Кіріспе

Логикалық шындық – логикадағы ең негізгі ұғымдардың бірі. Жалпы алғанда, логикалық шындық – құрамына кіретін ұйғарымдардың шындығы немесе жалғандығына қарамастан, дұрыс болатын мәлімдеме. Яғни, логикалық шындық – тек қана дұрыс емес, сонымен қатар логикалық компоненттерінің барлық интерпретацияларында (логикалық тұрақтыларынан басқа) дұрыс болатын мәлімдеме. Осылайша, "егер p болса, онда p" сияқты логикалық шындықтарды тавтология деп қарастыруға болады. Логикалық шындықтар – аналитикалық түрде дұрыс (немесе анықтама бойынша дұрыс) мәлімдемелердің ең қарапайым жағдайы. Философиялық логиканың барлығы логикалық шындықтың мәні, сондай-ақ логикалық салдар туралы түсіндірулер ретінде қарастырылуы мүмкін. Логикалық шындықтар, әдетте, қажетті түрде дұрыс деп саналады. Яғни, олардың дұрыс емеуіне ешқандай жағдай жоқ. Логикалық мәлімдемелердің қажетті түрде дұрыс екендігі кейде логикалық шындықтардың барлық мүмкін әлемдерде дұрыс екенін айтумен теңестіріледі. Дегенмен, қандай мәлімдемелердің қажетті түрде дұрыс екендігі мәселесі әлі де талқыланып жүр. Логикалық шындықтарды, аналитикалық шындықтарды және қажетті шындықтарды эквивалент ретінде қарастыра отырып, логикалық шындықтарды фактілермен (контингенттік немесе синтетикалық талаптар деп те аталады) салыстыруға болады. Контингенттік шындықтар осы әлемде дұрыс, бірақ басқаша да болуы мүмкін (яғни, кем дегенде бір мүмкін әлемде жалған). "Егер p және q болса, онда p" және "Барлық үйленген адамдар үйленген" сияқты логикалық түрде дұрыс ұйғарымдар логикалық шындықтар болып табылады, өйткені олар әлемдегі кез келген фактілерге байланысты емес, ішкі құрылымы бойынша дұрыс (ал "Барлық үйленген адамдар бақытты" екені, тіпті дұрыс болса да, тек логикалық құрылымы арқасында ғана дұрыс бола алмайды). Рационалист философтар логикалық шындықтардың бар екенін эмпиризммен түсіндіру мүмкін емес деп санайды, себебі олар эмпиристік негізде логикалық шындықтар туралы білімімізді түсіндірудің мүмкін емес екенін айтады. Эмпириктер әдетте логикалық шындықтардың (әдетте оларды жай тавтология деп санайды) аналитикалық екенін және сондықтан әлемді сипаттауға тырыспайтынын дәлелдеу арқылы осы қарсылыққа жауап береді. Осы көзқарас 20-ғасырдың басында логикалық позитивистер тарапынан қорғалды.

Логикалық және аналитикалық ақиқаттар

Логикалық шындықтар, аналитикалық тұжырымдар болғандықтан, фактілер туралы ешқандай ақпаратты қамтымайды. Логикалық шындықтардан өзге, "бакалавр үйленбеген" сияқты аналитикалық тұжырымдардың екінші класы да бар. Мұндай тұжырымның ерекшелігі – оны синонимдерді синонимдермен ауыстыру арқылы, шындықты сақтап (salva veritate), логикалық шындыққа айналдыруға болады. Мысалы, "бакалавр үйленбеген" дегенді "үйленбеген ер адам" деген синонимімен "бакалавр" сөзін ауыстыру арқылы "үйленбеген ер адам үйленбеген" деп өзгертуге болады. Философ В.В.О. Куайн "Эмпиризмнің екі догмасы" атты мақаласында аналитикалық және синтетикалық тұжырымдар арасындағы айырмашылыққа күмән келтірді. Осы аналитикалық тұжырымдардың екінші класы оны аналитикалық ұғымның өзі нақтылауды қажет ететінін көрсетті, себебі ол синонимия ұғымына байланысты, ал ол да нақтылауды қажет етеді. Қорытындысында Куайн логикалық шындықтардың қажетті шындықтар екенін жоққа шығарады. Оның орнына ол, толық теориядағы барлық басқа тұжырымдардың шындық мәнін қайта бағалау арқылы, кез келген тұжырымның, соның ішінде логикалық шындықтардың да шындық мәнін өзгертуге болатынын айтады.

