Кіріспе

Исуа (Išuwa деп транскрипцияланады, кейде Ишуа деп те айтылады) – хурриттер құрған мемлекет. Шамамен б.з.д. 1600 жылы хеттермен болған күресінің нәтижесінде хеттік үстемдікке көшкен.

Орналасқан жері

Исуа Евфрат өзенінің шығыс жағалауында, қазіргі Малатия қаласының қарсысында және Мурат Су өзенінің оңтүстік жағалауында орналасқан. Евфрат өзенінің Малатиядан Елазигке дейінгі маңызды арқауы хетт мәтіндерінде "Исуа арқауы" (eberti KUR URUIśuwa) деп аталады. Исуа бүгінгі Тунчели облысын қамтиды. Көптеген бұлақтар мен жаңбырдың арқасында жазықта қолайлы климат болды. Егістіктерді суару үшін күрделі каналдар салу қажет болмады. Өзен аңғары қарқынды шаруашылыққа өте ыңғайлы болды, ал мал төлдеу биік тауларда жүргізілді. Тауларда мыс кенінің мол қоры болды, ол ежелгі заманда өндірілген.

Тарих

Бұл аймақ неолит дәуірінде ауыл шаруашылығының өте ерте дамыған жерлерінің бірі болды. Қалалық орталықтар шамамен б.з.д. 3000 жылы Евфрат өзенінің жоғарғы аңғарында пайда болды. Алғашқы мемлекеттер б.з.д. үшінші мыңжылдықта құрылған болуы мүмкін. Исуа есімі екінші мыңжылдық б.з.д. сауатты хетт дәуіріне дейін белгілі емес. Исуадан небары сауатты көздер табылды, ал негізгі дереккөздер хетт мәтіндерінен алынған. Исуандар өздерінің жазбаларын қалдырмаған, сонымен қатар, Лувиандарға дейін Исуа жерін мекендеген Анатолия халықтарының қайсысы белгісіз. Арам Косян Исуада хетт, лувий, индо-иран (мүмкін Митаннимен байланысты), хурит және каск тілдеріндегі жеке есімдерді, сондай-ақ шығу тегі белгісіз немесе нақты емес антронимдерді анықтады. Исуаның батысында хетттердің жауынгерлік патшалығы орналасқан. Хетт патшасы I Хаттусили (шамамен б.з.д. 1600 ж.) Евфрат өзенінен әскерін өткізіп, ондағы қалаларды қиратқаны туралы хабар бар. Бұл археологтар Исуадағы қалаларда осы мерзімге дейін табылған күйдірілген қабаттарға сәйкес келеді. Хетт патшасы Суппиллюма I өзінің әкесі Тудалия II (шамамен б.з.д. 1400 ж.) тұсында Исуа жері жауынгерлікке айналғанын айтады. Бұл жағдайды оңтүстікке қарай орналасқан Хуриттердің Митанни патшалығы күшейткен болуы мүмкін. Митанни хетттерге қарсы одақ құруға тырысты. Хетттердің бір хатында Митанни патшасы Шауштатар Хетт патшасы Арнуванда I-ге қарсы соғысқа шыққаны, Исуадан қолдау алғаны айтылады. Бұл қақтығыстар Суппиллюма билік құрған кезінде, шамамен б.з.д. 1350 жылы Евфрат өзенінен өтіп, әскерімен Исуа жеріне кірген кезде жалғасты. Ол Исуаны өзіне бағындырғанын мәлімдейді. Исуаға хетттердің қарауындағы патшалар билік етті. Исуаның есімдері мен құжаттары белгілі патшалары аз. Хетттердің б.з.д. XIII ғасырдағы хатында Ехли шаррума Исуа патшасы ретінде аталған. Исуаның тағы бір патшасы Ари шаррума Исуаның маңызды орны Корукутепеде табылған қыш мөрде есімдері көрсетілген. Хетт империясының құлауынан кейін б.з.д. XII ғасырдың басында Исуада жаңа мемлекет пайда болды. Мелид қаласы Лувий мемлекетінің бірі – Камманның орталығына айналды, ол «Жаңа Хетт мемлекеттері» деп аталады. Хетттердің құлауымен фригиялықтар батысқа қоныстанды, ал шығыста Урарту патшалығы құрылды. Ең күшті көршілес мемлекет оңтүстікте орналасқан Ассирия еді. Тиглат Пилесер I (б.з.д. 1115–1077 ж.) ассириялық патшасымен болған кездесу Камманның Ассирияға салық төлеуіне әкелді. Камман гүлденуін жалғастырды, бірақ ассириялық патша Саргон II (б.з.д. 722–705 ж.) қаланы 712 жылы тонағанға дейін. Сол кезде киммерийліктер мен скифтер Кавказдан Анатолияға солтүстік-шығыстан басып кірді. Бұл көшпелі халықтардың қозғалысы соңғы ассириялық шабуылға дейін Камманды әлсіреткен болуы мүмкін, бұл б.з.д. VII ғасырдан бері осы аймақтағы елді мекендер мен мәдениеттің құлдырауына себеп болды.

