Кіріспе

Ботаникалық термин қорғаушы жабын, қалқа немесе қақпақ үшін. Ботаникада операкулум (операкула) немесе калиптра – кейбір гүлді өсімдіктерде, мүктерде және саңырауқұлақтарда кездесетін қақпақ тәрізді құрылым. Бұл өсімдік морфологиясының ерекшелігін сипаттайтын жабын, қалқа немесе қақпақ.

Гүлді өсімдіктер

Гүлді өсімдіктерде оперкулум, сондай-ақ калиптра деп аталады, гүлдің немесе жемістің піскен кезде түсіп қалатын қақпақ тәрізді жабыны немесе "қақпағы". Оперкулум сепалдар мен/немесе жапырақшалардың бірігуінен қалыптасады және әдетте гүл немесе жеміс піскенде бір құрылым ретінде түсіп қалады. Бұл атау тамырдың қақпағына, тамыр қақпағына да қолданылады. Эвкалипттерде (эвкалипт пен коримбияны қоса, бірақ ангофораны емес) екі оперкулум болуы мүмкін – біріктірілген сепалдардың бірігуінен пайда болған сыртқы оперкулум және сепалдардың бірігуінен пайда болған ішкі оперкулум. Мұндай жағдайда сыртқы оперкулум бүйректің дамуының басында түсіп, бүйректің айналасында із қалдырады. Сыртқы оперкулумы жоқ түрлерде бүйрек іздері болмайды. Ішкі оперкулум гүлдену алдында түсіп, осы кезде аталықтар кеңейіп, тозаңды шығарады. Монокотиледондардың кейбір түрлерінде оперкулум – тозаңның тесігін жабатын экзиннің бөлігі. Пландагода капсуланың тесігі оперкулуммен жабылған. Оперкулум түскен кезде тұқым жабысқақ болады және онымен байланысқа түскен жануарлар оңай таратады. Қазандық өсімдіктерде қазанның үстінде оперкулум болады, ол басқа жағдайда қазан ішіндегі ас қорыту сөлін сұйылтатын жаңбыр суын тоқтатуға көмектеседі.

Бриофиттер

Бриофиттерде калиптра (көпше түрі калиптралар) - эмбрионалды спорофит орналасқан капсуланы қорғайтын кеңейген архегонийдің төменгі бөлігі. Калиптра әдетте споралар капсуладан таралу алдында жоғалады. Калиптраның пішіні оны анықтауға көмектеседі. Қырықжапырақтардың спорангийі көбінесе оперкулумы немесе "қалпағы" түсіп, споралардың таралуын бақылайтын тістер сақинасын ашады.

Саңырауқұлақтар

Аскомицетті саңырауқұлақтарда жыныстық спораларды дамытатын екі типті асктер кездеседі: біреулерінің аскісінің жоғарғы жағында оперкулумы болады, ал екіншілерінікі болмайды.