Қоғамдық құрылымның қылмысқа ықпалы: Ширығу теориясы

Кіріспе

Қоғамдағы әлеуметтік құрылымдар азаматтарды қылмыс жасауға басу жасауы мүмкін деген теория. Әлеуметтану және криминология салаларындағы штамм теориясы – әлеуметтік құрылым, әлеуметтік құндылықтар немесе мақсаттар мен қылмыс арасындағы қатынасты түсіндіруге арналған теориялық тұжырымдама. Бұл теорияны алғаш рет Роберт Кинг Мертон (1938) ұсынды, және қоғамның үстем мәдени құндылықтары мен әлеуметтік құрылымы кернеу тудырады, бұл азаматтарды қылмыс жасауға итермелеуі мүмкін дейді. Эмиль Дюркгеймнің аномия теориясының негізінде дамыған штамм теориясын Роберт Кинг Мертон (1938), Альберт К. Коэн (1955), Ричард Клоуард, Ллойд Олин (1960), Нил Смельзер (1963), Роберт Агню (1992), Стивен Месснер, Ричард Розенфельд (1994) және Цзе Чжан (2012) одан әрі жетілдірді.

Стенд теориясы

Стрейн теориясы – 1938 жылы Роберт К. Мертон әзірлеген әлеуметтану және криминологиялық теория. Теорияға сәйкес, қоғам жеке адамдарға әлеуметтік жағынан қабылданған мақсаттарға жетуге (мысалы, американ арманына) қысым жасайды, тіпті олардың мұндай мүмкіндіктері болмаса да. Бұл кернеуге алып келеді, ол адамдарды қылмысқа итермелеуі мүмкін, мысалы, есірткі сату немесе қаржылық тұрақтылыққа қол жеткізу үшін жыныстық қызметпен айналысу сияқты. Роберт Мертонның Стрейн теориясы әртүрлі қоғамдардағы ауытқу деңгейінің неге әртүрлі болуын түсіндіруге бағытталған негізгі сұрақтан туындайды. Мертонның әлеуметтік құрылым және аномия туралы теориялары қоғамның нақты әлеуметтік құрылымдарының қоғамның белгілі бір мүшелерін конформсыз немесе девиантты мінез-құлыққа қалай итермелеуі мүмкін екенін түсіндіруге тырысты. Ол табысқа жетудің мәдени анықтамасы мен осы мақсатқа жетудің дұрыс құралдары арасындағы қарама-қайшылықтардың ауытқушылыққа әкелуі мүмкін деп ойлады. Мертон жетістікке жетудің мәдени мақсатына артық көңіл бөлудің және институционалды құралдарға қол жеткізудің шектелуінің ауытқушылыққа қалай әкелетінін зерттеу үшін стрейн теориясын жасады. Әрбір жеке бейімделу түрі мәдени мақсаттарды (ақшалай табыс) қабылдау немесе қабылдамау арқылы, сондай-ақ мақсатқа жетудің әлеуметтік жағынан қабылданған құралдарын қабылдау немесе қабылдамау арқылы анықталады (мысалы, жоғары әлеуметтік-экономикалық мәртебе, білім, жоғары жалақылы жұмыс мүмкіндіктері). Сәйкестік: Сәйкестік – мәдени мақсаттар мен институционалды құралдарға ең көп таралған жауап. Сәйкестік көрсететін адамдар мәдени мақсаттарды және бекітілген құралдарды қабылдайды және бағалайды. Олар мәдени мақсаттарға әлеуметтік бекітілген жолмен қол жеткізеді және кернеуді бастан өткермейді. Инновация: Қоғамның мақсаттарын қабылдайтын және бағалайтын, бірақ мақсатқа жетудің қабылданған құралдарын қабылдамайтын адамдар. Бұл адамдар мақсаттарды қабылдайды, бірақ оларға қол жеткізу үшін бекітілмеген өз құралдарын жасайды, әдетте, өйткені олар институционалды құралдарға қол жеткізе алмайды. Мертон бұл жауапты инноваторлардың "заңсыз бейімделуіне" байланысты ауытқушылыққа ең жақын деп санады. Британдық социолог және криминолог Джок Янг 1999 жылы шыққан "Эксклюзивті қоғам: әлеуметтік оқшаулау, қылмыс және кейінгі заманауилықтағы айырмашылықтар" атты кітабында Мертонның теориясын пайдаланды. Қылмысты мәдени және құрылымдық тұрғыдан талдап, ол әлеуметтік мемлекеттің жойылуы және байлар мен кедейлер арасындағы айырмашылықтың артуы әлеуметтік жағынан осал топтарды одан әрі шеттетуге ықпал еткенін атап көрсетті. Қазіргі тұтыну капитализмі бұрынғыдан да көп көзге көрсетуге және материалдық жетістікке басымдық беретіндіктен, бұл сәттілікке жетпегендердің қанағатсыздық сезімін күшейтеді.

