Кіріспе
Ақпарат сүзгісі – ақпараттың жариялану, телерадио хабар тарату, интернет немесе басқа да коммуникация түрлері арқылы таралуы үшін сүзгіленетін процесі. Ақпарат сүзгісінің академиялық теориясы коммуникацияны зерттеу, журналистика, саясаттану және социология сияқты көптеген ғылым салаларында кездеседі. Бұл теория бастапқыда көптен азға қатынас орнататын бұқаралық ақпарат құралдарына бағытталған болатын. Қазіргі уақытта ақпарат сүзгісі теориясы бетпе-бет қарым-қатынас және интернеттегі көптен көпке қатынас сияқты мәселелерді де қарастырады. Әлеуметтік психолог Курт Левин бұл теорияны алғаш рет 1943 жылы ұсынды. Жаңалықтар құралдары "бақылау" функциясын орындау кезінде, тілшілер, ақпарат агенттіктері және басқа да көздер арқылы күн сайын көптеген оқиғалар туралы хабардар болады. Бірақ, бірқатар практикалық себептерге байланысты, әрбір ақпарат құралында күнделікті жаңалықтарды аудиторияға ұсыну үшін шектеулі уақыт немесе орын ғана болады. Қалған орын жарнама және басқа мазмұндарға бөлінеді. Кез келген жаңалықтар ұйымында жаңалықтарды бағалау үшін күрделі критерийлер жиынтығын қамтитын, өзіндік көзқарас пен субмәдениет қалыптасады. Бұл критерийлер ақпарат құралының экономикалық қажеттіліктеріне, ұйымдық саясатына, жаңалықтардың маңыздылығын анықтауға, аудиторияның ерекшеліктеріне және журналистердің төртінші билік институты ретіндегі міндеттеріне негізделген. Редакторлар, жаңалықтар директоры және басқа да қызметкерлер осы жаңалықтар көзқарасын және оның күрделі критерийлерін пайдаланып, көпшілікқа ұсыну үшін шектеулі жаңалықтарды іріктейді. Содан кейін олар оларды ақпарат құралының талаптары мен аудиторияның талғамына сай етіп жасайды. Осылайша, жаңалықтар ұйымының қызметкерлері ақпарат сүзгісіне ие болып, кейбір жаңалықтарды жүйе арқылы өткізіп, ал басқаларын тоқтатып қалады. Бұл шындықта орын алатын оқиғалардың толық көлемін жұртшылықтың білуіне шектеу қойып, бақылап, қалыптастырады.
Gatekeeping is the process through which information is filtered for dissemination, whether for publication, broadcasting, the Internet, or some other mode of communication. The academic theory of gatekeeping may be found in multiple fields of study, including communication studies, journalism, political science, and sociology. Gatekeeping originally focused on the mass media with its few to many dynamic. Currently, the gatekeeping theory also addresses face to face communication and the many to many dynamic inherent on the Internet. Social psychologist Kurt Lewin first instituted Gatekeeping theory in 1943. In exercising its "surveillance" function, every news medium has a very large number of stories brought to its attention daily by reporters, wire services, and a variety of other sources. Due to a number of practical considerations, only a limited amount of time or space is available in any medium for its daily presentations of the news to its audience. The remaining space must be devoted to advertising and other content. Within any news organization there exists a news perspective, a subculture that includes a complex set of criteria for judging a particular news story – criteria based on economic needs of the medium, organizational policy, definitions of newsworthiness, conceptions of the nature of relevant audience, and beliefs about fourth estate obligations of journalists. This news perspective and its complex criteria are used by editors, news directors, and other personnel who select a limited number of news stories for presentation to the public. They then encode them in ways such that the requirements of the medium and the tastes of the audience are met. Therefore, personnel in the news organization become gatekeepers, letting some stories pass through the system but keeping others out. This then limits, controls, and shapes the public's knowledge of the totality of actual event occurring in reality."
