Кіріспе
Алачаты – Түркияның Измир провинциясының Чешме ауданындағы елді мекен. Халқы 10 386 адамды құрайды (2022 жыл). 2013 жылғы қайта ұйымдастыруға дейін ол қалашық (belde) статусына ие болған. Алачаты Түркияның батыс жағалауында орналасқан және әдетте сәулетімен, жүзім бақтарымен, жел тегірмендерімен және теңізімен танымал. Алачаты – Түркияның ең дәстүрлі қалаларының бірі, бұл жер тас үйлермен, тар көшелермен, сәнді қонақүйлермен және көшедегі үстелдері бар мейрамханаларымен белгілі бұрынғы грек ауылы. Аймақта Алачаты яхта клубы мен француз сәулетшісі Франсуа Споерри және оның ұлы Ив Споерри құрған әйгілі Порт Алачаты дамуы да орналасқан.
Alaçatı is a neighbourhood in the municipality and district of Çeşme, İzmir Province, Turkey. Its population is 10,386 (2022). Before the 2013 reorganisation, it was a town (belde). It is on the Western coast of Turkey, often noted for its architecture, vineyards, windmills, and sea. Alaçatı is one of the most traditional towns in Turkey, it is famed for its former Greek village with stone houses, narrow streets, boutique hotels and restaurants with tables on the streets. The area is also home to the Alaçatı yacht marina and the famous Port Alaçatı development, created by the French architect Francois Spoerry and his son, Yves Spoerry.
Этимология
Алачаты атауының пайда болуы туралы әртүрлі теориялар бар. Кейбір дереккөздер қала атауы көпше түрінде қалыптасқан дейді және оның түбі ежелгі грек сөзі ἅλς (als) ἅλας (alas), "тұз", көпше түрі ἅλατα (alata), "тұздар", демотикалық грек тілінде αλάτι (alati), "тұз", көпше түрі αλάτια (alatia), "тұздар" сөздерінен шыққандығын көрсетеді, олар Alatzata және Alatsata деп айтылған. Осман империясы кезінде бұл сөз «алатсатикос» деген атпен белгілі болды, ол тұздан жиналатын салық еді. «Алатзата» атауының ескіше айтылуы мен жазылуы 19 ғасырдың соңында жоғалып кеткендей. Содан кейін –tz фонемасы грек тілінің ts фонемасының тазартылған және әдемі түріне айналды. Дегенмен, басқа дереккөздер бүкіл аймақ үшін «Алака Ат» (түрік тілінде «Қызыл жылқы») атауы қолданылғанын айтады. Олардың пікірлері Алачаты билеушісінің қызыл атта мініп жүргені туралы әңгімеге негізделген. Атқа мініп келе жатқанда, жандар оны «Алацаатлы» (қызыл жылқылы адам) деп атаған, уақыт өте келе бұл атау Алачатыға айналған. Кейбір дереккөздер «Ala çatı» (Жарқыраған шатыр) атауының себебін қатты желдің салдарынан кір жуатын ілмектердің ұшып, көрші үйлерге түсуімен байланыстырады. Смирнаның жоғары комиссариатының 1914 жылғы мамыр айындағы статистикасына сәйкес, түріктер Алацатаның 14 000-ға жуық грек тұрғынын жер аударуға мәжбүр еткен. Бұл жерге Грекиядан келген мұсылман қашқындыры орналастырылды, содан бері Алачаты атауы қала мен портының аймағына берілді. Порт аймағы «Агрилия» (грекше: Αγριλιά, «жабайы зәйтүн ағашы») деп аталды және Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Измирдің экспорттық порты болды. Соғыстан кейін порттың маңызы төмендеді, ал порт орналасқан шығанақ қазір желкен серушілер арасында танымал. Қалада сонымен қатар желкен серу спортынан әлем чемпионатының кезеңі өтеді, ол PWA деп аталады.