Strain theory is a sociological and criminological theory developed in 1938 by Robert K. Merton. The theory states that society puts pressure on individuals to achieve socially accepted goals (such as the American Dream), even though they lack the means to do so. This leads to strain, which may lead individuals to commit crimes, like selling drugs or becoming involved in prostitution as a means to gain financial security. Robert Merton's Strain Theory stems from a fundamental question that he posed as to why the rates of deviance were so different among different societies. Merton's theories of social structure and anomie sought to explain how a society's specific social structures can pressure certain members of society toward nonconformist or deviant behavior. He thought that there could be deviance in societies where the cultural definition of success and the proper means to achieve said goals are incongruent. Merton developed strain theory to explore how an extreme emphasis on the cultural goal of success and restricted access to opportunities to institutionalized means for achieving success leads to deviance. Each type of individual adaptation is defined by its acceptance or rejection of the cultural goals (monetary success), and acceptance or rejection of the socially acceptable means to achieve the goal (e. g. high socioeconomic status, education, high income job opportunities). Conformity: conformity is the most common response to cultural goals and institutional means. individuals who conform accept and value the cultural goals, as well as the approved means. They pursue cultural goals through the socially approved means, and do not experience strain. Innovation: individuals who accept and value the society's goals, but reject the accepted means to achieve the goal. These people accept the goals, but create their own unapproved means for achieving them, usually because they do not have access to the institutional means. Merton referred to this response as the most related to deviance because of innovators' "illegitimate adaptation" to strain. British Sociologist and Criminologist Jock Young drew on Merton's theory in his book The Exclusive Society: Social Exclusion, Crime and Difference in Late Modernity in 1999. Analysing crime from both a cultural and structural point of view, he argued in the structural sense that the dismantling of the welfare state in conjunction with the widening disparities between the rich and poor has served to further exclude disadvantaged groups. Because contemporary consumer capitalism places a greater than ever emphasis on conspicuous consumption and material success, this thus intensified feelings of deprivation experienced by the less successful.

Рөлдік ауытқу теориясы

1960 жылы социолог Уильям Дж. Гуд жасаған "рольдік шиеленіс" теориясы, әлеуметтік институттардың рөлдік қатынастар арқылы қолдау тауып, жұмыс істейтінін айтады. Осы рөлдік қарым-қатынастардың нәтижесінде адамдар "рольдік жүктеме" немесе қарым-қатынастағы әлеуметтік міндеттерін орындаудағы қиындықтарды сезіне алады. Осы "рольдік шиеленіс" арқылы әлеуметтік әрекет пен әлеуметтік құрылым сақталады. Бұл қарым-қатынастармен бірге, қоғам мүшелері орындауы тиіс әлеуметтік міндеттер де туындайды, бірақ көбінесе оларды орындауға мәжбүр емес. Қоғамның жалғастыруы үшін, бұл міндеттер қоғамдағы жеке адамдардың еркімен орындалуы керек, және теория бойынша, көпшілік адамдар осылай істеуге бейім. Осы мақсатта Агню, құрылымдық немесе тұлғааралық емес, жеке және эмоционалдық сипаттағы, жалпы шиеленіс теориясын ұсынды, бұл ретте жеке адамның тікелей әлеуметтік ортасына ерекше назар аударады. Ол, адамның оң бағаланған мақсаттарға жетудегі нақты немесе күтілетін сәтсіздігі, оң бағаланған ынталандыруларды жою, немесе теріс ынталандырулардың пайда болуы шиеленіске алып келеді деп дәлелдеді. Ашу мен көңіл көтерілмейтін жағдайлар теріс қарым-қатынастарды растайды. Соның салдарынан қалыптасатын мінез-құлық үлгілері көбінесе біржақты әрекеттерге бейім болады, себебі адам жағымсыз жауаптардан қашуға табиғи құштарлық танытады, ал мұндай біржақты әрекеттер (әсіресе антиәлеуметтік болған жағдайда) жеке адамның қоғамнан шеттелуіне әкеледі. Егер нақты жауаптар қоршаған ортаның қолдаусыз екенін сезінуге жеткізе жатса, онда одан да күшті жағымсыз эмоциялар адамды қылмысқа итермелеуі мүмкін. Бұл, ең алдымен, жас адамдарға қатысты, сондықтан Агню зерттеулердің адамның шиеленіске қылмыстық немесе қоғамдық қағидаларға сәйкес күресуін анықтау үшін, мұндай шиеленіспен байланысты оқиғалардың мөлшеріне, соңғы уақытта болуына, ұзақтығына және жинақылығына назар аударуды ұсынды. Темперамент, интеллект, қарым-қатынас дағдылары, өзіне сенімділік, дәстүрлі әлеуметтік қолдаудың болуы және антиәлеуметтік (мысалы, қылмыстық бейімділік) жастағы және әлеуметтік жағдайындағы достармен байланыстың болмауы – Агню анықтаған пайдалы факторлардың арасында бастылары болып табылады.

