Кіріспе

Ғылымның риторикасы – ғылымның практикасы риторикалық қызмет екендігін зерттейтін ғылыми әдебиеттер жиынтығы. Ол 20 ғасырдың соңында ғылыми білімнің әлеуметтануы, ғылым тарихы және ғылым философиясы сияқты ұқсас бағыттардағы зерттеулер мен талқылаулардан кейін пайда болды, бірақ көбінесе ағылшын тілі, сөйлеу және коммуникация академиялық кафедраларындағы риториктер осымен айналысады.

Шолу

Риторика ең жақсы түрде сендірудің құралдары мен мақсаттарын (яғни, әдістері мен жоспарларын) зерттейтін пән ретінде танымал. Ал ғылым, әдетте, табиғат туралы білімді табу және тіркеу болып есептеледі. Ғылым риторикасының негізгі талабы – ғылымның өзі, түрлі деңгейде, сендіруге бағытталған. Ғылымды риторикалық тұрғыдан зерттеу әртүрлі зерттеу тәсілдерін, логиканы, аргументацияны, ғылыми мамандардың беделін, ғылыми жарияланымдардың құрылымын, ғылыми сөздер мен пікірталастардың сипатын қарастырады. Мысалы, ғалымдар өз зерттеулерінің дұрыс ғылыми әдіс негізінде жүргізілгенін әріптестеріне сендіруі керек. Риторика тұрғысынан алғанда, ғылыми әдіс проблеманы шешуге қатысты топостарды (дискурстың материалдары), байқаулар мен тәжірибелік шеберлікті (дискурс немесе әдіс ретін) көрсетеді және сендіру құралы ретінде түсіндіру және болжау мүмкіндіктерін ұсынады. Тәжірибелік шеберлік – өзі сендіруге қатысты топас. Кэролин Миллер технологиядағы жанрларды және технологияның жанрлық өзгеріске әсерін баса назар аударды. Жанна Фансток классикалық риториканың ғылыми ойлау мен аргументацияда қолданылуын анықтады. Грег Майерс ғылыми жарияланымдардың, гранттардың және басқа да ғылыми мәтіндердің әлеуметтік процестердің нәтижесі екенін және ғылыми талқылаулардағы сыпайылықтың прагматикасын зерттеді. Чарльз Базерманның "Философиялық мәмілелер" журналының алғашқы бір жарым ғасырында тәжірибелік есеп ретінде сипатталған жазу түрлерінің эволюциясын, осы журналдың, 1893 жылы құрылғаннан бергі "Физикалық шолудың" әлеуметтік рөлдері мен нормаларының қалыптасуын, Ньютон мен Комптонның еңбектерін зерттеумен қатар, Америка Психологиялық қауымдастығының жарияланымдар нұсқаулығының эволюциясын және физиктердің оқу әдеттерін талдау жазу мен риториканың сипатына әсер еткен көптеген әлеуметтік, ұйымдық, идеологиялық, саяси, теориялық, әдістемелік, дәлелдік, мәтінаралық және интеллектуалдық факторларды көрсетті. Базерманның жұмысы осы зерттеулерге сүйене отырып, білімнің әртүрлі қызмет жүйелерінде әдістемелік тұрғыдан өндірілуін және коммуникативтік тұрғыдан таралуын қарастырды. Оның жұмысы Людвик Флектің Ой ұжымдары мен ой стильдері, құрылымдық теория және феноменология туралы бастамасын ұстанады. Басқа риториктер ғылымның риторикасы Томас Кунның "Ғылыми революциялардың құрылымы" (1962) кітабынан басталады деп санайды. Кун алдымен "нормалды" ғылымды, яғни ол проблеманы шешудің белгілі бір әдісімен жүйелі, үлгілі және қолжетімді деп санайтын тәжірибелерді қарастырады. Қалыпты ғылым білім