Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Исуа (Išuwa деп транскрипцияланады, кейде Ишуа деп те айтылады) – хурриттер құрған мемлекет. Шамамен б.з.д. 1600 жылы хеттермен болған күресінің нәтижесінде хеттік үстемдікке көшкен.
Isuwa (transcribed Išuwa and sometimes rendered Ishuwa), was a kingdom founded by the Hurrians, which came under Hittite sovereignty towards 1600 BC as a result of their struggle with the Hittites.
Орналасқан жері
Исуа Евфрат өзенінің шығыс жағалауында, қазіргі Малатия қаласының қарсысында және Мурат Су өзенінің оңтүстік жағалауында орналасқан. Евфрат өзенінің Малатиядан Елазигке дейінгі маңызды арқауы хетт мәтіндерінде "Исуа арқауы" (eberti KUR URUIśuwa) деп аталады. Исуа бүгінгі Тунчели облысын қамтиды. Көптеген бұлақтар мен жаңбырдың арқасында жазықта қолайлы климат болды. Егістіктерді суару үшін күрделі каналдар салу қажет болмады. Өзен аңғары қарқынды шаруашылыққа өте ыңғайлы болды, ал мал төлдеу биік тауларда жүргізілді. Тауларда мыс кенінің мол қоры болды, ол ежелгі заманда өндірілген.
Isuwa was located on the eastern bank of the river Euphrates, opposite modern day Malatya and along the south bank of the Murat Su. The important crossing of the Euphrates from Malatya to Elazığ is referred to in the Hittite texts as the 'Isuwa crossing' (eberti KUR URUIśuwa). Isuwa covers the present day province of Tunceli. The plain had favourable climatic conditions due to the abundance of water from springs and rainfall. Irrigation of fields was possible without the need to build complex canals. The river valley was well suited for intensive agriculture, while livestock could be kept at the higher altitudes. The mountains possessed rich deposits of copper which were mined in antiquity.
Тарих
Бұл аймақ неолит дәуірінде ауыл шаруашылығының өте ерте дамыған жерлерінің бірі болды. Қалалық орталықтар шамамен б.з.д. 3000 жылы Евфрат өзенінің жоғарғы аңғарында пайда болды. Алғашқы мемлекеттер б.з.д. үшінші мыңжылдықта құрылған болуы мүмкін. Исуа есімі екінші мыңжылдық б.з.д. сауатты хетт дәуіріне дейін белгілі емес. Исуадан небары сауатты көздер табылды, ал негізгі дереккөздер хетт мәтіндерінен алынған. Исуандар өздерінің жазбаларын қалдырмаған, сонымен қатар, Лувиандарға дейін Исуа жерін мекендеген Анатолия халықтарының қайсысы белгісіз. Арам Косян Исуада хетт, лувий, индо-иран (мүмкін Митаннимен байланысты), хурит және каск тілдеріндегі жеке есімдерді, сондай-ақ шығу тегі белгісіз немесе нақты емес антронимдерді анықтады. Исуаның батысында хетттердің жауынгерлік патшалығы орналасқан. Хетт патшасы I Хаттусили (шамамен б.з.д. 1600 ж.) Евфрат өзенінен әскерін өткізіп, ондағы қалаларды қиратқаны туралы хабар бар. Бұл археологтар Исуадағы қалаларда осы мерзімге дейін табылған күйдірілген қабаттарға сәйкес келеді. Хетт патшасы Суппиллюма I өзінің әкесі Тудалия II (шамамен б.з.д. 1400 ж.) тұсында Исуа жері жауынгерлікке айналғанын айтады. Бұл жағдайды оңтүстікке қарай орналасқан Хуриттердің Митанни патшалығы күшейткен болуы мүмкін. Митанни хетттерге қарсы одақ құруға тырысты. Хетттердің бір хатында Митанни патшасы Шауштатар Хетт патшасы Арнуванда I-ге қарсы соғысқа шыққаны, Исуадан қолдау алғаны айтылады. Бұл қақтығыстар Суппиллюма билік құрған кезінде, шамамен б.з.д. 1350 жылы Евфрат өзенінен өтіп, әскерімен Исуа жеріне кірген кезде жалғасты. Ол Исуаны өзіне бағындырғанын мәлімдейді. Исуаға хетттердің қарауындағы патшалар билік етті. Исуаның есімдері мен құжаттары белгілі патшалары аз. Хетттердің б.з.д. XIII ғасырдағы хатында Ехли шаррума Исуа патшасы ретінде аталған. Исуаның тағы бір патшасы Ари шаррума Исуаның маңызды орны Корукутепеде табылған қыш мөрде есімдері көрсетілген. Хетт империясының құлауынан кейін б.з.д. XII ғасырдың басында Исуада жаңа мемлекет пайда болды. Мелид қаласы Лувий мемлекетінің бірі – Камманның орталығына айналды, ол «Жаңа Хетт мемлекеттері» деп аталады. Хетттердің құлауымен фригиялықтар батысқа қоныстанды, ал шығыста Урарту патшалығы құрылды. Ең күшті көршілес мемлекет оңтүстікте орналасқан Ассирия еді. Тиглат Пилесер I (б.з.д. 1115–1077 ж.) ассириялық патшасымен болған кездесу Камманның Ассирияға салық төлеуіне әкелді. Камман гүлденуін жалғастырды, бірақ ассириялық патша Саргон II (б.з.д. 722–705 ж.) қаланы 712 жылы тонағанға дейін. Сол кезде киммерийліктер мен скифтер Кавказдан Анатолияға солтүстік-шығыстан басып кірді. Бұл көшпелі халықтардың қозғалысы соңғы ассириялық шабуылға дейін Камманды әлсіреткен болуы мүмкін, бұл б.з.д. VII ғасырдан бері осы аймақтағы елді мекендер мен мәдениеттің құлдырауына себеп болды.