Шындық мәндері мен тавтологиялар

Бір мәлімдеменің әртүрлі түсіндірмелерін қарастыру шындық мәні туралы түсінікке алып келеді. Шындық мәніне ең қарапайым көзқарас – мәлімдеме бір жағдайда "ақиқат", ал екінші жағдайда "жалған" болуы мүмкін. "Таутология" терминінің бір мағынасында, ол өзінің терминдерінің кез келген мүмкін түсіндірілуі бойынша ақиқатқа шығатын кез келген формула немесе пікір болып табылады (контекстке байланысты бағалау немесе тағайындау деп те аталуы мүмкін). Бұл логикалық ақиқатпен теңдес. Дегенмен, "таутология" термині көбінесе шындық-функционалды таутология деп аталатын нәрсеге сілтеме жасау үшін де қолданылады. Ал таутология немесе логикалық ақиқат өзінің құрамындағы логикалық терминдердің (мысалы, "әрбір", "кейбір" және "болу") болуына байланысты ғана ақиқат болып табылады, ал шындық-функционалды таутология логикалық жалғастырғыштардың (мысалы, "немесе", "және", "не емес") болуына байланысты ақиқат болады. Барлық логикалық ақиқаттар осы сияқты таутологиялар емес.

Логикалық ақиқат және логикалық тұрақтылар

Логикалық константалар, логикалық байланыстырушылар мен кванторларды қоса алғанда, тұжырымдық тұрғыдан логикалық шындыққа келтірілуі мүмкін. Мысалы, екі немесе одан көп мәлімдеме логикалық түрде үйлесімсіз болады, егер және тек қана олардың конъюнкциясы логикалық жалған болса. Бір мәлімдеме екіншісінің жоқтығымен логикалық үйлесімсіз болса, онда ол екіншісін логикалық түрде білдіреді. Мәлімдеме логикалық түрде дұрыс болады, егер және тек қана оның қарама-қарсысы логикалық жалған болса. Қарама-қарсы мәлімдемелер бір-біріне қайшы келуі керек. Осылайша, барлық логикалық байланыстырушылар логикалық шындықты сақтау арқылы өрнектелуі мүмкін. Сөйлемнің логикалық формасы оның семантикалық немесе синтаксистік құрылымымен және логикалық константалардың орналасуымен анықталады. Логикалық константалар, олардың мағынасын шектейтін тілмен біріктірілгенде, мәлімдеменің логикалық шындық екенін анықтайды. Сондықтан, тілге қарамастан, барлық логикалық константаларды қалай ажырату керектігі анықталмайынша, мәлімдеме немесе дәлелдің толық шындығын білу мүмкін емес.

Логикалық шындық және қорытынды жасау ережелері

Логикалық шындық тұжырымдамасы, қорытынды шығару қағидасы тұжырымдамасымен тығыз байланысты.

Логикалық ақиқат және логикалық позитивизм

Логикалық позитивизм – 20 ғасырдың басында ғылымның ой-қиянын таза логикаға келтіруге тырысқан бағыт. Логикалық позитивистердің арасындағы басқа да талаптарымен бірге, олар эмпирикалық жолмен расталмаған кез келген пікірдің шындыққа да, жалғандыққа да жатпайтынын, мағынасыз екенін айтты. Бұл бағыттың әлсіреуіне олардың көзқарастарына қатысты туындаған түрлі мәселелер себеп болды, соның ішінде ғылымның позитивистер сипаттағандай жұмыс істемейтіні анықталды. Тағы бір мәселе – қозғалыстың ең танымал ұраны: "Эмпирикалық жолмен расталмаған кез келген пікір – мағынасыздық" – өзі эмпирикалық жолмен расталмайтындықтан, өзінің жеке шарттары бойынша мағынасыз болып шықты.

Классикалық емес логика

Классикалық емес логика – бұл стандартты логикалық жүйелерден, мысалы, мәндік және предикаттық логикадан маңызды жағынан өзгешеленетін формальды жүйелерді атау үшін қолданылатын термин. Мұндай айырмашылықтар кеңейту, өзгерту және түрлендіру арқылы жасалуы мүмкін. Осындай өзгертулердің мақсаты – логикалық салдар мен логикалық шындықтың әртүрлі модельдерін құруға жағдай жасау.