базасында жаңа жаңалықтарды жинақтау арқылы өткен білімге негізделіп алға басады. Яғни, Кун ең алдымен ғылымның дәстүрлері мен қалыптасқан тәжірибесін түсінуге тырысты. Герберт В. Саймонстың сын еңбегі – "Ғылымшылар жамылған ораторлар ма?" (Rhetoric in Transition, 1980) және кейінгі еңбектері Кунның құрылымы толыққанды риторикалық екенін көрсетеді. Томас Кунның еңбегін Ричард Рорти (1979, 1989) кеңейтті, ал бұл еңбек ғылыми дискурста риториканың құралдары мен мақсаттарын анықтауда жемісті болды (Жайсинскийдің "Кіріспесі" xvi). "Риторикалық бұрылыс" фразасын ойлап тапқан Рорти ғылыми тұрақтылық пен тұрақсыздық кезеңдерін бағалауға да қызығушылық танытты. Өткен уақыттағы ғылымдағы өзгерістердің тағы бір құрамдас бөлігі – ғылыми әдіс жоқ деген талапқа қатысты, керісінше көптеген әдістер немесе стильдер бар. (Ньютон, Декарт, оптикадағы аргументтер), Джон Ангус Кэмпбелл (Дарвин) және Майкл Холлоран (Уотсон және Крик). Дж. К. Максвелл Майкл Фарадейдің электр өрісі E және магнит өрісі B туралы зерттеулерін білдіру үшін дифференциалды векторлық өрістер E және B енгізді. Томас К. Симпсон өзінің риторикалық әдістерін, алдымен басшылықпен жүргізілген зерттеумен, содан кейін "Электр және магнетизм туралы трактат" (1873) әдеби бағасымен және математикалық риторикаға қатысты кітаппен сипаттады. Ғылымның риторикасындағы басқа да маңызды тақырыптарға өздерінің ғылымдарында ықпалға ие болған адамдардың (этостың) жетістіктері мен ымыраға келтіретін қабілеттерін зерттеу, сондай-ақ ғылым риторикасының көптен бергі уайымы – қоғамдық ғылым саясаты кіреді. Ғылым саясаты талқылау мәселелерін қамтиды, ал ғылым саясатының алғашқы риторикалық зерттеуін 1953 жылы Ричард М. Уивер жасаған. Басқалардың арасында Хелен Лонгиноның радиацияның төмен деңгейінің қоғамдық саясаттағы әсері туралы жұмысы осы дәстүрді жалғастыруда. Риторикалық теорияның жаңашылдық (inventio), аргументация және стильдік бейімделу желілері бойынша қайта құрылуы қазіргі уақытта жүзеге асуда (Саймонс 6). Басты сұрақ – риторикадағы білімді меңгеру ғалымдар мен зерттеушілерге балама теориялар, әдістер немесе деректерді жинау арасында дұрыс таңдау жасауға көмектесе ала ма, әлде олардың арасындағы айырмашылықты түсінуге көмектесе ме (Саймонс 14). Ғылымның риторикасы жоғары білім берудегі риторика және композиция зерттеулері үшін де маңызды теориялық база болып табылады. Бұл жұмыс ғылыммен қатысу үшін коммуникаторларды қалай дайындау керектігін зерттейді, мысалы Майкл Зербе, Карл Херндл және Кэролайн Готтшальк Друшке еңбектерінде. Риторикалық тарих арқылы Мэдисон Джонс басқа пәндердің, мысалы, экологияның қазіргі риториктердің риторикалық зерттеулерді теориялық тұрғыдан анықтау әдісіне тигізген әсерін анықтауға тырысады. Ғылымдағы пәнаралық және трансдисциплинарлық ынтымақтастық риторика мен композиция педагогикасын да күрделендіреді және ғылыми пәндерде және қоғамдық топтармен бірлесіп жазуға жаңа баса назар береді.

