Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мьянма (Бірма) тарихындағы 1824 жылдан 1948 жылға дейінгі кезең
Period in the history of Myanmar (Burma) from 1824 to 1948
Бирмадағы британдық отаршылдық билік 1824 жылдан 1948 жылға дейін жалғасты, үш ағылшын-бирман соғысынан бастап, Бирманың Британдық Үндістанның провинциясы ретінде құрылуына, дербес басқарылатын отаршылдық құруға және, ақырында, тәуелсіздікке дейін созылды. Британдықтар бақылауындағы аймақ Британдық Бирма деп аталды, ал 1886 жылдан бастап ресми түрде Бирма деп аталды. Бірінші ағылшын-бирман соғысындағы жеңісінен кейін Аракан және Теннасерим сияқты Бірма аумақтарының бір бөлігі британдықтарға қосылды; Төменгі Бирма 1852 жылы Екінші ағылшын-бирман соғысынан кейін аннексияланды. Қосылған аумақтар 1862 жылы Британдық Бирманың кіші провинциясы (бас комиссариат) деп белгіленді. 1885 жылы Үшінші ағылшын-бирман соғысынан кейін Жоғарғы Бирма аннексияланды, ал келесі жылы Британдық Үндістандағы Бирма провинциясы құрылды, ол 1897 жылы ірі провинция (лейтенант-губернаторлық) мәртебесіне ие болды.
The British colonial rule in Burma lasted from 1824 to 1948, from the successive three Anglo Burmese wars through the creation of Burma as a province of British India to the establishment of an independently administered colony, and finally independence. The region under British control was known as British Burma, and officially known as Burma from 1886. Various portions of Burmese territories, including Arakan and Tenasserim, were annexed by the British after their victory in the First Anglo Burmese War; Lower Burma was annexed in 1852 after the Second Anglo Burmese War. The annexed territories were designated the minor province (a chief commissionership) of British Burma in 1862. After the Third Anglo Burmese War in 1885, Upper Burma was annexed, and the following year, the province of Burma in British India was created, becoming a major province (a lieutenant governorship) in 1897.
Британдық жаулап алудан бұрын
Оның орналасуының арқасында Қытай мен Үндістан арасындағы сауда жолдары осы ел арқылы өтіп, сауда арқылы Бирманың байлығын арттырды, алайда экономиканың негізін өзін-өзі қамтамасыз ететін ауыл шаруашылығы құрады. Үнді саудагерлері жағалаулар мен өзендер (әсіресе Иравади өзені) бойымен, бірмалықтардың көпшілігі тұратын аймақтарда саяхаттап, елге үнді мәдениетінің әсерін әкелді, оның іздері бүгінге дейін сақталған. Бирма Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінің арасында Буддизмді кеңінен қабылдаған алғашқы елдердің бірі болғандықтан, британдық кезеңде де халықтың көп бөлігі үшін ресми қолдау көрсетілетін дін ретінде сақталды. Биліктегі Конбаунг әулеті жоғары деңгейде орталықтандырылған үкімет жүйесін қолданды. Патша – барлық мәселелер бойынша соңғы шешімді қабылдайтын бас атқарушы болды, бірақ ол жаңа заңдар шығара алмай, тек әкімшілік бұйрықтар бере алатын. Елде екі заң кодексі болды: Дхамматхат және Хлуттав. Үкімет орталығы үш тармаққа бөлінді: қаржы, атқару және сот. Теориялық тұрғыдан алғанда, патша Хлуттавтың барлық істерін басқарды, бірақ оның бұйрықтары Хлуттав мақұлдағанға дейін күшіне енбеді, осылайша оның билігі шектелді. Елді одан әрі бөлу үшін провинцияларды Хлуттав тағайындаған губернаторлар басқарды, ал ауылдарды патша бекіткен мұрагерлік басшылар басқарды.
