Кіріспе
Айзенхауэрді президенттікке шақыру қозғалысы
"Айзенхауэрді президенттікке дайындау" қозғалысы – АҚШ армиясының бұрынғы штаб бастығы Дуайт Д. Айзенхауэрді АҚШ президенттігіне кандидат болуға көндірген кең таралған саяси қозғалыс. 1948 жылғы президенттік сайлау кезінде, түрлі ұйымдар мен саясаткерлер, соның ішінде бұрынғы президент Франклин Д. Рузвельттің ұлы Джеймс, оны бірнеше рет сұрағанмен, Айзенхауэр саясатқа қатысу туралы барлық ұсыныстан бас тартты. Оның бас тартқанына қарамастан, Джорджия және Вирджиния штаттарындағы Демократиялық партия ұйымдары оны ашық қолдады. 1948 жылғы Демократиялық ұлттық конвентке бір апта қалғанда, Рузвельт партия тізіміне дауыс беретін 1592 делегатқа телеграмма жіберіп, оларды Филадельфияға екі күн бұрын "Айзенхауэрді президенттікке дайындау" кокусына шақырды, мақсаты – Айзенхауэрге бірлесіп күшті үндеу жасау. Бірнеше белгілі демократ саясаткерлердің тырысып бағасына қарамастан, Айзенхауэр кандидаттыққа келіспеді, ол қазіргі президент Гарри С. Трумэнге берілді. Трумэннің беделі төмен болған кезде, 1951 жылы "Айзенхауэрді президенттікке дайындау" қозғалысы республикалық және демократиялық партияларда қайта жанданды, себебі Айзенхауэр әлі ешқандай партияға жататынын жарияламаған еді. Бірнеше республикашыл саясаткерлер оны қолдады, ал демократтар оған тек демократ ретінде ғана президент бола алатынын жеткізді. Республикалық сенатор Генри Кэбот Лодж-младший республикалық "Айзенхауэрді президенттікке дайындау" қозғалысының кампаниялық жетекшісі болды және Айзенхауэрдің атын Нью-Гэмпшир штатының республикалық алғашқы сайлау бюллетеніне енгізді. Айзенхауэр президенттікке кандидат болуға келісті және нәтижесінде Нью-Гэмпширдегі алғашқы сайлауда жеңіске жетті. Республикалық партияның президенттікке кандидаттығына ие болған Айзенхауэр демократ Адлай Стивенсонды жеңіп, 34-ші президент атанды. "Айзенхауэрді президенттікке дайындау" қозғалысы кейінгі ұқсас қозғалыстарда, соның ішінде 1992 жылғы Пэроны президенттікке дайындау және 2008 жылғы Кондині президенттікке дайындау қозғалыстарында еске алынды.
Өмірбаян
Дуайт Д. Эйзенхауэр 1915 жылы Нью-Йорк штатының Вест-Пойнт қаласындағы АҚШ Әскери академиясын бітірді, ол "жұлдыздар құлаған сыныптың" мүшесі болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Еуропада қызмет етуге жасаған өтініші қабылданбады, оның орнына ол танк экипаждарын даярлайтын бөлімге басшылық етті. Соғыстан кейін ол Вашингтон қаласында және Филиппинде генерал Дуглас Макартурдың қол астында қызмет етті. 1941 жылы генерал-бригадир болып тағайындалды. Эйзенхауэр Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бірнеше маңызды операцияларды бақылады. Ол Еуропадағы Одақтас экспедициялық күштерінің қолбасшысы болды, 1944 жылы Нормандияға түсуді және содан кейінгі Германияға Одақтастардың түсуін жоспарлап, басқарды, соның нәтижесінде бес жұлдызды генерал шеніне көтерілді. Эйзенхауэр соғыс батыры деп есептелді; ол 1940 жылдары Gallup Poll сауалнамасының "ең танымал адам" тізімінде бірінші орында болды. Фельдмаршал Бернард Монтгомери оны "әскери саясаткер" деп атады. 1945 жылдан 1948 жылға дейін Армия штабының бастығы қызметін атқарды. Бұл қызметінде ол армияға қолдау көрсету мақсатында бірнеше рет көпшілік алдында сөйледі. Сондай-ақ, ол 1948 жылдан 1953 жылға дейін Колумбия университетінің президенті болды. 1950 жылдың желтоқсан айында ол Солтүстік Атлантика шарты ұйымының (НАТО) жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды және Еуропадағы НАТО күштеріне оперативтік басшылық етті.
