Кіріспе

Криминологиядағы постмодернизмді қолдану. Криминологиядағы постмодернистік мектеп постмодернизмді қылмыс пен қылмыскерлерді зерттеуге пайдаланады. Ол "қылмыстық мінез-құлық" түсінігіне негізделген, ол биліктен шеттетілген, бірақ әлеуметтік теңсіздікті жеңуге тырысатын және билік құрылымы тыйым салған әрекеттерге баратын адамдардың мінез-құлқын шектеу үшін билікті қолданудың нәтижесі. Ол адам субъектісінің жекелігіне, көпмәдениеттілікке, феминизмге және адамдар арасындағы қарым-қатынастарға назар аударады, "айырмашылық" және "өзгешелік" ұғымдарын кез келген жайтартпа немесе редукционизмсіз қарастыруға мүмкіндік береді, бірақ оның үлесі әрдайым бағаланбайды (Каррингтон: 1998). Постмодернистер назарды марксистік экономикалық және әлеуметтік құпиялаушылықтан лингвистикалық өндіріске ауыстырады, қылмыстық заңның үстемдік қатынастарын құруға арналған тіл екенін көрсетеді. Мысалы, соттардың тілі (сонымен аталған "legalese") жеке тұлғаның, айыпталушы немесе айыптаушы, қылмыскер немесе құрбан болсын, әлеуметтік институттардың билігін көрсетеді және бекітеді. Постмодернистік криминология бойынша, қылмыстық заңның дискурсы үстем, жабық және қабылдамайтын, әртүрліліктен кем, мәдени тұрғыдан көп дауысты емес, басқаларды шеттету үшін тар шеңберде анықталған ережелерді шамадан тыс жоғары қояды.

Анықтамалық мәселелер

Постмодернизм салыстырмалылықпен және экономикалық және саяси билікті сақтаудағы идеологияның рөліне назар аударумен байланысты. Постмодернистер "барлық топтарға, мәдениеттерге, дәстүрлерге немесе нәсілдерге қатысты деп мәлімдейтін түсіндірмелерге күмәнмен қарайды, оның орнына әр адамның салыстырмалы шындықтарына назар аударады". Қылмыс белгілі бір әрекеттің қоғамға қауіпті деп танылуы және қылмыстық кодексте осылай бекітілуі негізінде анықталуы мүмкін (nullum crimen sine lege – латыншада заңмен анықталмаған қылмысқа жаза жоқ деген болжам). Қоғам дамыған сайын адамның қызмет саласы кеңейеді, ал осы қызметтердің кез келгені (негізді немесе негізсіз) адамдар үшін зиянды деп есептеліп, қоғам тарапынан ресми емес моральдық айыптау арқылы немесе заңдық шектеулер бұзылған жағдайда мемлекет тарапынан "құрылыстан алынып тасталады". Қылмыстылықты түсіндірудің бірнеше байланысты нұсқалары бар: ешқандай әрекет өзінен бастап "қылмысты" емес; қылмыс және қылмыстылық – салыстырмалы ұғымдар, диахрондық әлеуметтік саясатты көрсететін әлеуметтік құрылымдар, мысалы, бір өлтіру – адам өлтіру, екіншісі – әділдік үшін жасалған өлтіру болуы мүмкін. Гесс пен Шерер (1997) қылмыстылықтың онтологиялық құбылыс емес, тарихи және өзгергіш сипатқа ие ақыл-ой құралы екенін айтады. Қоғам өз элементтерін онтологиялық шындықтар негізінде "құрастырады". Демек, шындығында, адамның белгілі бір әрекеттері зиянды және қауіпті болып табылады, оларды басқалар, қоғамның барлық бөліктері осылай түсінеді және бағалайды. Бірақ қылмыстың басқа түрлері басқаларға зиян келтірмейді және сондықтан жеткілікті онтологиялық негіздерсіз қылмыстық деп танылады (Қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстарды қараңыз). Қылмыстылықтың өзі нормаларды белгілейтін және белгілі бір әрекеттерге нақты мағына беретін бақылау институттарымен құрастырылады; қылмыстық әрекет – әлеуметтік және тілдік құрылым. Қылмыстылықтың негізгі ұғымын анықтаудағы қиындық оның себептерін анықтауға қатысты сұрақтарға да қатысты; тіпті физикалық және биологиялық жүйелерде де себеп-салдар байланысын өзара байланыстар контекстінен оқшаулау қиын, бірақ мүмкін емес. Әлеуметтік жүйелер үшін бұл одан да қиын. Шындығында, кейбіреулер хаос теориясының "әлеуметтік ғылымдар" деп аталатын салаға көбірек сәйкес модельді ұсынуы мүмкін деп санайды. Осылайша, постмодернизм үшін басты "қылмыс тудыратын" фактор – қоғамдағы иерархиялық қатынастардан жекелік үшін мета-кодтармен анықталатын айырмашылыққа негізделген қатынастарға өту (Гилинский: 2001).