Because of its location, trade routes between China and India passed through the country, keeping Burma wealthy through trade, although self sufficient agriculture was still the basis of the economy. Indian merchants travelled along the coasts and rivers (especially the Irrawaddy River) throughout the regions where the majority of Burmese lived, bringing Indian cultural influences into the country that still exist there today. As Burma had been one of the first Southeast Asian countries to adopt Buddhism on a large scale, it continued under the British as the officially patronised religion of most of the population. The ruling Konbaung dynasty practised a tightly centralized form of government. The king was the chief executive with the final say on all matters, but he could not make new laws and could only issue administrative edicts. The country had two codes of law, the Dhammathat and the Hluttaw, the centre of government, was divided into three branches—fiscal, executive, and judicial. In theory, the king was in charge of all of the Hluttaw, but none of his orders got put into place until the Hluttaw approved them, thus checking his power. Further dividing the country, provinces were ruled by governors, who were appointed by the Hluttaw, and villages were ruled by hereditary headmen approved by the king.
Британдықтардың келуі
Бірма мен британдықтар арасындағы қақтығыс Конбаунг әулеті Үндістанның британдықтар бақылауындағы Читтагонгқа жақын Ассам штатындағы Аракан аймағына кеңейген кезде басталды. Бұл Бірінші ағылшын-бирман соғысына (1824–1826 жж.) әкелді. 1824 жылы британдықтар ірі теңіз экспедициясын жіберіп, Рангунды қарсылықсыз басып алды. Айярвадди дельтасындағы Дануфьюде бірмандық генерал Маха Бандула қаза тауып, оның әскері жеңіліске ұшырады. Бірма Ассам және басқа да солтүстік провинцияларды британдықтарға беруге мәжбүр болды. 1826 жылғы Яндабо шарты Британдық Үндістан тарихындағы ең ұзақ және ең қымбат соғыс болған Бірінші ағылшын-бирман соғысын ресми түрде аяқтады. Он бес мың еуропалық және үнділік әскер, сондай-ақ бірман әскері мен азаматтық халықтың белгісіз саны қаза тапты. Бұл науқан британдықтарға 5-тен 13 миллион фунт стерлингке дейін (2020 жылғы шамамен 18-ден 48 миллиард АҚШ долларына дейін) бағаланды, бұл 1833 жылы Британдық Үндістанда экономикалық дағдарысқа алып келді. 1852 жылы екінші ағылшын-бирман соғысын британдықтар тудырды, олар Төменгі Бірмадағы тик ағаштарын, сондай-ақ Калькутта мен Сингапур арасындағы теңіз портын алуды көздеді. 25 жылдық бейбітшіліктен кейін британдықтар мен бірмандықтар арасындағы шайқас қайта басталды және британдықтар Төменгі Бірманың барлық аймағын басып алғанға дейін жалғасты. Британдықтар осы соғыста жеңіске жетіп, жаңадан бағындырылған территорияларының тик ағашына, мұнайға және рубинге қол жеткізді. Жоғарғы Бірмада, әлі де басып алынбаған елдің бөлігінде, король Мидон империализмнің күшін сезініп, оған бейімделуге тырысты. Ол әкімшілік реформаларды жүзеге асырып, Бірманы шетелдік мүдделерге көбірек ашты. Бірақ британдықтар 1885 жылдың қараша айында екі аптадан кем уақытқа созылған үшінші ағылшын-бирман соғысын бастады. Британ үкіметі өз әрекеттерін Бірманың соңғы тәуелсіз королі Тибау Миннің зұлматшыл болғанымен және Францияға елдегі ықпалын арттыру үшін сөз байластырғанымен ақтады. Британ әскерлері 1885 жылдың 28 қарашасында Мандалайға кірді. Осылайша, үш соғыстан кейін елдің әртүрлі бөліктерін бағындырып, британдықтар қазіргі Мьянманың барлық аумағын басып алып, 1886 жылдың 1 қаңтарында осы аумақты Британдық Үндістанның провинциясы етті.