The area was one of the places where agriculture developed very early in the Neolithic period. Urban centres emerged in the upper Euphrates river valley around 3000 BC. The first states may have followed in the third millennium BC. The name Isuwa is not known until the literate Hittite period of the second millennium BC. Few literate sources from within Isuwa have been discovered and the primary source material comes from Hittite texts. The Isuwans left no written record of their own, and it is not clear which of the Anatolian peoples inhabited the land of Isuwa prior to the Luwians. Aram Kosyan identified etymologically Hittite, Luwian, Indo Iranian (possibly connected to the Mitanni), Hurrian, and Kaskian personal names in Isuwa, as well as a number of anthronyms with unknown or unclear origins. To the west of Isuwa lay the hostile kingdom of the Hittites. The Hittite king Hattusili I (c. 1600 BC) is reported to have marched his army across the Euphrates river and destroyed the cities there. This corresponds with burnt destruction layers discovered by archaeologists at town sites in Isuwa at roughly this date. The Hittite king Suppiluliuma I records how in the time his father, Tudhaliya II (c. 1400 BC), the land of Isuwa became hostile. The enmity was probably aggravated by the Hurrian kingdom of Mitanni to the south. Mitanni tried to form an alliance against the Hittites. According to a fragmentary Hittite letter, the king of Mitanni, Shaushtatar, seems to have waged war against the Hittite king Arnuwanda I with support from Isuwa. These hostilities lasted into Suppiluliuma's own reign when c. 1350 BC he crossed the Euphrates and entered the land of Isuwa with his troops. He claims to have made Isuwa his subject. Isuwa continued to be ruled by kings who were vassals of the Hittites. Few kings of Isuwa are known by names and documents. One Ehli sharruma is mentioned as being king of Isuwa in a Hittite letter from the thirteenth century BC. Another king of Isuwa called Ari sharruma is mentioned on a clay seal found at Korucutepe, an important site in Isuwa. After the fall of the Hittite empire in the early twelfth century BC a new state emerged in Isuwa. The city of Melid became the center of a Luwian state, Kammanu, one of the so called Neo Hittite states. With the demise of the Hittites the Phrygians settled to the west, and to the east the kingdom of Urartu was founded. The most powerful neighbour was Assyria to the south. The encounter with the Assyrian king of Tiglath Pileser I (1115–1077 BC) resulted in Kammanu being forced to pay tribute to Assyria. Kammanu continued to prosper however until the Assyrian king Sargon II (722–705 BC) sacked the city in 712 BC. At the same time the Cimmerians and Scythians invaded Anatolia from the Caucasus to the northeast. The movement of these nomadic people may have weakened Kammanu before the final Assyrian invasion, which probably caused the decline of settlements and culture in this area from the seventh century BC until the Roman period.