Қақпа күзетінің пайда болуы
Қақпаны күзету процесі жаңалықтар саласында 1922 жылдан бері зерттеле бастады, бірақ оған формалды теориялық атау берілмеген. Роберт Парк өзінің «Иммигрант баспасөзі» атты кітабында осы процесті былай түсіндіреді: «Корреспонденттер, тілшілер және жаңалықтар агенттіктері күнделікті жазатын барлық оқиғалардың ішінде редактор жариялауға басқаларынан гөрі маңызды немесе қызықты деп санайтын материалдарды таңдайды. Ал қалғанын ол ұмытылуға және қоқысқа тастауға жібереді. Күн сайын көптеген жаңалықтар «өлтіріледі» (328-бет). Формалды түрде қақпаны күзетуді Курт Левин (1943) «Тамақ әдеттерінің артында және өзгерту әдістері» атты еңбегінде анықтады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жұмыс істеген Левин, бастапқыда, орта батыстағы үй шаруасындағы әйелдер арасында, соғыс уақытында олардың отбасыларының тамақ тұтынуын қалай тиімді өзгерту керектігін анықтау үшін далалық зерттеулер жүргізді. Левин түсінгендей, тамақ дүкеннен немесе бақшадан асханаға жету үшін, жол бойы әртүрлі шешім қабылдау процестерінен өтуі керек. Үй шаруасындағы барлық шешімдерді ер адамдар қабылдайды деп есептелген кезде, Левин «тамақ өздігінен қозғалмайды. Каналға кіруі немесе кірмеуі және каналдың бір бөлімінен екіншісіне өтуіне ‘қақпашы’ әсер етеді» (37-бет) деді. Бұл жағдайда қақпашы әдетте үй шаруасындағы әйел, кейде бай үйлерде қызметші болған. Левиннің зерттеулері отбасы мүшелерінің барлығы бірдей тамақ шешімдерін қабылдауда бірдей салмаққа ие емес екенін және әдетте тамақ сатып алып, дайындаған әйелдің әртүрлі факторларға негізделген қақпаларды бақылайтынын көрсетті. 1943 жылы жарияланған Левиннің зерттеуі 1947 жылы жарық көрген басқа мақаланың бастамасы болды, онда ол топтық шешім қабылдаудағы кері байланыс идеясын енгізді, бұл қақпаны күзетушінің рөлін күрделендірді. Кері байланыс қақпаны күзетушінің шешім қабылдауда қолданатын факторлар жиынтығы топтың ескеретін мәселелеріне байланысты өзгеруі мүмкін екенін мойындайды. 1950 жылы Бостон университетінің журналистика профессоры Дэвид Маннинг Уайт редактордың газетке қандай жаңалықтарды жариялайтынын және қайсысын жарияламайтынын шешкенде қандай факторларды ескеретінін зерттеді. Уайт 25 жылдық тәжірибесі бар 40 жастағы редактормен байланысқа түсті, оны «Мистер Гейтс» деп атады. Мистер Гейтс 100 000 тұрғыны бар және 30 000 тиражы бар орталық батыстағы қаланың таңертеңгі газетінің редакторы болды. Кейс-стади барысында Мистер Гейтс газеттен бас тартқан барлық материалдарды бір апта бойы сақтап қалды. Сменасы аяқталған соң, ол неге бұл мақала қабылданбағанын жазып алды, себебі себебін әлі есінде болды. Зерттеу жүргізілген аптаның соңында Уайт газеттің тоғыздан он бөлігі қабылданбағанын және бұл процесс редактордың жеке тәжірибесіне, көзқарасына және күтулеріне негізделген өте субъективті шешімдер арқылы жасалатынын анықтады. Уайт бұл зерттеуде бас тартулардың көпшілігін екі түрге бөлуге болады деп тапты: 1) жариялауға лайық емес немесе 2) сол оқиға туралы басқа мақала болған. Бірінші себепке қатысты, Мистер Гейтс бас тарту себептерін түсіндіргенде «өте субъективті бағалаулар» берді. Мысалы, «тынышсыздық тудырады» немесе «өзіне-өзі қол жұмсау туралы жазбаймын» (386-бет) деді. Бас