"Айзенхауэр бумы" (1948)
Өзінің танымалдығы арқасында Айзенхауэрдің президенттікке үміткер болуы күтілген болатын. 1946 жылдың желтоқсан айында «Вашингтон Таймс Геральд» газеті Айзенхауэрдің, егер халық оны сұраса, сайлауға қатысуға келіскенін хабарлады. Бірақ Айзенхауэр бас тартты, «Бұл әңгіме әскерге де, штаб бастығы ретінде маған да зиян келтіреді» деді. Дегенмен, Демократиялық және Республикалық партиялар екеуі де «Айзенхауэрді тарту» қозғалысын құрды, себебі Айзенхауэр әлі ешқандай саяси партияға жататындығын жарияламаған еді. 1947 жылдың шілдесінде президент Гарри С. Трумэн оны Демократиялық партияның лайықты үміткері деп санап, «генералды өзінен кейін ілестіруді» қалады. Сол айда Трумэн тіпті, егер генерал демократ ретінде президенттікке түссе, вице-президенттікке өзі ұсыныс жасады. Айзенхауэр бұл ұсыныстан бас тартып, саясатқа қатысу туралы барлық өтініштерді қабылдамады. «Демократиялық әрекет үшін американдықтар» (ADA) мүшелері мен саясаткерлер арасында Айзенхауэрді тарту қозғалысы күшейді, тіпті кейбір демократ саясаткерлер Айзенхауэрді демократ ретінде сайлауға көндіру үшін «Трумэнды ығыстыру» науқанын ұйымдастыра бастады. Нью-Йорк өкілі У. Стерлинг Коул Айзенхауэрдің немесе басқа әскери жетекшінің президенттікке үміткер болуына қарсы екенін мәлімдеді. 1948 жылдың қаңтарында Нью-Гэмпширден бірнеше республикашыл саясаткерлер Айзенхауэрді қолдайтын делегаттар тобына қосылды. Сол айдың соңында Айзенхауэр Джордж Вашингтон президент болғаннан бері президенттік лауазым «тарихи және дұрыс түрде үміткерлерге ғана тиесілі екенін» айтты және өзінің саяси амбициясы жоқ екенін қайталады. Наурыз айында журналист Уолтер Винчелл жүргізген сауалнамада Айзенхауэр 95 000 дауыстың 36 000-нан астамын алып, Трумэнды және республикалық партияның болашақ үміткері Томас Э. Дьюиді жеңіп шықты. 1948 жылдың 3 сәуірінде ADA Трумэнның халықтан қолдау таппағанын ескере отырып, Айзенхауэр мен Жоғарғы Сот судьясы Уильям О. Дугластың Демократиялық партиядан сайлауға түсуін қолдайтынын жариялады. Адольф А. Берл және Франклин Д. Рузвельт Айзенхауэрдің ұсынысты қабылдайтынына сенім білдірді. Трумэн праймеризге қарсы оппозиция аз болғанымен, Демократиялық ұлттық конвентке дейін бірнеше апта бұрын кейбір демократтар арасында «Айзенхауэр қызығы» күшейді. Президент Франклин Д. Рузвельттің ұлы Джеймс Айзенхауэрді үміткер етіп қоюға және Трумэнды демократиялық тізімнен ығыстыруға үгіт жүргізді. Айзенхауэр бас тартқанмен, саяси лидерлер оны әлі де иландыруға тырысып жатты. Бірнеше сауалнама агенттіктерінің сауалнамалары Айзенхауэр Трумэнның орнына түскен жағдайда Дьюиді жеңіп шығуы мүмкін екенін көрсетті. 