Кіріспе

Борис және Аркадий Стругацкийдің 1965 жылғы романы "Беспокойство" – кеңес жазушылары Борис және Аркадий Стругацкийдің 1965 жылғы ғылыми-фантастикалық романы, оқиғасы ортаңғы ғаламда (Полдень Вселенной) өтеді. Бұл "Улитка на склоне" романының бастапқы нұсқасы, ондағы кейіпкерлер жиынтығы өзгеше және оқиға ортаңғы ғаламда (Полдень Вселенной) болмайды. Алғашқы нұсқасын аяқтағаннан кейін авторлар романды басқа бағытта жазу қажеттігін сезінді, соның нәтижесінде "Улитка на склоне" романы жарық көрді. Бірақ жиырма бес жыл өткен соң, олар бастапқы нұсқаны қайта қарап, оның өз алдына лайықты роман екенін түсінді. 1990 жылы ол «Измерение Ф» журналында жарияланды. 1995 жылы оны көбірек оқырманға жеткізу қажеттігін сезінген Борис Стругацкий оны интернетке жариялады (бірақ оның мұрагерлері оны алып тастады).

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Романның оқиғасы Пандора планетасында өтеді, ол өзінің анимациялық биосферасымен танымал. Адамдар бұл жерде биологиялық зертхана және аң аулау базасы ретінде қызмет ететін база салды. База 2 км биіктіктегі жардың басында орналасқан, ал континент орманмен қамтылған. Биологтар орманның көптеген процестерін түсінбейді. Адамдар орманға спорт үшін аң аулайды, олар үлкен қауіпке ұшырайды. Роман екі бөлімнен тұрады: базадағы өмір және ормандағы өмір. Базаның директоры Пол Гнедых. Ол жалпы қауіпсіздік, жабдықтау және Жермен байланыс үшін жауапты. Ол базада бірнеше адам қаза тапқаннан кейін бұрынғы директордың орнын ауыстырды. Өлгендердің бірі - биолог Михаил "Афон" Сидоров, Гнедихтің балалық шақтағы досы. Кейбір биологтар орманды адамдар көрді деп мәлімдеді, бірақ ешкім оларды маңызды қабылдамады (бір жағынан, мұндай көріністер бақылаушының биоблокадасы әлсіреп немесе мерзімі өткен кезде көрінді). Орман тез өзгеріп жатыр, екі жыл ішінде карталар мүлдем ескірген. Кейбір ағаштар бір жерден екінші жерге көшетін болса, басқалары басқа ағаштардың "азасын" сезінетінін көрсетеді. Леонид Горбовский Пандорада қалып, орманның қауіпті екеніне сенді. Ол орманның "әрекетке кіріскенін" көргісі келеді, сонда ол осы процеске әсер ете алады. Горбовский база қызметкерлерінің орманға шала қарауды, орманға жеткілікті мән бермеуін ескермей, ашуланған. Бір күні әйел аңшы және аңшылық қорғаушы орманға қамалып, Пол Гнедихтен көмек сұрайды. Ол Афон соңғы рет бағыт белгісін жіберген орман секторынан шақырады. Гнедых пен Горбовский оқиға орнына келгенде, олар тікұшақ апатына себеп болған құпия организмді көреді. Бұл организм ағаштар мен жануарларды тартып, жеп жатыр. Ол әр 87 минут сайын бірнеше "бала" туады. Балалардың денелері формасыз ақ түсті, олар псевдоподтар арқылы қозғалады. Алдымен, балалар бір бағытта біркелкі түрде ата-анасынан алыстап кетеді. Гнедых пен Горбовский балалар көлге жеткенше соңынан еріп, суға батып өлтіреді. Көлді бақылап жатқанда Пауыл суда адамды көріп тұрмын деп ойлап, оқиғаның видеосын түсіреді. Романның орман сегментінде Афон орманның ортасындағы ауылда өмір сүргеннен кейін базаға оралуға тырысады. Ауыл тұрғындары ақыл-ойының тұманды күйінде, бірақ өздері тамақ, киім және үй "өсіру" қабілетіне ие; және олардың айналасындағы өсімдіктерді бақылау. Афонды ауылына ауыр науқас болған "Жараланған шейіт" және "Сынған аяқ" атты екі ауылдың тұрғыны әкеліп, Нава есімді әйел берді. Афонның да есінде қиындықтар бар. Ол екі ауылды, Муста мен Сынған аяқты, Афон қайтып оралу туралы ақпарат алуға үміттенетін құпия орынға, қалаға саяхат жасауға шақырады. Жарақат алған шейіт бұрын да қалаға барған, бірақ қайтып оралмаған. Тұқым Афонды саяхатынан аулақ болуға шақырады, бұл туралы айтылған өлілер орманда жүріп жатыр. Жоспарланған сапарға аз уақыт қалғанда ол барлауға шығады, ал Нава онымен бірге жүреді. Оларға қарақшылар шабуыл жасайды, олар қысқаша күрескеннен кейін қашып кетеді. Олар басқа бейтаныс ауылға барып, Афон Карл мен Валентин сияқты адамдарды таниды, олар базадағы басқа биологтар. Ол олармен сөйлесе алмайды, өйткені кейбір бақыланбайтын қорқыныш оны және Наваны қазір қызғылт тұманға айналған ауылдан қашуға мәжбүр етеді. Нава келесі күні оянып, қолындағы скальпелді табады. Ол одан қорқады, ал Афон оны киімінің ішіне жасырады. Афон бейтаныс ауылға қайта оралуды қалайды, бірақ олар оны суға батып бара жатқанын байқайды, бұл процесс "Өте түсу" деп аталады. Суға батқан ауылға сапардан кейін олар үш әйелмен кездеседі, олардың бірі - бұрын өлілер тұтқындаған Наваның анасы. Афос пен Нава ауылдағы әйелдерді тұтқынға алған өлілер шын мәнінде қаладағы әйелдерге қызмет ететін дроидтар екенін түсінеді. Бұл әйелдер (өздерін даңқты көмекшілер деп атайды) еркектерді (және басқа да көптеген биологиялық түрлерді) пайдасыз деп санайды, өйткені әйелдер еркектерсіз жыныстық жолмен көбейе алады. Бұл әйелдер "кішкентайларға" билік жүргізетінін айтады және бактерден тұратын қызғылт түтінді басқарады, оны әртүрлі мақсаттарда, соның ішінде байланыс пен өлтіру үшін қолдануға болады. "Құрметті көмекшілер" белгісіз жаумен шайқасқа қатысады. Бұл шайқастың майданы Афонды базадан бөледі. Алдыңғы жағы биологиялық белсенді, сондықтан кез келген тірі жан (оның ішінде қорғалған Даңқты көмекшілер де) сол жерде өледі. Әйелдер Афоннан Наваны алып кетеді. Әңгіме барысында ол бірнеше маңызды оқиғаларды еске алады. Афосқа Dead droid шабу...

