Кіріспе

Гипстеуші — гипспен жұмыс істейтін маман немесе шебер, мысалы, интерьер қабырғасына гипс қабатын жағу немесе төбелерге және қабырғаларға гипстен әшекейлік пішіндер жасау. Гипстен жасалған жұмыстарды жасау процесі – гипстеу, ғасырлар бойы құрылыс саласында қолданылып келеді. Гипстеуші — толық біліктілік алу үшін 4 немесе 2 жылдық оқудан өтетін адам.

Тарих

Гипстеу – бұл құрылыс жұмыстарымен байланысты қолөнердің ең көне түрлерінің бірі, алғашқы адамдардың үйлері таяқтардан қарапайым түрде салынып, сазбен жабылатынын көрсететін ең алғашқы дәлелдер осыдан куәландырады. Көп ұзамай, саз немесе лайдың орнына ұзақ қызмет ететін және әдемі материал табылған, ал гипстеу материалдарын дайындаудағы шеберлік өте ерте заманда-ақ жетілгендігі, ең алғашқы гипстеулердің ғылыми құрамы қазіргі қолданылып жүргенінен асып түсетінімен дәлелденеді. Мысыр пирамидаларында кем дегенде төрт мың жыл бұрын, тіпті одан да ертерек жасалған, бірақ қазірге дейін берік және сақталған гипстеу жұмыстары бар. Жақындағы зерттеулер көрсеткендей, сол кездегі гипстеушінің негізгі құралдары конструкциясы, пішіні және мақсаты жағынан бүгінгі құралдардан еш айырмайтын. Египеттіктер ең жақсы жұмыстары үшін қазіргі Париж гипсі сияқты күйдірілген гипсті пайдаланған, ал олардың қамысқа гипстеу әдістері біздің латта, гипс, тегістеу және орнату жұмыстарына толыққанды ұқсас. Материалды нығайту үшін шаш қосылған, ал бүкіл жабыншақ шамамен бір дюйм қалыңдықпен аяқталған. Грек сәулетінің тарихының ерте кезеңдерінде Микенде табылған, ақ әктастың ұсақ балшығынан жасалған гипстеу қолданылғанын көреміз. Бұл өнер Грекияда Мәсіхке дейінгі бес ғасырдан астам уақыттан бері кемелденген, гипстеу ғибадатханаларды сыртынан және іштен жабу үшін жиі қолданылған, кейде тіпті ғимарат мрамордан жасалған жағдайда да. Ол сәндік сурет салу үшін тамаша негіз болды, ал грек тарихының осы кезеңінде сурет өте жоғары деңгейге жеткен. Гипороккерлер деп те аталады.

Құралдар мен материалдар

Жалпы, гипстеу жұмыстарының көптеген түрлерінде салыстырмалы түрде аз құралдар мен материалдар қажет, бірақ өнердің барлық саласында білікті жұмысшы өте көп түрлі құралдарға ие болады. Жұмысшының материалдары – латы, латы шегелері, әк, құм, мал шашы, Париж гипсі және түрлі цементтер, сонымен қатар бояуға арналған әр түрлі қоспалар және тағы басқалар.

Қалқалар

Ағаш шүберектер – әдетте Балтық немесе американдық қарағайдан жасалған, еден немесе бөлектегі ағаш конструкцияларының арақашықтығына сәйкес келетін екіден төрт немесе бес футтық ұзындықтағы тар жолақтар. Шүберектердің ені шамамен бір дюймды құрайды және үш қалыңдықпен шығарылады: жеке (1/8–3/16 дюйм қалыңдық), бір жарым (1/4 дюйм қалыңдық) және қос (3/8–1/2 дюйм қалыңдық). Төбелерде қосымша жүктемеге төтеп беру үшін қалың шүберектерді, ал тік конструкцияларда, мысалы, бөлектелерде – жұқа түрлерін қолдану керек, егер соңғылары ауыр жүктемеге ұшырамаса, онда қалың шүберектер қажет болмайды. Шүберектер әдетте 3/8 дюйм аралықпен шегеленеді, бұл гипстің жабысуына негіз құрайды. Бұрын шүберектердің барлығы қолмен жасалған. Дегенмен, қазір олардың көп бөлігі машинамен жасалады және «қайратылған» деп аталады, ал қолмен жасалғандары «жарылған» немесе «тілінген» шүберектер деп аталады. Жарылған (тілінген) шүберектер ағаш талшықтарының бағыты бойынша бөлінетіндіктен, машинамен жасалған шүберектерге қарағанда мықтырақ және бұрылуға төзімді, себебі машинамен кесу кезінде олардың кейбір талшықтары кесіледі. Ағаштың pH деңгейін тексеру қажет; еменде таннин қышқылы бар, ол әкпен әрекеттеседі, бұл байланыстың беріктігін төмендетеді. Шүберектерді үш немесе төрт фут енді бөліктерге тігіп, ұштарын бір-біріне тіреу керек. Осылайша, шүберектердің қосылған жерлерінде гипстің жарылу қаупі азаяды, жақсы жабысу қамтамасыз етіледі және ағаш конструкциясы бекітіледі. Әрбір шүберек екі шетінен және тіреуге немесе қабырғаға жанасқан жерінен шегеленуі керек. Ені кең ағаштарда қосымша шүберектер орнатылуы керек, яғни ортасына бір немесе екі шүберек қосып, сосын негізгі шүберектерді шегелеу керек. Бұл гипстің жақсы жабысуын қамтамасыз ету үшін жасалады. Ылғалға ұшырайтын қабырғалар кейде жабысқа қарсы және шүберекпен жабылады, бұл ылғалды қабырға мен гипстің арасында ауа қуысын құрайды. Сым немесе тесіктелген парақтардан жасалған металл шүберектер өртке төзімділігі мен беріктігі үшін кеңінен қолданылады. Осы материалдың көптеген түрлері бар. Металл түрлі патенттер бойынша әртүрлі дизайндарда жасалады, Англияда ең танымалдары – Jhilmil, Bostwick, және кеңейтілген металл шүберектер. Соңғы екі түрі Америкада да кеңінен қолданылады. Шүберектерді шегелеуге әдетте темірден жасалған, кесілген, соғылған немесе құйылған шегелер қолданылады, ал сапалы жұмыстарда тотығудан қорғау үшін олар гальвандалған болады. Мырыш шегелер де қолданылуы мүмкін, бірақ олар қымбат.