1948 жылдың 5 сәуірінде Айзенхауэр тағы да бір рет ұсынысты қабылдамайтынын мәлімдеді. Шілде айының басында Джорджия және Вирджиния штатындағы Демократиялық ұйымдар мен Нью-Йорк Жоғарғы сотының бұрынғы судьясы Джеремая Т. Махони Айзенхауэрді ашық қолдады. 5 шілдеде «Нью-Йорк Таймс» газеті жүргізген сауалнамада Джеймс Рузвельт, Джейкоб Арви және Уильям О'Двайер басқаратын «Трумэнға қарсы топтың» ықпалымен Айзенхауэрді Демократиялық партиядан президенттікке үміткер ретінде қолдау артып келе жатқаны анықталды. Миссисипи штатының демократ сенаторы Джон Стеннис Айзенхауэрді қолдады. Сол түні сағат 22:30-да Айзенхауэр Колумбия университетінде жариялау үшін меморандум шығарды, онда «Мен осы уақытта ешқандай саяси партиямен байланыс жасамасам және мемлекеттік қызметке үміткер болуды немесе партиялық саяси жарысқа қатысуды қабылдамаймын» делінген. Оның мәлімдемесіне қарамастан, бірнеше ұйым Айзенхауэрді президенттікке түсуге шақыра берді. Ол Дьюиді қолдау туралы өтініштерден бас тартты, бірақ жақын достарына оған дауыс беретінін айтты және Дьюидің сайлауда жеңіске жететініне сенді. 1948 жылдың 6 шілдесінде Филадельфиядағы жергілікті топ Айзенхауэрдің «саяси партия» және «партиялық саяси жарыс» туралы сөздерін пайдаланып, оған қолдауын жалғастыратынын мәлімдеді. Сол күні Трумэнның жақтастары Айзенхауэрдің меморандумына ризашылықтарын білдірді және Трумэнның тағайындалуына сенім білдірді. Демократиялық ұлттық конвентке бір апта қалғанда Рузвельт партияның үміткерлігіне дауыс беретін 1592 делегатқа жеделхат жіберіп, оларды Айзенхауэрді қолдау үшін екі күн бұрын Филадельфияға шақырды. Журналист Дрю Пирсон «Егер демократтар Айк [Айзенхауэр] сайлауға түспесе, Демократиялық партияның тәжірибелі саясаткерлерінің барлығы Гарри Трумэн тарихтағы ең ауыр жеңіліске ұшырайды» деп жазды. 8 шілдеде Оңтүстік Каролина штатының губернаторы Сторм Термонд Айзенхауэрді сайлауға түсуге шақырды. Флорида штатының сенаторы Клод Пеппер Айзенхауэрдің атынан конвентке ұсынуға дайын екенін, «генералдың рұқсатымен немесе рұқсатысыз» деді. Айзенхауэр «Қандай шарттарда немесе талаптарда ұсыныс жасалса да, мен ұсынысты қабылдамаймын» деп жауап берді. 9 шілдеде Рузвельт Айзенхауэр ұсынысты қабылдамайтынын мойындады, содан кейін тарту тоқтатылды. Трумэн тағайындалғаннан кейін көптеген сауалнама агенттіктері Дьюидің одан үлкен артықшылыққа ие болатынын болжады. Бірақ, күтпеген жеңіспен Трумэн 1948 жылғы президенттік сайлауда Дьюиді жеңіп шықты. 1977 жылғы кітабында тарихшы және автор Герберт С. Пармет «Айзенхауэрдің сәні Демократиялық либералдардың – және тек либералдар ғана емес – құлдырауының белгісі болды» деп мәлімдеді.