Теориялық мәселелер

Постмодернизм солшыл идеологияның беделін жоғалтумен байланысты, әсіресе мемлекеттік социализмнің Батыс капитализміне тартымды және кейіннен, тірі қалуға мүмкіндік беретін балама ұсынудағы сәтсіздігімен. Марксизм де, социализм де философиялық негізін Ағарту дәуірінен алды. Постмодернизм – Ағарту дәуірі мен ғылыми позитивизмді сынау болып табылады, ол әлемді түсінуге болады және «ақиқат» пен «әділдік» екеуін де жалпыға ортақ сызықтық принциптерді қолдану арқылы табуға болады деп дәлелдеді (Миловановичті қараңыз, ол Гегельдік ойдан Ницшелік және Лакандық ойға қарай өтуді сипаттайды). Әлеуметтік өмірге ғылыми принциптерді қолдану қоғамның заңдарын ашып, адам өмірін болжауға, әлеуметтік инженерияны практикалық және мүмкін етуге мүмкіндік береді деген пікір жоққа шығарылады. Постмодернистер бұл ақылдың жалпылығы туралы талап этноцентрлік болды деп санайды, себебі ол басқа көзқарастарды ескермей, әлемнің бір ғана Батыс көзқарасын басымдыққа қойды (Kiely, 1995: 153-154). Ал шындыққа талап ету үстемдік қатынасының, билікке талпынудың бір бөлігі болды. Колониялық және жаһандану тарихын ескере отырып, физикалық және рухани әлемдегі бұл сын әділ ашу мен моральдық жоғарылықты білдіреді. Постмодернизмде «ақиқат» пен «жалған» тек салыстырмалы; әр мәдениеттің шындықты бағалау үшін өзінің стандарты бар, ол ешқайсысынан жоғарырақ емес. Постмодернистік талдау – әлемнің қалай шын болып көрінетінін анықтау әдісі, «осылайша оның шындық немесе факті бойынша шын екендігіне немесе мұндай үкімдерді шығарудың қандай да бір жолы бар екендігіне күмән тудырады». Ақиқатқа қатысты ешқандай талап, әсіресе Ағарту ғылымы, басқалардан артық сенімді негізде тұрмайды. Білім туралы ешқандай талап басымдыққа ие емес. Релятивизмнің басты кемшілігі – ол бағалау үшін негіз ұсынбайды. Генри мен Милованович (1996) барлық талаптарды жарамды деп қарастыру керек, барлық әлеуметтік тәжірибелер тек мәдени өзгерістер, олар өзінен-өзі нашар да, артық та емес деп тұжырымдайды. Бұл, мысалы, Батыс экономикасы мен капитализмінің жоғарылығы туралы абсолюттік болжамдарға қарсы шығу арқасында прогрессивті болуы мүмкін. Бірақ ол қазіргі жағдайды өзгерте алмайды. Керісінше, Кили (1995: 155) айтқандай, төзімділік пен плюрализмге шақыру «ең нашар жағдайда... адам және әлеуметтік құқықтарды бұзатын барлық қанаушылық тәжірибелерді елемейді, тіпті оларды ақтауға тырысады».

Адам субъектісі

Адам субъектісі – бұл уақытша, көп қырлы, дамып келе жатқан идеологиялық құрылымдардың бірі немесе бірнешесі. Дискурс тарихи тұрғыдан шартталған кез келген субъектінің шынайылығы туралы сенімді мәлімдеме жасауға қабілетті, әсіресе адамның іс-қимылы бейнеленгенде. Субъектілер өздерін үнемі қайта құрып отырады, сонымен бірге олардың жеке басын және іс-қимылға қабілетін, сондай-ақ басқалардың жеке басын және іс-қимылға қабілетін қалыптастыратын әлеуметтік контексті де үнемі жаңартып отырады. Адамдар – бұл өз шындығының нұсқасын құруға "инвесторлар". Праксис – адамдардың әлемін тануынан туындайтын және олар мүше болып табынатын әлеуметтік топтар арқылы жүзеге асырылатын мақсатты әлеуметтік қызмет. Ол екіұшты формаларда көрінеді, мысалы, жоққа шығару/растау. Иерархиялар көбінесе жоққа шығару арқылы қайта құрылады; олар растау арқылы бұзуға ұшырайды.