Қышқыл

Ішкі сылау үшін негізінен қолданылатын әк – әк тас, устрица қабықтары немесе басқа да таза әк тастан күйдірілген әк, ол майлы, таза, әк немесе бай әк деп аталады. Сылақшылар гидравликалық әкті де қолданады, көбінесе сыртқы жұмыстар үшін. Қолданар алдында күйдірілген әктің толық сыпырылуы өте маңызды, себебі жартылай сыпырылған күйде қолданса, орнында "жарылып", жұмыстың бетіне көпіршік шығарады. Сондықтан әк құрылыс басталғанда бірден сыпырылуы керек, ал сыпыру мен қолдану арасында кем дегенде үш апта өткені жөн. Уақыт шектеулеріне байланысты, қазіргі заманғы құрылыста әдетте гидратацияланған әк пен гипс қоспасы қолданылады. Егер сапалы әрлеу қажет болса, қолданғаннан кейін бетті өңдеуге көбірек уақыт берілсе, сыпыру қажет емес, бірақ тұрғын үй салу саласында әдетте әк үш күн сыпырылады, ол орташа үйді сылауға дайындауға жұмсалатын уақыт, арзан әрі төмен сапалы әрлеуге қол жеткізу үшін.

Шаш

Шаш гипсте байланыстырушы ретінде қолданылады және материалға беріктік сыйлайды. Дәстүрлі түрде жылқы шашы ең көп қолданылатын байланыстырушы материал болды, себебі автокөліктің дамуына дейін оны алу оңай еді. Шаш, шыны талшықтың шайырындағы талшықтар сияқты, кептіру кезінде немесе иілу кезінде ерітіндідегі ұсақ жарықтарды бақылап, ұстап тұру арқылы қызмет етеді. Қазіргі кезде әдетте үш сапада сатылатын өгіз шашы қолданылады; бірақ жылқы шашы, ол қысқарақ болатындықтан, кейде төмен сападағы өгіз шашымен алмастырылады немесе оған қосылады. Жақсы шаш ұзын болуы керек (Ұлыбританияда сиыр мен жылқы шашы қысқа және ұзын түрде қолданылады) және майлы (ланолин майы) қалдырылуы тиіс, себебі бұл оны жоғары сілтілі гипске енгізген кезде белгілі бір деградациядан қорғайды. Қолданар алдында оны жақсылап соғып немесе жұмсақ ету керек, сонда түйіршіктер бөлінеді. Америкада ешкі шашы жиі қолданылады, бірақ ол өгіз шашына қарағанда мықты емес. Сапалы жұмыс үшін бір фунт шашқа екі немесе үш куб фунт ірі материал қажет (Ұлыбританияда бір куб метрге дейін 12 кг). Әктас ерітіндісін шашпен нығайту кең таралған, және тарихи ерітінділерде көптеген шаш түрлері мен басқа да органикалық талшықтар кездеседі [4]. Дегенмен, әктегі органикалық материал ылғалды ортада, әсіресе ылғалды сыртқы жабындарда ыдырайды [5]. Бұл мәселе жаңа әктас жабындарына полипропилен талшықтарын қолдануға әкеп соқты [6]. 2012 жылы Ұлыбританияда өткен Building Limes Forum форумында ұсынылған зерттеулер әктас гипсінде шаштың ыдырау мүмкіндігін қарастырды. Манила қырынан жасалған талшық шашқа балама ретінде қолданылды. Манила қырынан жасалған талшықтан жасалған гипс пластиналары , сизаль қырынан жасалған гипс , джут және ешкі шашы келесідей сынақтан өтті. Тең пропорцияда әк пен құмнан тұратын екі бөшке дайындалды, біреуіне ешкі шашы, екіншісіне Манила талшығы қосылды. Тоғыз ай құрғақ жертөледе тұрғаннан кейін бөшкелер ашылды. Шаш, әк әсерінен дерлік толығымен желініп, ерітінді оңай сынып, ұсақталды. Ал Манила қырынан жасалған ерітінді жоғары байланыстылық көрсетті, оны бөлшектеу үшін күш-жігер жұмсау қажет болды, ал қырынан жасалған талшық зақымдалмады.