тартудың екінші себебіне қатысты, Мистер Гейтс материалға «жеке» бас тартпады, бірақ газетте орын болмады. Әңгіме Мистер Гейтске соғұрлым кеш келсе, қалған құнды орынды алу мүмкіндігі соғұрлым азайды. Уайт Мистер Гейтстің белгілі бір күндегі жұмысын тексеріп, деректерді кестеге түсірді, онда бірінші беттерде пайда болған жаңалықтардың саны мен түрі және пайдаланылған хабарлардың жалпы саны көрсетілді. Мистер Гейтс басқа жаңалықтарға қарағанда саяси жаңалықтарды артық көретінін және сенсациялықтан аулақ болуға тырысатынын, сондай-ақ саяси көзқарасы мен жазу стилі бойынша «консервативті» болуға ұмтылатынын айтты. Осы аптада байқалған үрдістер Мистер Гейтс сандар мен статистикаға толы оқиғалардан аулақ болып, көбірек повествотивті оқиғаларды артық көретінін көрсетті. Оның жазбалары мен бас тарту себептері Мистер Гейтстің жазу стандартын көрсетуі мүмкін, ол бірнеше рет «тынышсыздық тудырады», «қызықты емес» және «жаман жазылған» деген сөздерді қолданды. Уайт қойған және осы кейс-стадиде қарастырылуы керек деген сұрақ: «Категория шынымен таңдауға әсер ете ме?» Ол Мистер Гейтс «қақпаны күзетушілерді» және сымдық редакторларды жалпылай білдіретінін ескере отырып, жаңалықтарды категориялар бойынша таңдаудың ерекше еместігіне келеді. Кейс-стади жүргізілген аптада «Адамдық қызығушылық» тақырыбына ерекше назар аударылды, себебі Католик шіркеуінің кардиналы туралы оқиғаға үлкен қызығушылық болды. Мистер Гейтс қақпаны күзетушінің стандарттары мен талғамы көрермендерге бағытталуы керек екенін және оларға қызмет ету және оларды қуанту керек екенін де айтты. Оның қорытынды сөздері зерттеудің мақсаты мен нәтижелерін жақсы қоршап тұрады. «Баспасөз агенттіктерінен жаңалықтарды қабылдамау себептерін зерттеу арқылы біз «жаңалықтар» коммуникациясы қаншалықты субъективті және «қақпаны күзетушінің» жеке тәжірибесіне, көзқарасына және күтулеріне негізделгенін көреміз» (390-бет). Олар екі гипотезаға қызығушылық танытты: 1) заң жобасының жаңалыққа лайықтылығын бағалаудың әдеттегі процесі заң жобасының қаншалықты жарияланғанымен байланысты болады және 2) жеке журналистік факторлар (білім, саяси идеология, жұмыс тәжірибесі, ұлты, жынысы, дауыс беру мінез-құлқы) заң жобасының қаншалықты жарияланғанымен байланысты болады. Олар сондай-ақ заң жобасының жаңалыққа лайықтылығы журналистердің жеке ерекшеліктерінен маңыздырақ болады деп болжады. Журналистердің (жеке ерекшеліктері үшін) және редакторлардың (жаңалыққа лайықтылығын бағалау үшін) сауалнамасын жүргізген Шомейкер және оның әріптестері тек жаңалыққа лайықтылығы ғана заң жобасы туралы жарияланым мөлшеріне елеулі әсер ететінін анықтады, осылайша олардың бірінші гипотезасы расталды, сондай-ақ жаңалыққа лайықтылығы жеке ерекшеліктерден маңыздырақ екені туралы идея расталды. Шомейкер және басқалардың зерттеуі дәстүрлі жаңалықтар редакторына бағытталған болса, медиа ғалымы Джейн Сингер дәстүрлі газеттердің онлайн құралдарды қалай пайдаланатынына қатысты қақпаны күзетуді қалай ауыстыратынына қызығушылық танытты. 2000 және 2004 жылғы Президент сайлауларында ол газеттер үшін процесті қалай өзгертетінін зерттеді, сонымен қатар «қазіргі заманғы ақпараттық қоғамда қақпаны күзетушілердің күші азаяды. Интернет «қақпа» тұжырымын жоққа шығарады және журналистердің (немесе кез келген адамның) нені өткізуге рұқсат ететінін немесе рұқсат етпеуі керек екені туралы идеяға қарсы тұрады». 