The theory of "role strain", developed by sociologist William J. Goode in 1960, states that social institutions are supported and operated by role relationships. Due to these role relationships that individuals may feel "role strain", or difficulty fulfilling their sociological duties in the relationship. It is through this "role strain" that social action and social structure are maintained. With these relationships, come social obligations that members of that society are required to follow, which people are usually not forced to fulfill. In order for the society to continue existing, these obligations must be fulfilled at the volition of the individuals in it, which the theory states is what most people are inclined to do. To this end, Agnew proposed a general strain theory that is neither structural nor interpersonal but rather individual and emotional, paying special attention to an individual's immediate social environment. He argued that an individual's actual or anticipated failure to achieve positively valued goals, actual or anticipated removal of positively valued stimuli, and actual or anticipated presentation of negative stimuli all result in strain. Anger and frustration confirm negative relationships. The resulting behavior patterns will often be characterized by more than their share of unilateral action because an individual will have a natural desire to avoid unpleasant rejections, and these unilateral actions (especially when antisocial) will further contribute to an individual's alienation from society. If particular rejections are generalized into feelings that the environment is unsupportive, more strongly negative emotions may motivate the individual to engage in crime. This is most likely to be true for younger individuals, and Agnew suggested that research focus on the magnitude, recency, duration, and clustering of such strain related events to determine whether a person copes with strain in a criminal or conforming manner. Temperament, intelligence, interpersonal skills, self efficacy, the presence of conventional social support, and the absence of association with antisocial (e. g., criminally inclined) age and status peers are chief among the factors Agnew identified as beneficial.

Әр түрлі мәндер

"Құндылықтардың қақтығысы" – адамның күнделікті өмірі мен ішкі құндылықтар жүйесінде қақтығып, бәсекелесетін екі әлеуметтік құндылық немесе сенімнің салдары. Егер екі қарама-қайшы құндылықтың маңыздылығы шамалас болса, қақтығыс та соғұрлым күшейе түседі. Мысалы, АҚШ-қа көшіп келген екінші буын өкілі отбасының дәстүрлі ережелерін сақтаумен қатар, мектепте және достарының арасында американдық мәдениетке бейімделуге тиіс. Тағы бір мысал – дәстүрлі ұжымдық құндылықтар мен қазіргі заманғы жекешілдік арасында бәсекелестік болатын дамып келе жатқан елдерде.

Шындық пен ұмтылыс

"Аспирациялық стресс" – адамның армандары мен мақсаттары мен күнделікті өмірінің арасындағы қарама-қайшылықтың салдарынан туындайды, бұл олардың армандарына жетуіне тосқауыл қояды. Мысалы, жас адам үлкен қалаға көшіп, табысқа жетемін деп, жақсы өмір сүремін деп үміттенеді, бірақ әлеуметтік жағдайына байланысты осы мақсатқа жету мүмкіндігінің тең болмауы мүмкін екенін байқайды. "Қажырлы еңбек, көңілді демалыс" деген бұрыс түсінік те аспирациялық стресске себеп болуы мүмкін, себебі адам екі жұмыс істесе де, жайлы тұрмысқа ие бола алмайды. Аспирация мен шындық арасындағы айырмашылық неғұрлым үлкен болса, стресс те соғұрлым күшті болады.

