Кіріспе

Неопатримониализм – бұл әлеуметтік иерархия жүйесі, онда меценаттар мемлекеттік ресурстарды халықтың адалдығын қамтамасыз ету үшін пайдаланады. Бұл – мемлекеттік құрылымдардың ең жоғары деңгейінен бастап шағын ауылдардағы жеке адамдарға дейін созылатын бейресми меценат-клиент қарым-қатынасы. Неопатримониализм мемлекеттік бюрократиялық құрылымның негізінде болуы немесе оны толықтай алмастыруы мүмкін, себебі нақты билік тек байланысы бар адамдарда болады, лауазымы жоғары адамдарда емес. Бұл жүйе саяси институттар мен заң үстемдігін әлсіретеді, сондай-ақ сыбайлас жемқорлықтың (бірақ әрқашан заңға қайшы емес) түрі болып табылады. Дегенмен, неопатримониализмнің пайдалы жақтары да бар. Ол мемлекеттің географиялық және әлеуметтік шеткері аймақтарына ықпалын кеңейтуге, қысқа мерзімді тұрақтылықты қамтамасыз етуге және қоғамдық интеграцияны жеңілдетуге мүмкіндік береді. Автор Кристофер Клэфемнің "Үшінші әлем мемлекетінің табиғаты" еңбегінде берген анықтамасына сәйкес, неопатримониализм – "патримониалды типтегі қатынастардың саяси және әкімшілік жүйеге кеңінен енуі, бұл жүйе формальды түрде рационалды құқықтық принциптерге негізделген" түрлі ұйымдастыру нысаны. Бұл – жеке және қоғамдық салалардың қатаң бөлінуінен айырмалы, билік өкілінің жеке мүдделер мен пайда үшін пайдаланылатын жүйе.

Терминнің шығу тегі мен анықтамасы

"Неопатримониализм" терминінің пайда болуы Шмуэль Н. Эйзенштадттың 1973 жылғы "Дәстүрлі патримониализм және заманауи неопатримониализм" кітабында, Макс Вебердің "патримониализм" терминінен туындаған деп есептеледі. Вебер бұл терминді тек билеушіге ғана жауапты әкімшілік және әскери персоналға негізделген басқару жүйесін сипаттау үшін қолданған. Неопатримониализм – дәстүрлі патримониалдық басқару нысанының қазіргі заманғы түрі. Бұл аралас жүйе, онда патримониалдық және рационалды бюрократиялық басқару элементтері қатар өмір сүреді және кейде бірімен-бірі тоғысады.