Әдістер

Плистердің ұсақ құмдық жұмыстарына арнайы құмдар қолданылады, мысалы күміс құм немесе ұсақ қорытқы құмы, ашық түс пен нәзік текстура қажет болғанда қолданылады. Медициналық орталықтарда қабырғалар рентген сәулесін тоқтатуы керек болса, бір бөлік барий екі бөлік цемент пен бес бөлік құмға қосылады. Бетонды қаптағанда немесе жабын жаққанда, бір бөлік цементке бір бөлік құмнан тұратын "шприц" қабаты сұйық күйде немесе шпательмен лақтырылып, немесе бетке бүркітіледі. Бұл жабынға жақсы жабысуды қамтамасыз етумен қатар, кеуекті бетонның суды соруына да кедері келтіреді. Сыртқы жұмыстар үшін Портленд цементі беріктігімен, ұзақ қызмет ету мерзімімен және ауа райына төзімділігімен ең жақсы материал болып табылады. Егер гипс қабаты әсіресе мықты болуы және жарылуға төзімді болуы керек болса, мысалы, сквош кортының қабырғалары үшін, гипспен сіңдіргіш қосылыс араластырылады, бұл беттік байланыс күшін және икемділігін арттырады. Жабынның бірінші қабаты 1/2-ден 3/4 дюйм қалыңдықта болады және жабылатын бетке байланысты, бір бөлік цементке екі бөлік құмнан, алты бөлік құмға дейін араластырылады. Қоспаны иілгіш ету үшін көбінесе жарты лопата әк қосылады. Жабын жағар бетті ылғалданғаннан кейін, "сызықтар" деп аталатын екі көлденең жолақ қолданылады, біреуі бас деңгейінде, екіншісі еден деңгейінен жоғары, содан кейін олар тік және көлденең бағытта сәйкестендіріліп, аяқталып, жартылай кептіріледі. Бетон құюға ұқсас процесте қабырға сызықтан сәл жоғары деңгейде жасалады, ал "түзу жиек" (сызық) қолданып, плистер сызықтарды нұсқау ретінде пайдаланып, артық жабынды алып тастап, дөрекі тегіс бет қалдырады. Егер төмен құнмен аяқтау қажет болса немесе дөрекі бет талап етілсе, сызықтарды қолданудың қажеті жоқ. Содан кейін жабын үлкен кемшіліктерді толтыру немесе жою үшін жүзікпен (тегіс ағаш құрал) аяқталады. Кейбір жағдайларда, мықты жабысу үшін, беткей нақтылану үшін негізінен шығып тұрған шегелері бар жүзікпен теріледі. Егер жабын аяқталған бет болса, онда бет ақаусыз болғанша қабырғаға губкамен жүзікпен жағылады. Сапалы жұмыс үшін немесе қабырға тік болмаған жағдайда, қалыңдықта үлкен айырмашылықтарды тудыратын жағдайда, алдымен жұқа "қарақал" жабын қабаты қолданылады, содан кейін жоғарыда сипатталғандай екінші қабаты аяқталады. Шамамен 24 сағаттан кейін жабын кептіріледі, бірақ соңғы гипс қабатын жағудан бұрын, гипс бетін бұлдыратын еріген құм түйіршіктерін шпательмен сүртуге болады. 3/16 дюйм қалыңдықтағы аяқтау немесе орнату гипсі қолмен шпательмен жақсы ылғалданған бетке қолданылады. Гипстің екінші қабатының кебу жылдамдығын баяулату үшін екі қабатта қолданылады, ал кептіргеннен кейін оны ылғалдандырып, біраз уақыт жұмыс істеу керек, нәтижесінде жұқа сулы гипс қабаты пайда болады, ол аяқталған бетті "жылтырату" әсерін береді. Бұл аяқтау гипсі осы нәтижеге қол жеткізу үшін әдетте екі немесе үш рет жағылады.

Танымал мәдениетте

Гарри Энфилдтің кейіпкері Лоадсмани сылақшы болып жұмыс істеді.