2008 жылы ол қақпаны күзетуге қараудың жаңа тәсілін ұсынды, коммуникация, ақпарат ғылымы және басқару перспективаларын біріктіре отырып, қақпаны күзетудің жақсартылған теориясын жасады. Дәстүрлі жаппай коммуникация қақпаны күзету теориясы жаңалықтарды қалай алатынына назар аударды, бірақ Барзилай Нахонның тәсілі барлық ақпаратқа қатысты. Барзилай Нахон сондай-ақ жаңа терминдерді қосып, ескі терминдерді қайта анықтады (1496-1497-беттер). Бұл шешімдер осы делдалдарды технологиялық қақпаны күзетушілерге айналдырады. Ұйымның мүшелері үшін де, одан тысқарыда да ақпаратты ұсыну күндерді орнату медиа нәтижелерінен гөрі пайдалануға қатысты практикалық тәсіл. Бұған мысал - компанияның білімдік базасы үшін контент-менеджер. Барлық мақалалар мен анықтамалық материалдар осы менеджерлермен жинақталады және жаңартылады. Олар командада жұмыс істесе де, контенттің қандай бөлігі сайтта болады және оның қалай көрсетілетіні туралы шешімдер қабылданады.
Аудиторияның қақпасын күзету
Онлайн ортада пайдаланушылар онлайн жаңалықтарды Twitter және Facebook сияқты әлеуметтік желілер арқылы өндіруде және (қайта) таратуда маңызды рөл атқара бастады. Shoemaker және Vos (2011) мұндай тәжірибені "көрнеушілердің қақпашылығы" деп атады. Олардың пікірінше (2011), көрермендердің қақпашылығы – бұл пайдаланушылардың "бұрыннан қолжетімді жаңалықтарды тарата беруі және оларға өз пікірлерін білдіруі" процесі, бұл жаңалықтың маңыздылығы туралы олардың жеке критерийлеріне негізделген" (113-бет). Kwon және авторлар (2013) Twitter аудиториясы жаңалықтарды сүзгілеп, бөлісу үшін қандай арналар көбінесе қолданылатынын зерттеу үшін көрермендердің қақпашылығы теориясын бейімдеді. Көрермендердің қақпашылығы ұғымы Люк Гудтың (2009) метажурналистика тақырыбындағы пікірталасымен үйлеседі, онда пайдаланушылардың қолданыстағы онлайн мазмұнды қайта өңдеу және қайта таратудағы рөлі азаматтық журналистиканы дамытудағы пайдаланушылардың бастапқы туындысымен бірдей дәрежеде бағаланады, сондай-ақ журналистика жүйесінің қолданыстағы иерархиясын өзгертуге ықпал етеді. Kwon және авторлар (2013) пайдаланушының вебке кіруінен бастап, олардың іздеген сайты мен ақпаратына дейінгі саяхатын немесе экскурсиясын бастайды. Бұл метафора сәулетшілер мен жоспарлаушылардан алынған. Олар пайдаланушылардың бір жерден екінші жерге өтуіне арналған жүйелерді жобалайды. Жоспарға бағыт-бағдармен қатар білім беру және тіпті қуаныш сыйлау да енгізіледі. Бұл бүгінгі медиа жоспарлаушылардың іс-әрекетінен ешқандай айырмасы жоқ. Пайдаланушы ақпаратқа толы қала сияқты онлайн кеңістікке кіреді. Олар іздеу жүйесіне сұрақ енгізіп, онлайн кеңістікте бағыттана бастайды. Таза қақпашылық тұрғысынан алғанда, ақпарат пен жаңалықтар – мақсат болды. Пайдаланушылар іздегендерін табуды күткен жерге тікелей баратын. Бүгін пайдаланушы білгісі келетін нәрсені жазады. Әртүрлі дереккөздер пайдаланушының назарын аудару үшін бәсекелеседі. Маркетингтік тәсілдерді қолдану арқылы дереккөз пайдаланушының назарын аударуға және оларды іздеген мазмұнына жеткізуге тырысады.