Салыстырмалы түрде жоқшылық

"Егер бәрі кедей болса, ешкім де кедей емес" деген ой, төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы адамның өзіне ұқсас жағдайдағы адамдармен қоршалғанда, қысымның соншалықты күшті болмауына себеп болуы мүмкін (дегенмен стресс болуы ықтимал). Бұл, айналасындағылардың өзінен жақсырақ жағдайда екенін көріп, өзін кемтар және бақытсыз сезінуіне, нәтижесінде, мұқтаждықтан туындаған қысымға ұшырауымен қарама-қайшы келеді. Мұндай қысым экономикалық тұрғыдан поляризацияланған қоғамдарда, байлар мен кедейлер географиялық жағынан жақын тұрғанда жиі кездеседі. Алайда, әлеуметтік желілер де, әсіресе жастар арасында, салыстырмалы мұқтаждық сезімін күшейтуге зор үлес қосты.

Жетіспеушілік

Дағдыға шыдаусыздық – адам дағдарыс кезінде жеткілікті түрде төзе алмағанда туындайды, көбінесе тиімсіз немесе сәйкессіз төзе алу әдістерінен. Дағдарыс күнделікті оқиға немесе маңызды жағдай болуы мүмкін, және көптеген адамдар оны тиімді түрде жеңіп, дағдыға шыдаусыздық сезінбесе де, кейбіреулері оны басқара алмайды. Психологиялық денсаулық мұнда маңызды рөл атқарады, себебі қысыну немесе депрессия сияқты жағдайлар адамның төзе алуын қиындатуы мүмкін. Мысалдарға жақынынан айырылу, күтпеген қаржылық шығын, зорлық-зомбылық және жұмыстан босату жатады. Дағдарыстармен күресу тәжірибесінің жетіспеуі дағдыға шыдаусыздықты күшейтеді, бұл жасөспірімдер мен жас ересектер арасындағы өзіне-өзі зиян келтіру көрсеткіштерімен байланысты болуы мүмкін.

Ақпарат көздері және қосымша оқу

О'Грейди У. (2011). "Қылмыс канадалық контексте". Штам/аномия теориясы 92 94

Агню, Р. (1997). "Шығарылымның табиғаты және анықтауыштары: Дюркгейм мен Мертонға тағы бір қаралыс". 27–51 беттер, "Аномия теориясының болашағы" кітабында, Р. Агню және Н. Пассастрэйн редакциялаған. Криминологиялық теорияның жетістіктері: Америка криминологиясының бастауы, 16-том, Ф. Т. Каллен, Ф. Адлер, К. Л. Джонсон және А. Дж. Мейер редакциялаған. Нью-Брансуик, Нью-Джерси: Transaction. Акерс, Р. (2000). Криминологиялық теориялар: кіріспе, бағалау және қолдану. Лос-Анджелес: Roxbury. Cloward, R. & Ohlin, L. (1960). Жасөсперімдердің қылмысы және мүмкіндіктер. Нью-Йорк: Free Press. Коэн, А. (1955). Қылмыскер ұлдар. Нью-Йорк: Free Press. Дюркгейм, Э. (1897/1997). Өзіне-өзі қол жұмсау. Нью-Йорк: Free Press. Featherstone, R. & Deflem, M. (2003). "Аномия және шығарылым: Мертонның екі теориясының контексі мен салдары". Әлеуметтік зерттеу 73(4):471–489. Хирши, Т. (1969). Қылмыстың себептері. Беркли: Калифорния университетінің баспасы. Марва, Санжай және Матье Дефлем. 2006. "Мертонды қайта қарастыру: Аномия және мүмкіндік құрылымдары теориясының сабақтастығы". 57–76 беттер, "Социологиялық теория және криминологиялық зерттеулер: Еуропа мен АҚШ-тың көзқарастары", М. Дефлем редакциялаған. Амстердам: Elsevier/JAI Press. Меснер, С. & Розенфельд, Р. (1994). Қылмыс және американдық арман. Белмонт: Wadsworth. Polk, K., & Schafer, W. (ред.). (1972). Мектептер және жасөсперімдердің қылмысы. Энглвуд Клиффс, Нью-Джерси: Prentice Hall. Агню, Роберт. 2006. "Жалпы шығарылым теориясы: қазіргі жағдай және одан әрі зерттеу бағыттары". 101–123 беттер, "Қор жинақтау: Криминологиялық теорияның мәртебесі", Ф. Т. Каллен, Дж. П. Райт және К. Блевинс редакциялаған. Нью-Брансуик, Нью-Джерси: Transaction. Дюркгейм, Эмиль. 1951. Өзіне-өзі қол жұмсау: Әлеуметтанудағы зерттеу. Нью-Йорк: Free Press (Түпнұсқалық еңбек 1897 жылы жарық көрген). IOM (Медицина институты). 2002. Өзіне-өзі қол жұмсауды азайту: Америка үшін маңызды міндет. Вашингтон, округ Колумбия: National Academy Press. Мертон, Р. К. 1957. Әлеуметтік теория және әлеуметтік құрылым, қайта қарастырылған басылым. Нью-Йорк: Free Press. NIMH. 2003. Өзіне-өзі қол жұмсауды азайту және алдын алу бойынша зерттеулер: Ұлттық психикалық денсаулық институты. Спитцер, Р. Л., Дж. Б. У. Уильямс, М. Гиббон және А. Б. Фирст. 1988. DSM III R үшін құрылымдық клиникалық сұхбат бойынша нұсқаулық (SCID, 6/1/88 редакциясы). Нью-Йорк: Нью-Йорк штатының психиатриялық институтының биометриялық зерттеу бөлімі. Чжан, Цзе және Шэньхуа Цзинь. 1998. "Жеке қарым-қатынастар және Қытайдағы өзіне-өзі қол жұмсау туралы ойлар". Генетикалық, әлеуметтік және жалпы психология монографиялары 124:79–94. Чжан, Цзе. 2000. "Спорттық көрсеткіштердегі жыныстық айырмашылықтар және олардың АҚШ мен Қытайдағы өзіне-өзі қол жұмсаудың жыныстық арақатынасына әсері". Omega: Өлім және өлгендер журналы 41:117–123.