Тарих
Алачаты кейбіреулердің пікірінше 14 ғасырда, ал басқаларының пікірінше 15 ғасырда Осман қаласына айналған. Қай уақытта пайда болғанына қарамастан, Алачатыға гректер 17 ғасырда қоныстанған немесе негізін қалаған. 1895 жылы 13 845 адамның арасында мұсылман халқы 132 адамды құрады. Балқан соғыстарында Осман империясының жеңіліске ұшырағаннан кейін, Осман мұсылмандары Анатолияның батыс жағалауына көшірілді. Оларды орналастыру үшін Османдықтар Эгей аймағы мен Шығыс Фракиядағы гректерді қуу және мәжбүрлеп көшіру бағдарламасын іске асырды, олардың осы аймақтарда болуы ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндіреді деп саналды. Мәжбүрлеп көшіруден аман қалған грек халқының бір бөлігі 1919 жылы Смирнаның грек басқаруы кезінде (1919-1922), Грекия армиясы Измир аймағын басып алғанда қайта оралды. Алайда, Грек-Түрік соғысында Грекия жеңілгеннен кейін көпшілігі грек геноцидінен қашып кетті, ал қалғандары Смирнаның өртелуі кезінде қаза тапты немесе қашып кетті. Грек халқының бұрыннан басталған эмиграциясы күмәнді халықаралық құқықтық кепілдіктермен бекітілген халық алмасуға айналды. 1923 жылғы Лозанна шарты бойынша және халықты мәжбүрлі түрде алмастыру іске асырылғанда, Крит, Фракия, Македония және Додеканезден қашқан мұсылмандар Алатсата қаласында гректер тастап кеткен үйлерге қоныстанды. Осы үйлердің көпшілігі әлі күнге дейін Алачатыда сақталған және адамдардың көруіне тарту етіп тұр.
Сәулет
Алачатыда түрлі-түсті терезелері бар тас үйлер мен жаяу жолдары тар көшелерде орналасқан. Алачатының орталығында Осман дәуірінен қалған үйлер бар; олардың Осман гректеріне тиесілілері, жабық балкон, ойыс терезе немесе түрік тіліндегі "кумба" аймағымен ерекшеленеді. Әдетте, жабық "кумба" балкондары лаванда түсіне немесе ақшыл көгілдірге боялады. Қала 2005 жылы тарихи орын деп жарияланды және ғимараттар жақсы сақталған. Жаңа салынған үйлер Алачаты агорасының Османдық үйлерінің бұрынғы сәулеттік қағидаларын еске түсіреді.
Мәдениет
Романшы Мехмет Кулумның аймақтағы саяхаттарындағы тәжірибелері оған екінші романы – «Алачатыны» жазуға шабыт берді. Алачатының орталығы шарап өсіру және шарап жасаумен әйгілі, себебі шарап фабрикалары Чешме аймағында кеңінен таралған. Бірақ соңғы кезде қала дамыған туризмімен, сәндік қонақүйлермен және әсіресе желкенмен серфингпен атақты болды.
Фестивальдар
Алачаты шөптер фестивалі жыл сайын сәуір айында өтеді және аймақтың көптеген шөп түрлерін таныстыру арқылы гастрономияда және табиғи тамақтануда табиғатқа қатысты әдістерді қолдауды мақсат етеді. Аймаққа тән шөптер гүлдейтін кезде дәстүрлі ингредиенттер мен дайындау тәсілдері тойланады. 2017 жылы Алачаты "Жоғалып бара жатқан дәмдер фестивалі" деп аталатын жаңа фестивальды қабылдады, ол жоғалуға шаққан дәстүрлі рецепттерді сақтауға бағытталған. Әртүрлі аймақтардан әр түрлі рецепттер зерттеледі және таңдалып алынып, содан кейін семинарлар, іс-шаралар және конкурстар арқылы таратылады, соңғы мақсаты – Алачатының дәстүрлі рецепттерінің өзгертілген нұсқаларын кітапқа түсіру.
