Кіріспе
Үнді өнеріндегі эстетикалық ұғым эмоциялар мен сезімдерге байланысты. Үнді эстетикасында раса сөзбе-сөз "су, мән немесе дәм" дегенді білдіреді. Бұл жазушы немесе орындаушының туындысына құйған эмоционалдық дәмдерінің/мәнінің жиынтығын көрсетеді және оны "сезімтал көрермен" немесе саһридая – сөзбе-сөз "жүрегі бар" адам, құрғақсыз, эмоциямен туындымен байланыса алатын адам сезінеді. Расалар адамның бойындағы бхава – сананың күйі арқылы туындайды. Раса теориясы Санскрит мәтіні Натья Шастраның 6-тарауында арнайы бөлімге ие, бұл б.з.д. 1-мыңжылдықтан бастау алатын өнерге арналған ежелгі мәтін, және оны Бхарата Муни жазған деп есептеледі. Алайда, драма, әндер және басқа да сахналық өнер түрлеріндегі ең толық түсіндірмесі Кашмирлік Шивалық философ Абинавагуптаның (шамамен 1000 ж.б.э.) еңбектерінде кездеседі, бұл ежелгі Үндістанның ұзаққа созылған эстетикалық дәстүрінің беріктігін көрсетеді. Натья Шастраның Раса теориясына сәйкес, ойын-сауық – сахналық өнердің қажетті салдары, бірақ басты мақсат емес. Керісінше, басты мақсат – көрерменді таңғажайып пен бақытқа толы басқа, параллель әлемге көшіру, онда олар өз санасының мәнін сезініп, рухани және моральдық мәселелер туралы ой жүгіртеді. Раса ұғымы би, музыка, театр, сурет салу, мүсін және әдебиетті қоса алғанда, үнді өнерінің көптеген түрлері үшін негіз болып табылады, бірақ нақты расаның интерпретациясы мен іске асырылуы әртүрлі стильдер мен мектептерде өзгеше болады.
In Indian aesthetics, a rasa literally means "juice, essence or taste". It refers to the emotional flavors/essence crafted into the work by the writer or a performer and relished by a 'sensitive spectator' or sahṛidaya, literally one who "has heart", and can connect to the work with emotion, without dryness. Rasas are created by one's bhava: one's state of mind. The rasa theory has a dedicated section (Chapter 6) in the Sanskrit text Natya Shastra, an ancient text on the arts from the 1st millennium BCE, attributed to Bharata Muni. However, its most complete exposition in drama, songs and other performance arts is found in the works of the Kashmiri Shaivite philosopher Abhinavagupta (c. 1000 CE), demonstrating the persistence of a long standing aesthetic tradition of ancient India. According to the Rasa theory of the Natya Shastra, entertainment is a desired effect of performance arts but not the primary goal. Instead, the primary goal is to transport the audience into another, parallel reality full of wonder and bliss, where they experience the essence of their own consciousness, and reflect on spiritual and moral questions. Although the concept of rasa is fundamental to many forms of Indian arts including dance, music, theatre, painting, sculpture, and literature, the interpretation and implementation of a particular rasa differs between different styles and schools.
Өнердегі рөлі
Натья-шастраға сәйкес, раса – синтетикалық құбылыс және кез келген шығармашылық өнердің, шешендік өнердің, сурет салудың немесе әдебиеттің мақсаты. Уоллес Дейс ежелгі мәтіннің раса туралы түсіндірмесін былай аударады: «Драмалық туындының басым нотасын құрайтын махаббат, аяныш, қорқыныш, батырлық немесе жұмбақ сияқты элементарлық адамдық сезімнің талғампаздығы; бұл басым сезім, көрермендер сезінгендей, нақты өмірде тудырылатыннан өзгеше сапаға ие; раса – эстетикалық ләззатпен өзгертілген бастапқы сезім деуге болады». Расалар түрлі тәсілдермен жасалады, ал ежелгі үнді мәтіндері осындай көптеген тәсілдерді талқылайды. Мысалы, актерлердің қимыл-қозғалыстары мен бет-әлпеттері арқылы. Классикалық үнді биінде расаны білдіру Раса абхиная деп аталады. Раса теориясы – Бхаратанатьям, Катхакали, Катхак, Кучипуди, Одисси, Манипури, Кудияттам сияқты барлық үнді классикалық билері мен театрларының эстетикалық негізін құрайды. Үнді классикалық музыкасында әр рага – нақты бір көңіл-күйге арналған шабыттанған туынды, онда музыкант немесе ансамбль тыңдаушыда расаны жасайды. Мысалы, «Бхагавата Пурана» әдеби еңбегі расаны қолданып, Кришнаның бақилық құлшынысын эстетикалық тұрғыдан көрсетеді. Ол ұсынатын раса – эмоционалдық талғампаздық, бұл көңіл-күй Стайи Бхава деп аталады. Бұл талғампаздыққа жетуге қадамдар эмоционалдық жағдайлар арқылы жасалады, олар Вибхавалар, Анубхавалар және Санчари Бхавалар деп аталады. Вибхава – себеп немесе тудырғыш дегенді білдіреді: ол екі түрлі – Аламбана, жеке немесе адамдық нысан мен негіз, және Уддипана, қоздырғыштар. Анубхава, аты айтқандай, эмоцияның салдары немесе әсерлері дегенді білдіреді. Санчари Бхавалар – көңіл-күйге қосымша болатын өткінші сезімдер. Кейінгі ғалымдар Саттвика Бхавалар сияқты қосымша эмоционалдық күйлерді қосты. Үнді мүсін және сәулет теориясында (Шилпа Шастраларда) раса теориясы, ішінара, бейнелер мен құрылымдардың формаларын, пішіндерін, орналасуын және көрінісін анықтайды. Кейбір үнді мүсін туралы мәтіндер тоғыз расаны көрсетеді.