Басқа шығармалармен байланысы

Disquiet-тің ормандық бөлігі Snail on the Slope-тің ормандық бөлігіне шамалы ғана ерекшеленеді, бірақ олардың базалық бөліктері мүлдем басқаша. Snail-дің базасы кейбір Кафкалық бюрократиялық өркениеттің (Сталиндік кеңестік кезеңнен кейінгі) бейнесін көрсетеді, ал Disquiet-тің базасы утопиялық мәдениеттің көрінісі емес. Афос пен Горбовский – Snail on the Slope-тан Кандид пен Перездің орнына қойылған кейіпкерлер. Михаил "Афос" Сидоров "Түн ортасы: 22-ғасыр" кітабының "Конспираторлар" және "Шабуылшылар" тарауларында мектеп оқушысы және биолог ретінде, "Көңілді Моугли" романында Кеме Жобасының басшысы ретінде, "Түн ортасы: 22-ғасыр" кітабының "Жеңіліс" тарауында (тексттің барлық нұсқаларында кездеспейді) шағын механикалық эмбрионды сынау тобының басшысы ретінде, ал "Уақыт саяхатшылары" романында COMCON 2-нің "Урал солтүстігі" секторының президенті ретінде пайда болады. Оның Пандора ормандық өмірінен кейін осы екі соңғы рет кездесуі анық. Disquiet-тің Noon Universe канонының толыққанды бөлігі емес, Noon Universe ішіндегі көркемдік туынды екенін айтатындар да бар. Борис Стругацкийдің өзі куәландырғандай, 2009 жылғы Джеймс Кэмеронның "Аватар" фильмі мен романның "ормандық" бөлігі арасында көзге түсетін ұқсастықтар бар.