Эпистемиялық риторика

Ғылымды алдын ала болжау мен бақылауға негізделген эпистемологияны көрсететін мәтіндер тұрғысынан қарастыру, ғылым риторикасының функциясын қарастырудың жаңа, жан-жақты жолдарын ұсынады (Gross "The Origin" 91–92). Ғылымның эпистемиялық риторикасы, кең мағынада, шындық, салыстырмалылық және білімге қатысты мәселелерді қамтиды. Риторика ғылымы, зерттеу түрі ретінде, табиғи ғылым мәтіндерін білім беру құралы ретінде қарастырмайды, керісінше, оларды сендіруге бағытталған құрылымдарды көрсететін мәтіндер ретінде қарастырады. Табиғи ғылымдар мен гуманитарлық ғылымдар негізгі тұрғыдан ерекшеленсе де, ғылымның өзі түсінуге негізделген эпистемологияны көрсететін мәтіндер ағыны ретінде герменевтикалық тұрғыдан қарастырылуы мүмкін (Gross "On the Shoulders" 21). Оның міндеті – ғалымдардың өздері мен басқаларын олардың білім туралы талаптары мен тұжырымдары олармен одақтас ойшылдар қауымдастығының ерекше қызметінің ажырамас бөлігі екендігіне сендірудің риторикалық тұрғыдан қайта құруы (Gross "The Origin" 91). "Риториканы эпистемиялық ретінде қарастыру туралы" (1967) мақаласында Роберт Л. Скотт «ақиқат тек қана бірлескен, сынды зерттеуден туындайды» (Harris "Knowing" 164) деген пікірді келтіреді. Скотттың сенім, білім және дәлелдеу мәселелерін зерттеуі риториканың эпистемиялық екенін көрсетеді. Бұл ой желісі Горгийге дейін жетеді, ол шындықтың дискурстың өнімі екенін, оған қосылған нәрсе емес екенін атап өткен (Harris "Knowing" 164). Ғылыми дискурс ғылыми қауымға ұсынылған эмпирикалық фактілердің жауапкершілігіне негізделген. Кез келген коммуникация түрі – адамдардың өзара әрекеттесуін және қарым-қатынасын дамытатын жанрдың бір түрі. Мысалы, тәжірибелік есептің жаңа түрі (Bazerman "Reporting" 171–176). Денсаулық сақтау және ғылыми қауымдастықтарға риторика ғылымының қатысы бар жанрлардың саны көп. Аристотель белгілі бір білімнің қол жетімсіздігін қабылдай алмаған, бірақ қазіргі көпшілік керісінше деп санайды (Gross "On Shoulders" 20). Яғни, Аристотель ғылым риторикасының басты мәселесі – білімді қабылдамаған болар еді. Кунның еңбегі екі тең емес таксономияда сипатталған түрлердің атрибут тізімдерінің үйлесімділігін көрсету арқылы, Дарвинге дейінгі және Дарвиннен кейінгі ортадағы теңестірілмейтін парадигмаларды ұтымды түрде салыстыруға болатынын көрсетуге тырысады, және бұл үйлесімділік бәсекелес таксономияларды салыстыру үшін негіз болып табылады. Кунның еңбегі риторика, социология және тарихшылар (сондай-ақ, аздау дәрежеде философтар) үшін риторикалық перспективаның дамуына ықпал етті. Оның қабылдау, түсініктерді қалыптастыру және тіл туралы пікірлері, Пол Хойнген Хуэненің Кун философиясын талдауына сәйкес, танымдық перспективаны ұсынады. Риторика осылай түсінілгенде, ғалымдардың өзара әрекеттесуі, мысалы, пьер ревью сияқты ғылыми институттар арқылы, олардың талаптарын тиімді немесе тиімсіз етуіне себеп бола ма, яғни «риторикалық ойындар» көрінбейтін қол процестеріне, әлде тұтқынның дилеммасына ұқсас па, талқылауға болады. Егер бірінші жағдай орынды болса, онда ғылыми «әңгіме» ғалымдардың тілді стратегиялық қолдануы оларды танымдық прогреске жетелейтінін айтуға болады, ал егер керісінше болса, онда бұл ғылыми институттарды реформалауға негіз болар еді.