"Маған Айк ұнайды" (1952)
1951 жылы Айзенхауэрді қолдау қозғалысы республикалық және демократиялық партияларда қайта жанданды, себебі Айзенхауэр әлі ешқандай саяси партияға жататынын ресми түрде жарияламаған және бейтарап болу қажет деп ойлаған. Дегенмен, 2000 жылы жарысқа түру туралы шешімін баяндаған «Эйзенхауэр сайлауға қатысуға шешім қабылдады» атты кітабында Уильям Пикетт 1948 жылғы сайлаудан кейін «Эйзенхауэр республикалық саясатқа көбірек жақындап бара жатқанын» жазды. 1951 жылдың соңында Трумэннің халыққа деген қадір-қасиеті төмендеді, оның қолдау деңгейі 23%-ға дейін түсті – бұл сайлау рейтингтері жүргізіле бастағаннан бергі президенттер арасындағы ең төменгі көрсеткіш. Айзенхауэрдің Демократиялық партиядан үміткер боларына үміттене отырып, Трумэн 1951 жылдың желтоқсан айында оған: «Не істеуге ниетті екеніңізді маған хабарласаңыз жақсы болар еді» деп хат жазды. Айзенхауэр: «Мен саяси үміткерлікке түсуге міндетті емеспін» деп жауап берді. Айзенхауэр демократ ретінде президенттікке оңайрақ жеңіп, Конгресте көпшілікке ие болатынына сенсе де, Трумэн әкімшілігінің жемқорлыққа батқанын және келесі президенттің бұрынғы саясатты қорғамай, үкіметті реформалауы керектігін сезінді. Республикалық партияның интернационалистік қанаты Эйзенхауэрді бұрынғы президент және Бас судья Уильям Говард Тафттың ұлы, сенатор Роберт А. Тафттан гөрі, оқшауланған үміткерге балама ретінде қарастырды. Халықаралық қатынастарды қолдаған бұрынғы Миннесота губернаторы Харольд Стассен де алғашқы сайлауға қатысты. Автор Майкл Дж. Биркердің сөзіне сүйенсек, «Екеуі де «жеңімпаз» деген сезімді тудыра алмады». 1951 жылы республикалық саясаткерлердің көбі Айзенхауэрді қолдауын жариялады, ал демократтар оны президенттікке тек демократ ретінде жеңе алатынына көндіруге тырысты. Тафт 16 қазан күні Республикалық партиядан үміткерлікке түсетінін жариялады. 17 қарашада Лодж Айзенхауэрді қолдау қозғалысының кампаниялық жетекшісі болды. Нью-Гэмпширдің республикалық губернаторы Шерман Адамс өз штатында Айзенхауэрді қолдау қозғалысының жетекшісі болды. Адамс 1951 жылдың соңында Айзенхауэрдің ұйымын құруды бастады. 1951 жылдың қараша айында митингте сөйлеген сөзінде ол: «Айзенхауэрдің аты 11 наурыздағы бюллетеньде болады, ол президенттік сайлаудан атын шығармайды. Осыған мен қазір сенімдімін» деді. Желтоқсан айына қарай қозғалыс өсіп, Айзенхауэр Клиффорд Робертске қозғалысты бақылау үшін жақын және сенімді кеңесшілерден тұратын саяси кеңесшілер тобын құруды тапсырды. 4 маусымда ол өзінің туған қаласы Абилинде (Канзас штаты) алғашқы саяси сөз сөйледі және баспасөз мәслихатын өткізді. Оның сайлау тарихы туралы сұраққа ол: «1948 жылы мен әскери қызметтен кетіп, бейтарап болу үмітімен тіркелмедім. Бірақ 1950 жылы мен республикашылдарға дауыс бердім» деді. Республикалық конвентке дейін «Гэллап» компаниясы жүргізген сауалнамада Айзенхауэр Трумэннен 25%-ға, Тафттан 16%-ға басым екені көрсетілді. Республикалық Ұлттық конвент Айзенхауэрді бірінші дауыс беру кезегінде кандидат етіп ұсынды. Оның жасы мәселесін шешу үшін кеңесшілері 39 жастағы сенатор Ричард Никсонды вице-президенттікке кандидат ретінде таңдауға кеңес берді. Айзенхауэр мен Никсон 1952 жылғы президенттік сайлауда демократиялық кандидаттар Адлай Стивенсон мен Джон Спаркманды 353 сайлаушы дауысымен жеңіп, үлкен жеңіске жетті.