Conflict began between Burma and the British when the Konbaung dynasty decided to expand into Arakan in the state of Assam, close to British held Chittagong in India. This led to the First Anglo Burmese War (1824–26). The British dispatched a large seaborne expedition that took Rangoon without a fight in 1824. In Danuphyu, at the Ayeyarwadddy Delta, Burmese General Maha Bandula was killed and his armies routed. Burma was forced to cede Assam and other northern provinces. The 1826 Treaty of Yandabo formally ended the First Anglo Burmese War, the longest and the most expensive war in the history of British India. Fifteen thousand European and Indian soldiers died, together with an unknown number of Burmese army and civilian casualties. The campaign cost the British between 5 and 13 million pounds sterling (between 18 and 48 billion in 2020 U. S. dollars) which led to an economic crisis in British India in 1833. In 1852, the Second Anglo Burmese War was provoked by the British, who sought the teak forests in Lower Burma as well as a port between Calcutta and Singapore. After 25 years of peace, British and Burmese fighting started afresh and continued until the British occupied all of Lower Burma. The British were victorious in this war and as a result obtained access to the teak, oil, and rubies of their newly conquered territories. In Upper Burma, the still unoccupied part of the country, King Mindon had tried to adjust to the thrust of imperialism. He enacted administrative reforms and made Burma more receptive to foreign interests. But the British initiated the Third Anglo Burmese War, which lasted less than two weeks during November 1885. The British government justified their actions by claiming that the last independent king of Burma, Thibaw Min, was a tyrant and that he was conspiring to give France more influence in the country. British troops entered Mandalay on 28 November 1885. Thus, after three wars gaining various parts of the country, the British occupied all the area of present day Myanmar, making the territory a Province of British India on 1 January 1886.
Британдықтардың алғашқы билігі
Бірмелік қарулы қарсылық бірнеше жыл бойы үзіліс-үзіліспен жалғасты, ал британдық қолбасшы Жоғары соттың жұмысын жалғастыруға мәжбүр болды. Соғыс ресми түрде бірнеше аптадан кейін аяқталғанымен, қарсылық Солтүстік Бірмада 1890 жылға дейін жалғасты. Соңында британдықтар ауылдарды жүйелі түрде қиратып, барлық партизандық қызметті тоқтату үшін жаңа шенеуніктерді тағайындады. Салт-дәстүрлі бірма қоғамы монархияның құлауымен және дін мен мемлекеттің ажыратылуымен күрт өзгерді. Еуропалықтар мен бірмалықтардың аралас некелерінен англо-бирмалықтар деп аталатын жергілікті еуразиялық қауым пайда болды, олар отаршылдық қоғамда үстемдік құрды, бірмалықтардан жоғары тұрып, бірақ британдықтардан төмен болды. Британия Бірманың барлық аймағын басып алғаннан кейін, оларды ренжітпеу үшін Қытайға құрмет көрсету үшін салық төлей берді, бірақ бұл олардың қытайлықтардың көзндегі беделін түсірді. 1886 жылғы Бірма конвенциясында Қытай Ұлыбританияның Жоғарғы Бірманы басып алуын мойындауға келісті, ал Ұлыбритания Бірманың Пекинге он жыл сайын салық төлеуін жалғастырды.
Burmese armed resistance continued sporadically for several years, and the British commander had to coerce the High Court of Justice to continue to function. Though war officially ended after only a couple of weeks, resistance continued in northern Burma until 1890, with the British finally resorting to systematic destruction of villages and appointment of new officials to finally halt all guerrilla activity. Traditional Burmese society was drastically altered by the demise of the monarchy and the separation of religion and state. Intermarriage between Europeans and Burmese gave birth to an indigenous Eurasian community known as the Anglo Burmese who would come to dominate the colonial society, hovering above the Burmese but below the British. After Britain took over all of Burma, they continued to send tribute to China to avoid offending them, but this unknowingly lowered the status they held in Chinese minds. It was agreed at the Burma convention in 1886 that China would recognise Britain's occupation of Upper Burma while Britain continued the Burmese payment of tribute every ten years to Peking.