Құрылымы

Адам субъектісі – "роль жасаушы", жағдайларды иеленетін және басқалармен қарым-қатынаста олардың ұсыныстарын растау не жоққа шығару үшін шартты түрде әрекет ете алатын агент. Құрылым туралы ертегі түсініктер эмпирикалық тұрғыдан түсіндірілуге болатын жатқан "нақтылықты" алға тартса, постмодернизм құрылымдық контексттерді мәдени және тарихи нақты ұсыныстарды жасау үшін дискурс құрайтындығын қарастырады, бұл ұсыныстар заттай нақтылыққа ие болып, салыстырмалы тұрақтылыққа жетеді. Осы процесте басқа ұсыныстар үнсіздікке жіберіліп не жоққа шығарылады, ал кездейсоқ және уақытша "нақтылықты" құраған адамның әрекет ету қабілеті жасырылуы мүмкін. Дегенмен, кез келген сәтте белгілі бір бейнелер басымдыққа ие болып, оларға қатысты әлеуметтік іс-қимыл арқылы нығайтылады. Әлеуметтік актерлер осы бейнелерге "инвестиция" жасайды; олар белгілі бір ұсыныстарды қорғау үшін іс-қимыл ұйымдастырады, оларға тұрақтылық сыңдырып, бағыныштылық пен қанау динамикасын тудырады. Әлеуметтік өзгерістер бәсекелес дискурстарды және уақытша баламалы шындықтарды жасайды. Өзгеріс басталғанда бастапқы күйлер әрқашан белгісіз болады және уақыт өте келе қайталану арқылы нәтижелер береді. Өзгеріс жүріп жатқанда бұлжығандықтар мен жарықтар сөзсіз пайда болады, стратегиялық араласу үшін негіз жасайды. Содан кейін іс-қимыл ұсынысты қорғау не жоққа шығару үшін ұйымдастырылады. Ақырында, құрылымдар да, субъектілер де "нақты автономияға" ие, бірақ бір-біріне тәуелді болып табылады.

Қылмыс пен зияндылық

Қылмыс және зиянды анықтау – бұл тіл арқылы құрылатын категориялар, бірақ олар салдарында «нақты» болып табылады. Зияндылықтың азаю түрі болуы мүмкін, ол әлеуметтік агенттің қандай да бір сапасын жоғалтуынан туындайды, сондай-ақ, зияндылықтың ұстау түрі – әлеуметтік агенттің қалаған мақсатына жетуіне кедергі келтіретін шектеуге тап болуынан туындайды. Қылмыс – бұл агенттің өзгешелікті құруға салған «инвестициясының» нәтижесі, ол басқаларға «құрметсіздікпен» билік жүргізу арқылы олардың толыққанды адамдық бейнесін жоққа шығарып, осылайша оларды өздерінің айырмашылықтарын құруға бейімсіз етеді. Бұл кеңейтілген көзқарас бойынша, биліктің қолданылуы тек «заңмен» ғана шектелмейді, ол барлық түрдегі зияндылықтың және, демек, қылмыстың бастауы болып табылады. Заң тек қана қалыптасқан әлеуметтік билік қатынастарын заңдастырады. Осылайша, қылмыс – кездейсоқ «жалпыға ортақ» құбылыс: құрбандар көп, бірақ олар тарихи тұрғыдан нақтыланатын билік қатынастарына байланысты кездейсоқ құрылады. Билік өзі идеология және тіл арқылы жасалады және сақталады. Барлық адамдар өздерінің шындық құрылысына инвестиция салғанымен, кейбіреулері «артық инвестиция салушыларға» айналады, әлеуметтік тұрғыдан құрылған айырмашылықтарды құндылықтың бағалауымен шатастырып, әлеуметтік иерархияны нығайтады, ал басқалардың бірлескен өндірісін басады, оларды үнсіз қалдырады.