Agnew, R. (1997). "The Nature and Determinants of Strain: Another Look at Durkheim and Merton." pp. 27–51 in The Future of Anomie Theory, edited by R. Agnew and N. Passastrain Theory." Advances in Criminological Theory: The Origins of American Criminology, Volume 16, edited by F. T. Cullen, F. Adler, C. L. Johnson, and A. J. Meyer. New Brunswick, NJ: Transaction. Akers, R. (2000). Criminological Theories: Introduction, Evaluation, and Application. Los Angeles: Roxbury. Cloward, R. & Ohlin, L. (1960). Delinquency and Opportunity. NY: Free Press. Cohen, A. (1955). Delinquent Boys. NY: Free Press. Durkheim, E. (1897/1997). Suicide. NY: Free Press. Featherstone, R. & Deflem, M. (2003). "Anomie and Strain: Context and Consequences of Merton's Two Theories." Sociological Inquiry 73(4):471 489. Hirschi, T. (1969). Causes of Delinquency. Berkeley: University of California Press. Marwah, Sanjay, and Mathieu Deflem. 2006. ”Revisiting Merton: Continuities in the Theory of Anomie and Opportunity Structures." pp. 57–76 in Sociological Theory and Criminological Research: Views from Europe and the United States, ed. M. Deflem. Amsterdam: Elsevier/JAI Press. Messner, S & Rosenfeld, R. (1994). Crime and the American Dream. Belmont: Wadsworth. Polk, K., & Schafer, W. (eds.). (1972). Schools and Delinquency. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall. Agnew, Robert. 2006. "General Strain Theory: Current Status and Directions for Further Research." pp. 101–123 in Taking Stock: The Status of Criminological Theory Advances in Criminological Theory, edited by F. T. Cullen, J. P. Wright, and K. Blevins. New Brunswick, NJ: Transaction. Durkheim, Emile. 1951. Suicide: A Study in Sociology. New York: Free Press (Original work published in 1897). IOM, (Institute of Medicine). 2002. Reducing suicide: An American imperative. Washington, D. C.: National Academy Press. Merton, R. K. 1957. Social Theory and Social Structure, rev. ed. New York: Free Press. NIMH. 2003. Research on Reduction and Prevention of Suicidality: National Institute of Mental Health. Spitzer, R. L., J. B. W. Williams, M. Gibbon, and A. B. First. 1988. Instruction Manual for the Structured Clinical Interview for DSM III R (SCID, 6/1/88 Revision). New York: Biometrics Research Department, New York State Psychiatric Institute. Zhang, Jie and Shenghua Jin. 1998. "Interpersonal relations and suicide ideation in China." Genetic, Social, and General Psychology Monographs 124:79 94. Zhang, Jie. 2000. "Gender differences in athletic performance and their implications in gender ratios of suicide: A comparison between the USA and China." Omega: Journal of Death and Dying 41:117 123.