Жаңа қақпашылар
Журналистер аудиторияның қажеттіліктерін қанағаттандыруға тырысады. Олар жаңалықтарды анықтап, содан кейін оны хабарлайды. Осы анықтау процесін біз дәстүрлі қақпашылық деп атаймыз. Бұқаралық ақпарат құралдарының қақпасын күзету мәселесінде дәстүрлі журналистика мен блогерлер қауымдастығы арасында пікірталас болып жатыр. Саяси блогерлер өз аудиториясын, сондай-ақ қызметтерінің көлемін және амбицияларын арттырды. Шиффер бұл журналистиканың баламалы түрі деп санайды, ол дәстүрлі журналистиканың іздеген сапаларын сақтай алады, бірақ кейбір кемшіліктерінен құтылады. Дәстүрлі журналистикаға басты сын – пайдаланушының ұсынылған мазмұнға қатысты бақылаудың болмауы. Блогта қауымдық редакциялау жүзеге асырылады. Тұтынушылар блогпен және бір-бірімен өзара әрекеттескенде, танымалдық артады, соның нәтижесінде көбірек тұтынушылар тартылады. Бұл пайдаланушыға қандай жаңалықтарды жариялау керектігін өзі шешуге мүмкіндік берсе де, блогтың да шектеулері бар. Кез келген адам блог жаза алады және оны жоғарыдан редакциялаусыз, кәсіби стандарттарды сақтамай жасай алады, сондықтан ақпаратты ең маңызды бөліктеріне дейін таңдау көбінесе естен шығарылады. Жаңалықтар құралдары цифрлық дәуірге өткелде, журналистер мен "арнайы әлеуметтік желі мамандары" дәстүрлі жаңалықтарды таратудағы кемшіліктерді толтыруға бейімделді.
Саясатта қақпашы
Көптеген заманауи саяси институттар командалық тізбекті ұстанады, онда бірінші кезеңдегі тұлғалар (президенттік жүйелердегі басшылар және/немесе парламенттік үкіметтердегі премьер-министрлер) екінші кезеңдегі тұлғалардың ұжымдық шешім қабылдауға қатысуына кедергі келтіруге процестік құқықтары бар; бұл саяси қақпашылық деп аталады. Саяси қақпашылық тәжірибелеріне заң жобаларына қосымша шарттар қосу және палатаның бұрын тоқтатылған заңнаманы қарастыруды үдетуге мүмкіндік беретін ережелерді қолдану жатады, мысалы, филибюстерге қарсы күрес сияқты. Саяси қақпашылық сондай-ақ іріктеу арқылы да көрінеді, онда үкіметтік лауазымды тұлғалар қолдау көрсетілген кандидаттарды таңдайды, ал қанағаттандырмайтын кандидаттарға ресурстар мен қолдауды шектейді.