Археология
Ежелгі Исуа жері бүгінде Евфрат өзеніндегі бірнеше тоғандардың суы астында дерлік жоғалып кетті. 1960 жылдары басталған Түркияның Оңтүстік-Шығыс Анатолия жобасы нәтижесінде Кебан, Каракая және Ататүрік тоғандары салынды. Олар 1970 жылдары аяқталғаннан кейін өзен аңғарын толығымен су басты. Төртінші тоған – Биречик 2000 жылы оңтүстікке қарай салынып, Түркиядағы Евфрат өзенінің қалған бөлігін су басты. Евфрат өзенінің жоғарғы аңғарында тоған жобасының президенті Кемаль Курдаш бастамасымен үлкен құтқару жұмыстары жүргізілді. Түрік, америкалық және голланд археологтарынан құралған, Мауриц ван Луон басқарған команда зерттеулерді бастады. Жұмыс Ататүрік тоғаны салынып жатқан жерде де жалғасты. Сондай-ақ, Кебан тоғаны да кейбір қоныстарды су басты. Әсіресе Мурат өзенінің аңғарлары мен Алтынова жазығында (Элазыг провинциясы) көптеген ежелгі елді мекендер болған. Қазба жұмыстары палеолиттен бастап орта ғасырға дейінгі қоныстарды анықтады. Евфрат өзенінің шығысындағы Мурат (Арсанияс) өзенінің маңындағы Икизепе, Корукутепе, Норшунтепе және Пулур сияқты жерлерде б.з.д. IV-II мыңжылдықтардағы қола дәуірінің ірі қоныстары табылды. Исуа патшалығының орталығы осы аймақта орналасқан болуы мүмкін, бұл хеттердің Евфрат өзенін кесіп патшалыққа жеткені туралы айтқан сөздерімен сәйкес келеді. Бүгінгі Малатия қаласының жанындағы Арслантепе ескерткіші, әлдебір күштің арқасынан, судың көтерілуінен аман қалды. Қазіргі таңда Марселла Франгипане басқаратын итальяндық археологтар тобы сол жерде жұмыс істеп, айналасындағы аумақты зерттеуде. Арслантепе б.з.д. V мыңжылдықтан Рим дәуіріне дейін қоныстанған. Бұл қала Малатияның нео-хетт патшалығының астанасы болды. Исувадағы ең ерте қоныстардың мәдени байланыстары оңтүстіктегі Телль Бракпен болған, бірақ олар бір мәдениет емес еді. Қолайлы климаттық жағдайларға байланысты егіншілік ерте басталды. Исуа ерте Месопотамияның Урук мәдениетінің шетінде орналасқан. Исува халқы металлургияда да шебер болған және б.з.д. IV мыңжылдықта қола дәуіріне жеткен. Мыс алдымен мырышпен, кейін қалайымен қосылды. Ерте қола дәуірінің мәдениеті солтүстік-шығыстағы Кавказбен байланысты. Хетт дәуірінде Исуа мәдениеті орталық Анатолия және оңтүстіктегі Хури мәдениеттерімен үлкен ұқсастықтарды көрсетті. Монументалды сәулет хеттік ықпалында болды. Нео-хетт мемлекеті Фригия, Ассирия және шығыс Урарту патшалығынан әсер алды. Скифтер бұл аймаққа көшіп келгеннен кейін, аймақта скифтердің зираттары пайда болды.
The ancient land of Isuwa has today virtually disappeared beneath the water from several dams in the Euphrates river. The Turkish Southeastern Anatolia Project which started in the 1960s resulted in the Keban, Karakaya and Atatürk Dam which entirely flooded the river valley when completed in the 1970s. A fourth dam, Bireçik, was completed further south in 2000 and flooded the remainder of the Euphrates river valley in Turkey. A great salvage campaign was undertaken in the upper Euphrates river valley at instigation of the president of the dam project Kemal Kurdaş. A Turkish, US and Dutch team of archaeologists headed by Maurits van Loon began the survey. Work then continued downstream where the Atatürk Dam was being constructed. Also, the Keban Dam flooded some sites. Especially the Murat River valleys, and the Altınova plain (Elazığ Province) had many early settlements. The excavations revealed settlements from the Paleolithic down into the Middle Ages. The sites of Ikizepe, Korucutepe, Norşuntepe and Pulur around the Murat (Arsanias) river, a tributary of the Euphrates to the east, revealed large Bronze Age settlements from the fourth to the second millennium BC. The center of the kingdom Isuwa may have lain in this region which would equate well with the Hittite statements of crossing the Euphrates in reaching the kingdom. The important site of Arslantepe near the modern city of Malatya luckily remained safe from the rising water. Today an Italian team of archaeologists led by Marcella Frangipane are working at the site and studying the surrounding area. The site of Arslantepe was settled from the fifth millennium BC until the Roman period. It was the capital of the Neo Hittite kingdom of Malatya. The earliest settlements in Isuwa show cultural contacts with Tell Brak to the south, though not being the same culture. Agriculture began early due to favorable climatic conditions. Isuwa was at the outer fringe of the early Mesopotamian Uruk period culture. The people of Isuwa were also skilled in metallurgy and they reached the Bronze Age in the fourth millennium BC. Copper was first mixed with arsenic, later with tin. The Early Bronze Age culture was linked with the Caucasus in the northeast. In the Hittite period the culture of Isuwa shows great parallels to the Central Anatolian and Hurrian cultures to the south. The monumental architecture was of Hittite influence. The Neo Hittite state show influences both from Phrygia, Assyria and the eastern kingdom of Urartu. After the Scythian people migrated to the region, some Scythian burials appear in the area.