Кейінгі оқиғалар мен мұра
1953 жылғы 20 қаңтарда Эйзенхауэрдің тағына отыруымен ол 20 жыл ішіндегі алғашқы республикалық президент болды. Ол Лоджды Біріккен Ұлттар Ұйымына елші етіп, Адамсты Ақ үй штабының бастығы етіп тағайындады. Президенттік кезеңінде ол Демократиялық партияның либералдық және Республикалық партияның консервативтік қанаттары арасындағы орталық позицияны ұстаған «Заманауи республикашылдық» идеологиясын қолдады. Ол Корея соғысын аяқтау бойынша келіссөздер жүргізіп, Кореяның бөлінуіне әкеп соқты. 1955 жылдың қыркүйегінде ол жүрек талмасына ұшырап, 6 апта ауруханада жатты. Оның қайта сайлануға түсу мүмкіндігі елдегі басты тақырыпқа айналды. Республикалық саясаткерлер Эйзенхауэр президенттікке кандидат болмаса, сайлауды ұтыпауы мүмкін екенін айтты. Бастапқыда екінші мерзімге үміткер болуға пессимистікпен қараған ол, түрлі республикалық лидерлердің шақыруымен, тағы бір жоба қозғалысы арқылы көндіріліп, қайта сайлануға келісті. 1956 жылы ол Стивенсонды үлкен артықшылықпен жеңіп, қайта сайланды. Кейін Эйзенхауэр кеңесшілеріне: «Шындығында, егер сол жүрек талмасы болмағанда, мен қайтадан кандидат болатыныма күмәнданатын едім» деді. 1967 және 1968 жылдары, президенттік қызметтен кейін бірнеше жыл өткен соң да, Эйзенхауэр Гэллап сауалнамасы бойынша «ең танымал адам» атанды. «Эйзенхауэрді қолдаушылар» комитеті 1952 жылғы сайлаудан кейін де белсенді қызметін жалғастырып, республикалық консервативтік бағдарламаны жаңғыртуды қолдады. Эйзенхауэрді жобалау қозғалысы кейінгі жобалау қозғалыстарының, соның ішінде 1992 жылғы Перо жобалау қозғалысы мен 2008 жылғы Конди жобалау қозғалысының үлгісі болды. Пикетт 2000 жылы жазған кітабында: «Шын мәнінде, Эйзенхауэрдің кандидат болу шешімі одан да қарапайым, айлалы емес және ар-ұяты бар болды. Әрине, кейінгі жылдары, оның естеліктерінде айтқанынша, ол өзін шақырылған адам ретінде санағанды ұнатты. Өзінің кандидатурасын ресми түрде жарияламас бұрын, ол қоғамдық пікір сауалнамалары, журналистер, пікір көшбасшылары мен саясаткерлерден үнемі қысым көрді. Бірақ егер шақырылу дегені ол партиялық конвенттен ұсынылғанша (ол жиі қалаған нәрсе) өзінің кандидатурасын ілгерілету үшін ештеңе жасамаса, онда ол олай болған жоқ».
In truth, Eisenhower's decision to become a candidate was less complicated, not to mention less devious, and more honorable. Certainly in later years, as revealed in his memoirs, he liked to think of himself as having succumbed to a draft. Before publicly announcing his candidacy, he received continual and mounting pressure to run for office from public opinion polls, journalists, opinion leaders, and politicians. But if being drafted meant that he did nothing to forward his candidacy until he was nominated by the party convention (something that he often mentioned as desirable), then he was not.