Әкімшілік
Британдықтар жаңа провинцияны тікелей басқару арқылы басқарды, бұрынғы үкіметтік құрылымға көптеген өзгерістер енгізді. Монархия жойылды, патша Тибау жер аударылды, дін мен мемлекет бөлінді. Бұл әсіресе зиянды болды, себебі буддалық монахтар, жиынтығында Сангха деп белгілі, монархияның қолдауына қатты тәуелді болды. Сонымен қатар, Сангха монархияға заңдылық берді, ал монахтар буддизмнің өкілдері ретінде халыққа ұлттық саясатты жақсырақ түсінуге мүмкіндік жасады. Осы жылдам өсіп келе жатқан экономикамен бірге белгілі бір деңгейде индустрияландыру жүзеге асты, Ирравадди өзенінің бойында темір жол салынды және жүздеген бу кемелері өзенмен қатынай бастады. Бұл көлік құралдарының барлығы британдықтарға тиесілі болды. Осылайша, сауда балансы Британдық Бирманың пайдасына болғанымен, қоғам настолько түбегейлі өзгерді, көптеген адамдар қарқынды дамып келе жатқан экономикадан пайда көре алмады. Ел өркендесе де, бірма халқы көбінесе оның жемісін тата алмады. (Джордж Оруэллдің "Бирма күндері" романына қараңыз, онда британдықтардың Бирмадағы оқиғалары көркем түрде суреттелген.) 1941 жылы британдық шенеунік бірмалықтардың тұрмысын сипаттаған есебінде бірмалықтардың қиындықтарын былай баяндады:
The British controlled their new province through direct rule, making many changes to the previous governmental structure. The monarchy was abolished, King Thibaw sent into exile, and religion and state separated. This was particularly harmful, because the Buddhist monks, collectively known as the Sangha, were strongly dependent on the sponsorship of the monarchy. At the same time, the monarchy was given legitimacy by the Sangha, and monks as representatives of Buddhism gave the public the opportunity to understand national politics to a greater degree. With this quickly growing economy came industrialisation to a certain degree, with a railway being built throughout the valley of the Irrawaddy, and hundreds of steamboats travelled along the river. All of these modes of transportation were owned by the British. Thus, although the balance of trade was in favour of British Burma, the society was changed so fundamentally that many people did not gain from the rapidly growing economy. Though the country prospered, the Burmese people largely failed to reap the rewards. (See George Orwell's novel Burmese Days for a fictional account of the British in Burma.) An account by a British official describing the conditions of the Burmese people's livelihoods in 1941 describes the Burmese hardships:
“Шетелдік жер иелері мен ақша қарыз берушілердің қызметі елдің ресурстарының айтарлықтай бөлігінің экспортталуына және шаруалардың, жалпы алғанда, елдің кедейленуіне әкелді. Шаруалар нақты кедейдеді, жұмыссыздық артты. Бірмалық әлеуметтік жүйенің құлауы әлеуметтік сананың құлауына соқты, бұл кедейлік пен жұмыссыздық жағдайында қылмыстың күрт өсуіне себеп болды.”
“Foreign landlordism and the operations of foreign moneylenders had led to increasing exportation of a considerable proportion of the country’s resources and to the progressive impoverishment of the agriculturist and of the country as a whole The peasant had grown factually poorer and unemployment had increased The collapse of the Burmese social system led to a decay of the social conscience which, in the circumstances of poverty and unemployment caused a great increase in crime.”