Африка

Неопатримониализм – күшті жеке тұлға немесе партия төңірегінде қалыптасқан, қолдаушы-қамқор желілерін құратын ресурстардың тік бөлінісі. Бұрын деколонизациядан кейін бірігу мен дамуға қажетті жағдай деп есептелген. Неопатримониализм мәжбүрлеу арқылы жемқорлықтың бір түрі сияқты көрінсе де, неопатримониализм кең таралған көптеген елдерде оны жемқорлық деп қарастырмайды. Неопатримониализм сыбайлас жемқорлыққа синоним емес, ол заңдылықты нығайтудың ерекше жолы және Африкаға тән, колониялық кезеңге дейінгі дәуірден тамыр алатын мемлекеттік басқарудағы қиындықтармен күресудің ерекше тәсілі. Колониялық биліктен қалған әлсіз мемлекеттік институттардың халықтың сенімін қазануы үшін мемлекеттік басшылар күшпен немесе адамдарға жалақы төлеп, үкіметтік лауазымдарды беру арқылы қолдауға ие болуға тырысады. Неопатримониализм – осының нәтижесі және үкіметтердің заңдылыққа қол жеткізуге тырысқанда, көбінесе тұрақсыз болғанымен, билік етудің аз қатыгездікпен жүзеге асырылатын тәсілі ретінде қарастырылды. Николас ван де Валле колониализмнен кейін Африкада неопатримониализм кең таралғанын айтады. Африкалық режимдер президенттік болып табылады, бұл клиенттік қатынастарды жеңілдетеді, себебі билік бір адамның қолында шоғырланған, ол желілерді толық бақылай алады. Джоэл Мигдалдың айтуынша, Африка елдеріндегі мемлекеттің адам өмірінің барлық саласында, жергілікті деңгейден бастап орталық үкіметке дейін қатысы бар сияқты көрінеді. Ван де Валле Африкадағы мемлекеттердің патримониалдық тәжірибелер мен бюрократияның әртүрлі деңгейде бірігіп отыратын гибридтік режимдер екенін ұсынады. Африка мемлекеттерінде заңдар мен конституциялық тәртіп бар, бірақ олар саяси биліктің клиенттікке негізделген және лауазым иелерінің мемлекеттік ресурстарды жеке пайдалануымен байланысты патримониалдық логикамен басқарылады. Африкалық режимдердің екі жақты табиғаты клиенттік қатынастардың кездейсоқ емес екенін және оны қабілеттілікті арттыру саясатымен оңай түзетуге болмайтынын білдіреді, сонымен қатар ресми құрылымдар тіпті ең нашар дамыған мемлекеттерде де маңызды рөл атқарады. Африкадағы қарыз дағдарысы кезінде неопатримониализм әлсіздіктің әртүрлі белгілерін көрсетті. Африка елдері әлемдік рецессия мен ОПЕК мұнай эмбаргосынан туындаған инфляция салдарынан үлкен қарыз жинақтаған кезде, режимдердің заңдылығын нығайтуға көмектескен неопатримониалистік байланыстар әлсіре бастады. Африка елдері мемлекеттік кірістердің көзі ретінде шетелдік көмек пен қарыздарға қатты тәуелді болды, сондықтан бұл ресурстар тартылған кезде, режимдер бұрынғыдай жалақы төлей алмады немесе жұмыс орындарын ұсынай алмады, себебі оларда жеткілікті қаражат болмады. Бұл көптеген елдерде заңдылықтың жоқтығына және наразылықтарға әкеп соқты. 1994 жылғы зерттеуде Майкл Браттон мен Николас Ван де Валле Африкадағы неопатримониалдық режимдердің кең таралғандығы көптеген африкалық мемлекеттердің демократияға қол жеткізе алмауының себебін түсіндіреді. Демократиялық жүйеге өту үшін саяси мәдениетті өзгерту қажет. Саяси мәдениет – қоғамның негізі болып табылатын ортақ саяси идеялар, көзқарастар мен сенімдер жиынтығы. Неопатримониалдық режимдегі саяси мәдениетте адамдар үкіметті өнімдерді қамтамасыз етуші ретінде қарастырады және үкімет осы өнімдерді ұсынбаса, онда ол халыққа пайдалы емес. Бұл елдердің көпшілігінде ортақ саяси идеология жоқ, экономика да тұрақты емес. Сондықтан демократиялық саяси жүйелер Африканың көптеген елдерінде неопатримониализмге терең сіңгендіктен қалыптаса алмайды. Көбінесе осы жүйеден шығудың жалғыз жолы – бүлік немесе әскери төңкеріс. Ван де Валледің пікірінше, неопатримонизмнің басты мәселелерінің бірі – ол қазіргі Африкадағы экономикалық реформаны бірнеше деңгейде бәсеңдетуі. Джоэл Мигдал мемлекеттік басшылардың билікті бөліп, реформалар мен саясаттың жергілікті филиалдар мен институттарда жүзеге асырылуына кедергі келтіру үшін әртүрлі тәсілдерді қолданатынын, осылайша маңызды жергілікті агенттіктердің орталық билікке қарсы жұмылдырылуын болдырмауға тырысатынын атап көрсетеді. Орталық басшылардың басты мақсаты – билік пен бақылаудан айырылудан сақтану, тіпті бұл саясатты іске асыруды тоқтатуды білдірсе де.