Археология

Ежелгі Исуа жері бүгінде Евфрат өзеніндегі бірнеше тоғандардың суы астында дерлік жоғалып кетті. 1960 жылдары басталған Түркияның Оңтүстік-Шығыс Анатолия жобасы нәтижесінде Кебан, Каракая және Ататүрік тоғандары салынды. Олар 1970 жылдары аяқталғаннан кейін өзен аңғарын толығымен су басты. Төртінші тоған – Биречик 2000 жылы оңтүстікке қарай салынып, Түркиядағы Евфрат өзенінің қалған бөлігін су басты. Евфрат өзенінің жоғарғы аңғарында тоған жобасының президенті Кемаль Курдаш бастамасымен үлкен құтқару жұмыстары жүргізілді. Түрік, америкалық және голланд археологтарынан құралған, Мауриц ван Луон басқарған команда зерттеулерді бастады. Жұмыс Ататүрік тоғаны салынып жатқан жерде де жалғасты. Сондай-ақ, Кебан тоғаны да кейбір қоныстарды су басты. Әсіресе Мурат өзенінің аңғарлары мен Алтынова жазығында (Элазыг провинциясы) көптеген ежелгі елді мекендер болған. Қазба жұмыстары палеолиттен бастап орта ғасырға дейінгі қоныстарды анықтады. Евфрат өзенінің шығысындағы Мурат (Арсанияс) өзенінің маңындағы Икизепе, Корукутепе, Норшунтепе және Пулур сияқты жерлерде б.з.д. IV-II мыңжылдықтардағы қола дәуірінің ірі қоныстары табылды. Исуа патшалығының орталығы осы аймақта орналасқан болуы мүмкін, бұл хеттердің Евфрат өзенін кесіп патшалыққа жеткені туралы айтқан сөздерімен сәйкес келеді. Бүгінгі Малатия қаласының жанындағы Арслантепе ескерткіші, әлдебір күштің арқасынан, судың көтерілуінен аман қалды. Қазіргі таңда Марселла Франгипане басқаратын итальяндық археологтар тобы сол жерде жұмыс істеп, айналасындағы аумақты зерттеуде. Арслантепе б.з.д. V мыңжылдықтан Рим дәуіріне дейін қоныстанған. Бұл қала Малатияның нео-хетт патшалығының астанасы болды. Исувадағы ең ерте қоныстардың мәдени байланыстары оңтүстіктегі Телль Бракпен болған, бірақ олар бір мәдениет емес еді. Қолайлы климаттық жағдайларға байланысты егіншілік ерте басталды. Исуа ерте Месопотамияның Урук мәдениетінің шетінде орналасқан. Исува халқы металлургияда да шебер болған және б.з.д. IV мыңжылдықта қола дәуіріне жеткен. Мыс алдымен мырышпен, кейін қалайымен қосылды. Ерте қола дәуірінің мәдениеті солтүстік-шығыстағы Кавказбен байланысты. Хетт дәуірінде Исуа мәдениеті орталық Анатолия және оңтүстіктегі Хури мәдениеттерімен үлкен ұқсастықтарды көрсетті. Монументалды сәулет хеттік ықпалында болды. Нео-хетт мемлекеті Фригия, Ассирия және шығыс Урарту патшалығынан әсер алды. Скифтер бұл аймаққа көшіп келгеннен кейін, аймақта скифтердің зираттары пайда болды.