Ғылыми транслитерация: кирил әліпбиін латынға көшіру жүйесі
Scientific transliteration of Cyrillic
Ғылыми транслитерация – кириллицадан латын әрпіне мәтінді аудару жүйесі. Славян тілдерін зерттеуде қолданылады, дыбысталу дәлдігіне баса назар аударады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Ғылыми транслитерация, әр түрлі академиялық, лингвистикалық, халықаралық немесе ғылыми транслитерация деп аталады, бұл мәтінді кириллицадан латын графикасына (романизация) транслитерациялаудың халықаралық жүйесі. Бұл жүйе көбінесе славян тілдері туралы лингвистикалық басылымдарда кездеседі. Кириллицаның латынға ғылыми транслитерациясы алғаш рет 1898 жылы Preußische Instruktionen (PI) стандарттау процесінің бөлігі ретінде 1899 жылы енгізілді.
Scientific transliteration, variously called academic, linguistic, international, or scholarly transliteration, is an international system for transliteration of text from the Cyrillic script to the Latin script (romanization). This system is most often seen in linguistics publications on Slavic languages. Scientific transliteration of Cyrillic into Latin was first introduced in 1898 as part of the standardization process for the Preußische Instruktionen (PI) in 1899.
Егжей-тегжейлер
Ғылыми транслитерация жүйесі транслитерацияланған тілдің орфографиясы сияқты шамамен фонемалық болып табылады. Ерекшеліктері щ әрпінде, онда транслитерация екі фонеманың қатысқанын нақты көрсетеді, және џ әрпінде, онда (бір фонемалық) аффрикатты бір әріппен көрсету мүмкін емес. Транслитерация жүйесі серб-хорват тілінде қолданылатын Гадж латын әліпбиіне негізделген, онда әр әріп босниялық, черногор және серб тілдеріндегі кириллица әріптерімен тікелей сәйкес келеді, және ол ертеректегі чех әліпбиіне негізделген. [x] дыбысын (мысалы, «Бах» сөзіндегідей) білдіретін кириллицадағы х әрпі серб-хорват тілінде h әрпімен жазылса, неміс тілді елдерде оның орнына жергілікті ch диграфы қолданылған. Бұл жүйе 1898 жылғы Пруссиялық нұсқаулықтарда (Preußische Instruktionen, PI) кодификацияланды, ол Орталық Еуропа мен Скандинавияда қабылданды. Ғылыми транслитерация кириллицаға өте жақын ертедегі глаголит әліпбиін латын әрпіне аудару үшін де қолданылуы мүмкін. Ғылыми транслитерация жиі фонетикалық әліпби ретінде бейімделеді. Ғылыми транслитерация ISO 9 транслитерация стандартының негізі болды. Лингвистикалық транслитерация түпнұсқа тілдің айтылуын белгілі бір дәрежеде сақтауға тырысса, ISO стандартының соңғы нұсқасы (ISO 9:1995) бұл қағидадан бас тарды, ол әлі де ISO/R 9:1968 стандартында кездеседі және қазір әріптердің бір-бірге сәйкестігімен шектелген. Осылайша, бұл түпнұсқа кириллица мәтініне дұрыс кері транслитерациялауға мүмкіндік береді және тілге тәуелсіз. Бұрынғы ресми советтік транслитерация жүйесі, ГОСТ 16876-71, сонымен қатар ғылыми транслитерацияға негізделген, бірақ кириллицадағы х әрпі үшін латын h әрпін, ал Щ әрпі үшін латын x немесе ssh және sth әріптерін қолданды, сондай-ақ бірқатар басқа да ерекшеліктері болды. Кириллица қолданатын көптеген елдер қазір ISO 9 стандартына жақын, бірақ одан өзгеше ГОСТ 7.79 стандартын қабылдады. Компьютерде қажетті барлық диакритикалық белгілерді көрсету үшін Unicode, Latin 2, Latin 4 немесе Latin 7 кодировкасы қажет.
The scientific transliteration system is roughly as phonemic as is the orthography of the language transliterated. The deviations are with щ, where the transliteration makes clear that two phonemes are involved, and џ, where it fails to represent the (monophonemic) affricate with a single letter. The transliteration system is based on the Gaj's Latin alphabet used in Serbo Croatian, in which each letter corresponds directly to a Cyrillic letter in Bosnian, Montenegrin and Serbian official standards, and was heavily based on the earlier Czech alphabet. The Cyrillic letter х, representing the sound [x] as in Bach, was romanized h in Serbo Croatian, but in German speaking countries the native digraph ch was used instead. It was codified in the 1898 Prussian Instructions for libraries, or Preußische Instruktionen (PI), which were adopted in Central Europe and Scandinavia. Scientific transliteration can also be used to romanize the early Glagolitic alphabet, which has a close correspondence to Cyrillic. Scientific transliteration is often adapted to serve as a phonetic alphabet. Scientific transliteration was the basis for the ISO 9 transliteration standard. While linguistic transliteration tries to preserve the original language's pronunciation to a certain degree, the latest version of the ISO standard (ISO 9:1995) has abandoned this concept, which was still found in ISO/R 9:1968 and is now restricted to a one to one mapping of letters. It thus allows for unambiguous reverse transliteration into the original Cyrillic text and is language independent. The previous official Soviet romanization system, GOST 16876 71, is also based on scientific transliteration but used Latin h for Cyrillic х instead of Latin x or ssh and sth for Cyrillic Щ, and had a number of other differences. Most countries using Cyrillic script now have adopted GOST 7.79 instead, which is not the same as ISO 9 but close to it. Representing all of the necessary diacritics on computers requires Unicode, Latin 2, Latin 4, or Latin 7 encoding.