"Қораушы"
"Gatewatching" термині Аксель Бранс (2005) тарапынан қалыптастырылып, "цифрлық дәуірде қақпаны күзету ұғымы" (Vos, 2015) дегенді білдіреді. Бранс қақпаны күзетудің қазіргі уақытта ақпарат пен қоғамдық таралым арасындағы ағынды дәл сипаттамайтынын айтты. Ықпал етушілер мен жаңалықтарды бөлісетін адамдар "өздерінің қақпаларын ұстамайды", керісінше, жаңалықтар мен медианы өздерінің ізбасарларына бөліседі. Бірінші критерий – күшті әсер. Жергілікті жаңалықтар беймәлім халықаралық оқиғалардан гөрі жұртшылыққа көбірек әсер етеді. Журналистер назар аудару үшін жаңалықтарды кез келген адамға қатысты жағдай ретінде көрсетеді. Олар сирек кездесетін халықаралық дағдарыстарды күнделікті оқиғаларға айналдырып, оқиғаларды жекелендіріп, маңыздылығын жоғалтады. Екінші критерий – зорлық-зомбылық, қақтығыс, апат немесе дағдарыс. Кісі өлтіру, соғыс, оқ жарысу, табиғи апаттар сияқты тақырыптар көрермендердің назарын аударады. Зорлық-зомбылықты көрсететін газеттер, зорлық-зомбылық аз газеттерден жақсы сатылды. Үшінші критерий – таныс болу. Жаңалықтар көпшілікке қатысты мәселелерді қамтыса немесе көпшілікке таныс жағдайларды көрсетсе, көбірек назар аударады. Журналистер халықаралық оқиғаларды немесе дағдарыстарды өз аудиториясына жақын жағдайларға айналдыруға тырысады. Адамдар әйгілі тұлғалар туралы көп ақпаратты есте сақтайды және басқалардың жеке өміріне қызығушылық танытады. Олар өзгелердің қасиеттерін бағалайды және олармен байланыс орнатуға тырысады. Біреудің немесе президенттің қазасы туралы жаңалықтар терең әсер етеді, оқиға ұзақ уақыт бойы есте қалады. Жақындық – төртінші элемент. Адамдар жергілікті жаңалықтарды жақсы көреді. Адамдар халықаралық немесе ұлттық жаңалықтарға қарағанда жергілікті жаңалықтарға көбірек назар аударады. Жергілікті БАҚ-тың сәттілігіне себеп – олардың оқиғаларының басым бөлігі (шамамен 75%) жергілікті оқиғаларға арналғандығы. Жергілікті жаңалықтар халықаралық және ұлттық жаңалықтардан басымдыққа ие. Бесінші элемент – уақтылылық және жаңалық. Жаңалықтар күнделікті емес, қызықты немесе адамдардың өмірінде кездеспейтін оқиғалар болуы керек. Дауылдар немесе жаңа дүкендердің ашылуы сияқты оқиғалар көптеген адамдардың назарын аударады.
Критерийлердің әсері
Жаңалықтар критерийлері журналистер мен жаңалықтарды таратушы ұйымдарға оқиғалар туралы хабардар болу үшін жаңа жаңалықтарды жиі жариялауға қысым түсіреді. Журналистер оқиғаларды жылдам әрі оңай алу үшін жергілікті шараларға қатысады. Оқиғаны жариялау қиын болған жағдайда, журналистер оқиға немесе сала мамандарымен сұхбаттасады немесе олардың пікірлерін алады. Бес критерий қай оқиғалар таңдалатынын және қай оқиғаларды жариялауға қаржы жұмсалатынын анықтайды. Газеттің мөлшері де қандай мақалаларды жариялауға, ал қайсыларын қалдыруға болатынын шешеді. Мақалалар жаңалықтар ұйымдарына жеткен соң, редакторлар қайларын іріктеу керектігін анықтауы тиіс. Редакторлар мақалаларды таңдауға көп уақыт жұмсамайды. Кез келген редактор оқиғаларды секундтар ішінде таңдауы керек. Тергеушілік немесе күрделі оқиғалар көбінесе телеарналар мен радиода жарық көреді. Ондай оқиғалар теледидар мен радиоға көбірек сәйкес келеді, себебі олар оқиғаны толық ашуға көбірек уақыт бөле алады – оқиғаның мәнін, тарихын және себептерін тереңінен түсіндіруге мүмкіндік бар. Газеттің мөлшері және редакторлардың қысымы аудиторияның көзқарасын бұрмалауы мүмкін. Бес критерийге сай келетін оқиғалар көбінесе жаңалықтардың бірінші бетіне шығады. Мұндай оқиғалардың жиі көрсетілуі жұртшылықтың пікірін қате бағытқа бұруы мүмкін.