Элементтер
Бхарата Муни сегіз расаны «Натьяшастра» еңбегінде, драмалық теория және басқа да сахналық өнер туралы ежелгі санскрит мәтінінде, б.з.б. 200 және б.з. 200 жылдары аралығында жазды. Шрингара (शृङ्गारः): Романтика, махаббат, тартымдылық. Бас құдайы: Вишну. Түсі: Шьяма (қою көк). Хасям (हास्यं): Күлкі, қуаныш, комедия. Бас құдайы: Шива. Түсі: ақ. Раудрам (रौद्रं): Ашу, қаһар. Бас құдайы: Рудра. Түсі: қызыл. Каруньям (कारुण्यं): Мейірім, қайырымдылық. Бас құдайы: Яма. Түсі: сұр. Бибхатсам (बीभत्सं): Жек көру, наразылық. Бас құдайы: Махакал. Түсі: көк. Бхаянкам (भयानकं): Қорқыныш, үрей. Бас құдайы: Кала. Түсі: қара. Вирам (वीरं): Батырлық. Бас құдайы: Индра. Түсі: жарқын ақ. Адбхутам (अद्भुतं): Таңғажайып, әжірлеу. Бас құдайы: Брахма. Түсі: сары.
Hāsyam (हास्यं): Laughter, mirth, comedy. Presiding deity: Shiva. Colour: white
Raudram (रौद्रं): Fury. Presiding deity: Rudra. Colour: red
Kāruṇyam (कारुण्यं): Compassion, mercy. Presiding deity: Yama. Colour: grey
Bībhatsam (बीभत्सं): Disgust, aversion. Presiding deity: Mahakal. Colour: blue
Bhayānakam (भयानकं): Horror, terror. Presiding deity: Kāla. Colour: black
Veeram (वीरं): Heroism. Presiding deity: Indra. Colour: Bright White
Adbhutam (अद्भुतं): Wonder, amazement. Presiding deity: Brahma. Colour: yellow
Сантам раса
Соңғы авторлар тоғызыншы расаны қосты. Бұл қосымшаны қабылдау үшін VI мен X ғасырлар аралығында көптеген талас-тартыстар болды, содан кейін ғана "Навараса" (тоғыз раса) термині орнықты. [[Шанта Раса: Тыныштық немесе сабыр. Құдайы: Вишну. Түсі: мәңгілік ақ. Шанта раса расалар жиынтығының тең құрамы ретінде танылады, бірақ сонымен бірге эстетикалық ләззаттың ең айқын түрі ретінде ерекшеленеді. Абинавагупта оны зергерлік алқаның тізбегімен теңестіреді; ол көпшілікке ең тартымды болмаса да, алқаға нысан беретін, қалған сегіз расаның құнды тастарын танып-сезінуге мүмкіндік беретін тізгіш. Расаларды, әсіресе шанта расаны дәмдеу, йогтардың сезінетін өзіне жете білудің бақытына ұқсас, бірақ одан ешқашан артық болмайды.
Бхавалардың тізімі
Натьяшастраға сәйкес, бхавалар үш түрлі болады: стахайи (тұрақты), санчари (көшпелі) және саттвика (таза). Бұл жіктемелер эстетикалық тәжірибе барысында расалардың қалай дамытылуына немесе көрсетілуіне байланысты жасалған. Бұл келесі мәтінде көрсетілген: पुनश्च भावान्वक्ष्यामि स्थायिसञ्चारिसत्त्वजान्॥ 6.16॥
पुनश्च भावान्वक्ष्यामि स्थायिसञ्चारिसत्त्वजान्॥६.१६॥
Киноға әсері
Раса Үндістан киносына зор әсер етті. Сатьяжит Рей классикалық санскрит драмасының Раса әдісін фильмдерде қолданды, мысалы, «Апу трилогиясында» (1955–1959). Хинди киносында бұл «Ная Дин Наи Раат» фильмінің тақырыбы, онда Санджиев Кумар тоғыз Расаға сәйкес тоғыз рөлді ойнайды.