Ғылымдағы риторикалық фигуралар

Фигуративтік тілдің әртүрлі негіздері ғылыми аргументацияда көрінеді. Саяси, экономикалық немесе көпшілік зерттеулердің бір саласына көмектесетін танымдық және сөздік дағдылар ғылымға да көмектеседі (Фанесток 43). Бұл ғылым мен гуманитарлық ғылымдар арасындағы алғашқыда күтілгендей үлкен айырмашылық жоқ екенін көрсетеді. Аргументтер үшін пайдалы фигуративтік тіл ғылыми жазбалардың барлық жерінде кездеседі. Теодосий Добжанский «Генетика және түрлердің шығу тегі» еңбегінде менделілік мутация мен дарвиндік табиғи іріктеу арасындағы үйлесімділікті ұсынады. Табиғаттанушылар мен генетиктердің мүдделерін ескере отырып, Добжанский полисемияның күрделі стратегиясы арқылы екі ғылыми сала арасындағы тартыстың бейбіт шешімін тапты. Оның мақсаты – органикалық әртүрлілік мәселесіне қатысты генетикалық ақпаратты қарастыру болды. Добжанскийдің пәнаралық ықпалының құрылыс бөліктері, екі ғылыми бағыттағы көптеген дамуды қамтитын, оның таңдаған композициялық шешімдерінің нәтижесі болды. Мысалы, ол зерттеу нәтижелерін ұсыну үшін пролепсисті қолданды және аудиторияны бағыттау үшін метафоралық карта ұсынды. Бұл жаңа зерттеу тақырыбы ғылыми тәжірибенің материализмінің ажырамас бөлігі ретінде риторика мен дискурстың рөлін зерттейді. Бұл әдіс табиғат ғылымдарының әдістері қалай қалыптасқанын және ғалымдар мен ғылыми институттар арасындағы өзара әрекеттесудің ерекше рөлін қарастырады. Ғылымның жаңа материалистік риторикасы табиғи ғылымдардың жетістіктеріне жоғары баға төленгенін, бұл баға ғылымның көлемін және көзқарасын шектейтінін ескеретін жақтастарын қамтиды. Бұл саладағы жұмыстар көбінесе Бруно Латур, Стив Вулгар, Аннемари Мол және ғылым мен технологияны зерттеуден шыққан басқа да жаңа материалистік ғалымдардың еңбектеріне сүйенеді. Ғылымның жаңа материалистік риторикасы ғылым риторикасының консервативті түрлеріндегі тілге артықша тәуелділікке сынды көзқараспен қараса және шамасыздық зерттеулері сияқты ұзақ жылдар бойы жүргізілген зерттеу салаларын қатаң сынады.

Риториканың жаһандануы

Бүгінгі таңда ғылымның риторикасына жаңа қызығушылық оның мазмұнды дискурстық практика емес, герменевтикалық метадискурс ретінде бейнеленуімен байланысты. Гаонкар осы "мәселені" талдау барысында риториканың бастапқы сипатын дәстүрлі мағынада (Аристотель және Цицерон) қарастырады. Содан кейін ол риторикалық практиканы және ықпалдастырушы сөйлеу моделін агенттік (өндірістік бағыт) яки сөйлеуді кім басқарады (коммуникация құралы) деген тұрғысынан зерттейді. Риторикалық дәстүр – практикаға негіделген, ал теория практиканы және оқытуды көрсетеді (Gross "Intro" Rhetorical 6–11). Гаонкар риториканы дәстүр ретінде қарастырса (Аристотель және Цицерон), және оны түсіндіру тұрғысынан (өндіріс немесе агенттік емес) қарағанда, риторикалық теория "беткей" екенін айтады. Ол риториканың іс жүзінде кез келген дискурсқа қолданылатын сын тілінің бір түрі ретінде көрінетінін мәлімдейді. Дегенмен, жаңа материалистік тәсілдің өзі осы салада қатты сынға ұшырап, радикалды бағыт ретінде танылды. Риториканың ғылыми мәтіндермен (табиғат ғылымдары) қарым-қатынасындағы тиімділігі туралы мәселе екі себепке байланысты күмәнді. Біріншісі, дәстүрлі риториканың және ғылыми мәтіндерді талдау мүмкіндігінің өзі. Екіншісі, сұраққа жауап беру үшін классикалық ғылым риторикасының эпистемологиялық негіздеріне қарсы шабуыл жасау қажет. Осы себепті радикалды сын – риторикалық теорияны жаңаруға жасалған талап.