Мастика
Мастика – мастика ағашының (Pistacia lentiscus) кесілуінен шығатын табиғи шайыр. Алғашқыда мастиканы күнде кептіріп, сынғыш кесектерге айналдырады, нәтижесінде мөлдір шайыр алынады. Шайнағанда шайыр жұмсарып, жарқыраған ақ түсті, қою, икемді массаға айналады. Дәмі бастапқыда ащылау, бірақ шайнағаннан кейін жаңартылған, Жерорта теңізінің клен сиропына ұқсас дәмді береді, алайда клен сиропынан көбірек жабысады. TEMA, Түркия топырақ эрозиясымен күрес және орманды қайта жаңарту қоры, сондай-ақ табиғи ортаны қорғау жөніндегі қоры, мастика ағаштарын қорғау және коммерциялық өндірісті қайта жандандыру үшін Чешме түбегінде жаңаларын отырғызу жобасын жүргізіп келеді. 2016 жылға дейін жалғасатын жоба аясында 2008 жылдан 2011 жылдың қазанына дейін 3000-нан астам мастика ағашының көшеттері Измир Технология институты ұсынған 149 гектар (368 акр) арнайы шаруашылық жерлерге отырғызылды. 15-50 жылдық мастика ағашынан жылына 300-350 грамм мастика жинауға болады. Мастика бағасының стандарты 100-120 евро/килограммды құрайды. Дәстүр бойынша, тамақтан кейін мастика пудингі мен мастикадан жасалған балмұздақ жеу қалыпты жағдай. Мастикадан жасалған тағамдар Алачаты және Чешме қалаларында ұсынылады. Қаланың танымал мастикалық деликатестері: мастикалы түрік кофесі немесе мастика суымен берілетін түрік кофесі, мастика пудингі, мастика балмұздағы, мастика джемі, мастика бисквиттері, сондай-ақ мастикалы артишоктан жасалған дәмді мезе. Жергілікті мастика десерттері дүкені Imren қаладағы мастика мәдениетінің өкілі ретінде таңдалды. Imrenге жоғары сұранысқа байланысты 4 дүкен ашылды, себебі жергілікті тұрғындар үйде тамақтануды және кешкі астан кейін балмұздақ жеуді жақсы көреді. Дүкен сонымен қатар мастиканың тарихы мен өндірісі туралы тегін кітап ұсынады.
Шамамен серфинг
Алачаты көптеген желкенді серфинг журналдарында желкенді серфингті үйрену үшін ең қолайлы орын деп танылған, себебі оның аяз суы жаңадан бастаушыларға қауіпсіздік сезімін береді. Жыл бойы үздіксіз және тұрақты жел болатын Алачаты шығанағы әлемдегі жетекші желкенді серфинг шығанақтарының бірі ретінде мәшһүр. Оңтүстіктен жел соққанда Алачатыда фристайл серфингшілері үшін жақсы толқындар пайда болады. Алачатыдағы желкенді серфинг мектептері каноэ, каяк, SUP және желкенді серфингке қажетті жабдықтарды ұсына отырып, халықаралық стандарттарға сай келеді. Соңғы жылдары Алачаты халықаралық желкенді серфинг чемпионаттары мен турнирлеріне, сондай-ақ әлемдегі ең танымал желкенді серфинг турнирі PWA-ға ұйымдастырушылық жасайды. PWA жарыскерлері Алачатыны "әлемдегі слалом астанасы" деп атап кеткен.
Медиа қамту
2004 жылы Нана Эйкура жүргізетін жапон телебағдарламасында қала туралы деректі фильм көрсетілді. Осыдан кейін қала көптеген азиялық туристерді қызықтыра бастады. 2010 жылы «Нью-Йорк Таймс» газеті Алачатыны 2010 жылғы баруға ең жақсы орындардың 8-і деп атады.
Топонимдер
Алатсатаның есімімен бірнеше қала аталды, соның ішінде Криттегі Неа Алатсата және Грекиядағы Афинадағы Неа Эритрея. Отанынан күштеп шығарылғаннан кейін көптеген аласатайлық босқындар Грекияда – Аттика, Эвбея, Крит, Хиос, Лесбос, Самос, Салоники және Агринионда қоныстанды. "Жаңа Алатсата" ("Νέα Αλάτσατα" грек тілінде) деген атпен елді мекендері бар аймақтар Афинадағы Вирон муниципалитетінде, Халкисте және Криттегі Ираклионда кездеседі. Грекиядан өзге, аласатайлар дерлік барлық құрлыққа көшті, бірақ көбінесе Америка Құрама Штаттарына, онда Бостондағы Сомервиллде Кіші Алатсата құрылды.