Ұлттық қозғалыстар
ХХ ғасырдың басында отаршылдық билік діни бірлестіктерге рұқсат бергендіктен, жас ерлер буддалық қауымдастығы (YMBA) түрінде ұлттық қозғалыс қалыптаса бастады, бұл YMCA үлгісінде салынған еді. Кейіннен олардың орнына Бірмадағы ауылдарда пайда болған Уунтану атин немесе Ұлттық қауымдастықтармен байланысты Бірма қауымдастықтарының Бас кеңесі (GCBA) құрылды. 1900 және 1911 жылдар аралығында "ирланд буддисі" У Дхаммалока христиан дініне және империялық билікке ашық түрде қарсы шықты, бұл оны екі рет бүлік жасады деген айыппен сотқа тартты. ХХ ғасырдың басында білімді топтардың арасынан жаңа буын бірмалық көшбасшылар пайда болды, олардың кейбіреулеріне заң оқу үшін Лондонға баруға рұқсат берілді. Олар реформалар арқылы Бірмадағы жағдайды жақсартуға болатынына сеніп оралды. 1920 жылдардың басындағы прогрессивті конституциялық реформалар шектеулі өкілеттіктерге ие заң шығару органына, университетке және Үндістан басқаруындағы Бірманың көбірек автономиясына әкелді. Бірмалықтардың мемлекеттік қызметтегі өкілдігін арттыруға күш-жігер жұмсалды. Бірқатар адамдар өзгерістердің қарқыны жеткілікті емес және реформалардың ауқымы тар деп ойлады. 1920 жылы студенттердің жаңа Университет заңына қарсы наразылық білдіріп, ереуіл бастады, олар бұл заңның тек элитаға пайда әкелетініне және отаршылдық билікті мәңгі сақтайтынына сенді. Отаршылдық білім беру жүйесіне қарсылық ретінде ел бойынша "Ұлттық мектептер" ашылды, ал ереуіл "Ұлттық күн" ретінде тойланды. Бұл жаңа конституцияны қабылдауға әкелді, ол толық сайланған ассамблеяны көздейтін және көптеген өкілеттіктерді бірмалықтарға беретін, бірақ бұл кейбір бірмалықтардың оларды Үндістанның одан әрі реформаларынан шығарып тастау үшін жасалған әрекет деп санағандықтан, дау тудырды. Ба Мау Бірманың алғашқы премьер-министрі болды, бірақ ол 1939 жылы У Саудың қысымымен қызметтен кетіп, У Сау 1940 жылдан 1942 жылғы 19 қаңтарда британдықтармен жапондықтармен байланыс жасағаны үшін тұтқынға алынғанға дейін премьер-министр болып қызмет етті. 1938 жылы Бірманың орталық аймандарындағы мұнай кен орындарында басталған ереуілдер мен наразылықтар кең ауқымды салдарларға әкелген жалпы ереуілге ұласты. Рангун қаласында студенттер-протестшілер, колониялық үкіметтің кеңсесі – Секретариатты сәтті пикеттегеннен кейін, британдық атты полициясымен шабуылға ұшырады, соққыға ұшырады және Рангун университетінің студенті қаза тапты. Мандалайда полиция буддалық монахтар бастаған наразылық көшбасшыларына атып, 17 адамды өлтірді. Бұл қозғалыс Хтаунг тхун я бай айдаубон ("1300 жылдық төңкеріс") деп аталды, бұл Бірма күнтізбесіндегі жылға сәйкес келеді.
By the turn of the century, a nationalist movement began to take shape in the form of the Young Men's Buddhist Association (YMBA), modelled after the YMCA, as religious associations were allowed by the colonial authorities. They were later superseded by the General Council of Burmese Associations (GCBA) which was linked with Wunthanu athin or National Associations that sprang up in villages throughout Burma Proper. Between 1900 and 1911 the "Irish Buddhist" U Dhammaloka publicly challenged Christianity and imperial power, leading to two trials for sedition. A new generation of Burmese leaders arose in the early twentieth century from amongst the educated classes, some of whom were permitted to go to London to study law. They returned with the belief that the Burmese situation could be improved through reform. Progressive constitutional reform in the early 1920s led to a legislature with limited powers, a university and more autonomy for Burma within the administration of India. Efforts were undertaken to increase the representation of Burmese in the civil service. Some people began to feel that the rate of change was not fast enough and the reforms not extensive enough. In 1920 a student strike broke out in protest against the new University Act which the students believed would only benefit the elite and perpetuate colonial rule. 