Пайдаланылған әдебиеттер

Баке, Кен. Метафора және білім: ғылым жазудың қиындықтары. Олбани: Нью-Йорк мемлекеттік университетінің баспасы, 2003. Базерман, Чарльз және Рене Агустин Де Лос Сантос. "Кереметсізділікті өлшеу: токсикология мен экотоксикология бір-бірін түсіне ме?" 2006 жылғы 9 қаңтар. Базерман, Чарльз. "Эксперимент туралы есеп беру: Корольдік қоғамның философиялық мәмілелеріндегі ғылыми іс-әрекеттердің өзгеріп отыратын есебі, 1665-1800". Рэнди Аллен Харрис редакциялаған "Landmark Essays on Rhetoric of Science: Case Studies" еңбегінде. Бут, Уэйн С. Риториканың риторикасы: тиімді қарым-қатынас іздеу. Малден: Блэкуэлл баспасы, 2004. Кемпбелл, Джон Ангус. "Ғылыми жаңалықтар және риторикалық ойлап табу". Герберт У. Саймонс редакциялаған "Реторикалық бұрылыс: зерттеу жүргізудегі ойлап табулар мен сендіру" еңбегінде. Доукинс, Ричард. Өзімшіл ген. Оксфорд: Оксфорд UP, 1989. Фаннесток, Жанна. Ғылымдағы риторикалық фигуралар. Нью-Йорк: Оксфорд UP, 1999. Фейербенд, Пол. Әдіске қарсы: Анархистік білім теориясының тұжырымдамасы. Лондон: Версо, 1975. Грос, Алан Г. "Ғалымдардың иығында: XVII ғасыр оптикасы аргумент өрісі ретінде". Рэнди Аллен Харрис редакциялаған "Landmark Essays on Rhetoric of Science: Case Studies" еңбегінде. Грос, Алан Г. "Текстті жұлдыздық рөлде: ғылымдағы риториканың орны". Карбондейл: Оңтүстік Иллинойс UP, 2006. Грос, Алан Г. "Тұқымдардың шығу тегі: эволюциялық таксономия ғылымның риторикасының мысалы ретінде". Герберт У. Саймонс редакциялаған "Реторикалық бұрылыс: зерттеу жүргізудегі ойлап табу және сендіру" еңбегінде. Грос А. және Уильям М. Кит. Ред. "Кіріспе". Риторикалық герменевтика: ғылым дәуіріндегі өнертабыс және түсіндіру. Олбани: Нью-Йорк мемлекеттік университетінің баспасы, 1997. Харрис, Рэнди Аллен. "Білім, риторика, ғылым". Джеймс Д. Уильямс редакциялаған "Көріністер мен қайта қараулар: риторика мен композициядағы үздіксіздік және өзгерістер" кітабында. Ясинский, Джеймс. "Кіріспе". Риторика туралы анықтамалық: қазіргі риторикалық зерттеулердегі негізгі ұғымдар. Мың қайың: Sage Publications, 2001. Кун, Томас С. Ғылыми революциялардың құрылымы. 3-ші басылым. Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 1996. Матурана, Хамберто Р. және Варела, Франсиско Дж. Білім ағашы: Адам ақылының биологиялық тамыры. Бостон: Шамбала баспасы, 1987. Тулмин, С. "Аргументтің қолданылуы". Патрисия Бізселл және Брюс Герцберг редакциялаған "Реторикалық дәстүр: классикалық дәуірден қазіргі уақытқа дейінгі оқулар" кітабында. 2-ші басылым. Бостон: Бедфорд, 1990.