Кіріспе

Діни амалдар тобы. Кейбір батыс ислам ғалымдарының пікірінше, халықтық діни амалдар бекташи тарикасында сақталып келеді, ал белгілі бір амалдар Балқан христиандығында және бекташи емес Балқан исламында да аз дәрежеде кездеседі.

Балқан ауылдарының мұсылмандар мен мәсіхшілердің ортақ салт-дәстүрлері мен қасиетті нәрселері

Артур Эванс есімді белгілі археолог Еуропаның ежелгі діндерін зерттегеннен кейін, ағаштар мен бағаналарға табынушылыққа негізделген, оларды жалған құдайлар ретінде қабылдаған діни ағымдар болғанын анықтады. Македонияда ол Текекиой қаласындағы дервиштер күткен ғибадатханаға кірді (Түрікше Текекиой, "köy" – "ауыл" деген мағынаны білдіреді, бұл қазіргі Тетоводағы теке болуы мүмкін). Оған ғибадатханадағы рәсімге қатысуға рұқсат берілді, оның орталығында тік төртбұрышты үлкен тас тұрды, ол мүмкін жергілікті Қағба болған. Бұл тас аспаннан түскен деп есептелді және аймақтағы мұсылмандар мен христиандар оны құрметтеді немесе кемсіз бағалады. Тас жылдар бойы киелі майлармен майлануының нәтижесінде қара түске боялған. Оның биіктігі шамамен 1,98 метр, үстіне кішірек тас қойылған және белдік сияқты белдеу оралған. Науқас адам бағананың айналасында айналып, әр айналымда оны сүйіп, құшақтап жатты. Осы рәсімге байланысты адам тасқа дұға етеді, оны құшақтап, жақын жердегі бұлақтан су алып, мұсылмандық "әулие қабірі" орналасқан төбеге көтеріледі. Қабірдің үстінде тікенді ағаш өсіп тұр, оған діни шипа іздеген науқастардың маталары мен орамалдары ілінген. Су қабірдің ортасындағы шұңқырға құйылып, қабір топырағымен араластырылады, содан кейін жалбарынушы бұл қоспаны үш рет ішіп, үш рет басын майлайды. Содан кейін қабірдің айналасын үш рет айналып, әр айналымда "басы мен аяғындағы тасқа" сүйіп, қолымен тигізеді. Кейін Эвансқа үшбұрышты амулет жасау үшін қабірдің топырағы берілді. Дервиш тас тастап, оларды (болжам жасау) жақсы нәтиже беретінін оқыды, дін қызметкері қабірдің сыртында қошқарды құрбан етті, ал қошқардың қаны жалбарынушының маңдайына май жағу үшін қолданылды. Соңында Эвансқа түнде бағанаға бекіту үшін бір нәрсе беруді тапсырды, ол өзі тас пен жетекшісімен бірге қалды, күн батқаннан кейін шам жағып, құрбандық қошқардың етін жеді.

Исламға дейінгі ықпал

Исламдық ойлау мектептерінен өзге, Түркия мен Балқандағы бекташилер исламға дейінгі қоғамдардың ежелгі амалдарын да сақтайды. Мысалы, 1900 жылдың жазында Хайдар-эс-Сұлтан және Хасан-деде ауылына барған этнограф Дж.У. Кроуфут ежелгі Батырлар культінің және пифия құдайының қалдықтарын көрді. Хайдар-эс-Сұлтан ауылында, бір қарт бекташи әйел қала ортасындағы арнайы құдықтың күкіртті түтінін жұтып, Дельфи оракулына ұқсас, адамның болашағын болжайтын ыстыққа түседі. Бұл құдық сондай-ақ орталық қабірмен байланысты болды, ол қаланың басқа жергілікті қабірлерінен өзгеше болды, себебі оған ерекше күтім жасалды және ол ешқашан ұмытылмады. Хасан-дедеде де орталық қабір болды, оны күтіп ұстаған отбасы, олар қабірде жатқан адамның тікелей ұрпақтары екенін және олар Корашандан келгенін айтты. Бұл элементтер сол аймақтағы ежелгі, дінсіз батырлар культімен тығыз байланысты. Мысалы, Микен патшалары қабірлерге жерленгеннен кейін ғасырлар бойы оларға табынушылық жасалған. Балқан және Анатолия да осы қасиетті тұлғаларды құрметтеу үлгісін бөлісті, өйткені Македониядағы қасиетті орындар мұсылмандық және христиандық дәстүрлерде де қолданылды.