'National Schools' sprang up across the country in protest against the colonial education system, and the strike came to be commemorated as 'National Day'. and granted the colony a new constitution calling for a fully elected assembly, with many powers given to the Burmese, but this proved to be a divisive issue as some Burmese felt that this was a ploy to exclude them from any further Indian reforms. Ba Maw served as the first prime minister of Burma, but he was forced out by U Saw in 1939, who served as prime minister from 1940 until he was arrested on 19 January 1942 by the British for communicating with the Japanese. A wave of strikes and protests that started from the oilfields of central Burma in 1938 became a general strike with far reaching consequences. In Rangoon student protesters, after successfully picketing the Secretariat, the seat of the colonial government, were charged by the British mounted police wielding batons and killing a Rangoon University student. In Mandalay, the police shot into a crowd of protesters led by Buddhist monks killing 17 people. The movement became known as Htaung thoun ya byei ayeidawbon (the '1300 Revolution' named after the Burmese calendar year),
Екінші дүниежүзілік соғыс
1941 жылдың желтоқсан айында Жапония империясы Бирмаға шабуыл жасады және 1942 жылдың соңына қарай колонияның көп бөлігін бақылауға алды. 1943 жылы Янгонда Бирма мемлекеті жарияланды, үкімет жапондық бақылаудағы марионеттік мемлекет ретінде жұмыс істеді, оны 1942 жылдың сәуір айында түрмеден қашып шыққан Ба Мау басқарды. Дегенмен, Жапония колонияның барлық бөлігін толық жаулап алуға ешқашан қол жеткізе алмады, сонымен қатар қарсылық қозғалысы кеңінен таралды, бірақ басқа бұрынғы колониялардағыдай үлкен мәселе болмады. 1945 жылға қарай, британдық әскерлер, көбінесе Британдық Үндістан армиясынан, колонияның көп бөлігін қайта бақылауға алды, ал Янгонда 1945 жылдың мамырында қайтадан басып алынды.
The Empire of Japan invaded Burma in December 1941 and by the end of 1942 controlled much of the colony. In 1943 the State of Burma was proclaimed in Rangoon, with the government run as a puppet state under Japanese control, led by head of state Ba Maw who escaped from prison in April 1942. Japan never succeeded in fully conquering all of the colony, however, and insurgent activity was pervasive, though not as much of an issue as it was in other former colonies. By 1945, British led troops, mainly from the British Indian Army, had regained control over most of the colony with Rangoon being recaptured in May 1945.
Жапонияның берілуінен бастап Аун Санның өлтірілуіне дейін
Жапондықтардың қарсы тұруы Мьянмаға әскери басқаруды әкелді. Британдық әкімшілік Аун Санды және Британдық Үндістан армиясының басқа да мүшелерін мемлекетке қарсы шығу және жапондықтармен байланыс жасау үшін соттауға тырысты. Лорд Маунтбеттен Аун Санның халық арасындағы зор беделін ескеріп, сот процесінің мүмкін еместігін түсінді. Одан кейін Араканда тәжірибелі монах У Сейнда бастаған көтеріліс болды, ол басқа аудандарға да тарала бастады. Содан бері 19 шілде күні Мьянмада Шаһидтер күні ретінде тойланады. Социалистік лидер Такин Нуға жаңа кабинет құру ұсынылды, ол 1948 жылғы 4 қаңтарда 1947 жылғы Бірма Тәуелсіздігі заңына сәйкес Бірманың тәуелсіздігіне басшылық етті. Бірма тәуелсіздік алғаннан кейін британдық доминион емес, толыққанды тәуелсіз республика болуды жөн көрді. Бұл Үндістан мен Пәкістанның тәуелсіздігінен өзгеше болды, олардың екеуі де доминион мәртебесіне қол жеткізді. Мүмкін, бұл сол кездегі Мьянмадағы британдыққа қарсы күшті халықтық сезіммен байланысты болды.
The surrender of the Japanese brought a military administration to Burma. The British administration sought to try Aung San and other members of the British Indian Army for treason and collaboration with the Japanese. Lord Mountbatten realised that a trial was an impossibility considering Aung San's popular appeal. Shortly after, rebellion broke out in the Arakan led by the veteran monk U Seinda, and it began to spread to other districts. Since then, 19 July has been commemorated as Martyrs' Day in Burma. Thakin Nu, the Socialist leader, was now asked to form a new cabinet, and he presided over Burmese independence instituted under the Burma Independence Act 1947 on 4 January 1948. Burma chose to become a fully independent republic, and not a British Dominion upon independence. This was in contrast to the independence of India and Pakistan which both resulted in the attainment of dominion status. This may have been on account of anti British popular sentiment being strong in Burma at the time.