Кіріспе

Михаил Петрович Девятаев (Михаил Петрович Девятаев; Мокша: Михаил Петрович Девятаев/Mixail Petrovič Devätaev); 8 шілде 1917 – 24 қараша 2002) – Екінші дүниежүзілік соғысындағы советтік истребитель ұшқышы және нацистік Германияның тұтқыны болған. Балтық теңізіндегі Уседом аралындағы нацистік концлагерден керемет қашып құтылуымен танымал.

Ерте өмір және әскери мансап

1917 жылы Торбеево ауылында туған Михаил Мокша шаруа отбасының он үшінші баласы болды. 1938 жылы өзендік кеме қадамы мектебін бітіріп, Волгадағы кішкентай кемеде капитан болып жұмыс істеді. Сол жылы Қызыл Армияға әскерге шақырылып, 1940 жылы Чкалов аэродромындағы оқуын аяқтады. Девятаев Екінші дүниежүзілік соғысқа ерте қатысты, 1941 жылдың 24 маусымында, Германия Кеңес Одағына шабуыл жасағаннан кейін екі күн өткен соң алғашқы Ju 87 ұшағын жойды. Ұзақ өтпей ол Қызыл Ту орденімен марапатталды. 23 қыркүйекте ауыр жарақат алды (сол аяғына тиді). Ұзақ уақыт ауруханада жатқаннан кейін Po 2 бөліміне, содан кейін медициналық авиацияға жіберілді. 1944 жылдың мамырында әйгілі совет ұшқышы Александр Покрышкинмен кездескеннен кейін ол қайтадан жауынгер ұшқыш міндетін атқара бастады. 104-ші гвардиялық жауынгер авиация полкінің эшелонының командирі, аға лейтенант Девятаев тоғыз жау ұшағын жойды.

Тұтқындау және қамауға алу

1944 жылғы 13 шілдеде Девятаев Львов маңында, неміс басып алған аймақта атып түсіріліп, Лодзь концлагерінде тұтқынға алынды. 13 тамызда қашып кетуге тырысты, бірақ ұсталып, Заксенхаузен концлагеріне жіберілді. Кеңес ұшқышы болғандықтан, оны қатты жазалауы мүмкін екенін білген соң, жағдайының қауіпті екенін түсінді; сондықтан Никитенко есімді қайтыс болған кеңес жаяу әскерінің кімлігімен алмастырған деген болжам бар. Кейін Девятаев Узедомдағы лагерьге, Пенемунде аралындағы неміс ракеталық бағдарламасына жұмыс істейтін мәжбүрлі еңбекшілер тобының құрамына жіберілді. Лагерьдегі сақталған құжаттарда ол 11024 Девьятаев, Михаил деген тұтқын ретінде тіркелген. Тұтқындар оттықтай жағдайда ұшу-қону жолақтарын жөндеуге және жарылмаған бомбаларды қолмен тазалауға мәжбүр болды. Қауіпсіздік қатаң сақталды, қатал күзетшілер мен иттер болды, қашу мүмкіндігі өте аз еді. Дегенмен, 1945 жылдың ақпан айына қарай Девятаев қашу мүмкіндігінің, тұтқын ретінде сөзсіз өлімнен гөрі жоғары екенін түсінді.

Қашу

Девятаев үш басқа тұтқынды (Соколов, Кривоногов және Немченко) оларды еркіндікке ұшыра алатынына көндірді. Олар күзетшілердің көп бөлігі ас ішетін уақытта қашуға шешім қабылдады. Соколов пен Немченко тек совет азаматтарынан құралған жұмыс тобын құрастыра алды, себебі олар басқа тұтқындармен еркін сөйлесіп, жоспарларын келісе алатын шетел тілдерін білмеді. 1945 жылдың 8 ақпанында түскі уақытта, Девятаевты қоса алғанда он совет соғыс тұтқыны ұшу-қону жолағында жұмыс істеп жатқанда, жұмыс тобының бірі Иван Кривоногов темір бұрыш алып, күзетшіні өлтірді. Басқа тұтқын, Питер Кутергин, күзетшінің формасын жылдам шешіп, киіп алды. "Күзетші" басқарған жұмыс тобы лагерь комендантының He 111 H22 бомбалаушысын жасырын түрде басып алып, аралдан ұшып кетті. Ұшақты Девятаев басқарды. Немістер бомбалаушыны ұстауға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Ұшақ советтік әуе қорғанысынан зақым алды, бірақ совет территориясына қонуға қол жеткізді. Қашқандар неміс ракеталық бағдарламасы туралы, әсіресе V1 және V2 туралы маңызды ақпарат берді. НКВД Девятаевтың айтқанына сенбеді, тұтқындардың немістердің көмегінсіз ұшақты басып алуы мүмкін емес деп мәлімдеді. Ол екі офицермен бірге оқиғасы тексерілген сүзгі лагерінде уақыт өткізді. 1945 жылдың наурыз айының соңында ауруханада қысқа уақыт болғаннан кейін, қалған жеті қашқан әскерге қайта жіберілді. Келесі айларда бесеуі қаза тапты.

Соғыстан кейінгі

Девятаев 1945 жылғы қарашада әскерден босатылды. Бірақ, ол әскери тұтқын ретінде танылғандықтан, біраз уақыт жұмыс табу қиын болды. Ақырында Девятаев Қазанда жұмысшы болып орналасты. Кеңес билігі Девятаевты 1957 жылы ғана ақтап берді, содан кейін Кеңес ғарыш бағдарламасының басшысы Сергей Королев жеке өтініш жасап, Девятаев пен басқа қашқандар берген ақпарат Кеңес ғарыш бағдарламасы үшін өте маңызды болғанын дәлелдеді. Ол Қазан өзен портындағы өзен станциясында кезекші офицер болып жұмыс істеді, сосын капитан-механик болып оқыды. 1949 жылдан бастап "Огонек" кемесінің капитанының көмекшісі, 1952 жылдан бастап "Огонек" кемесінің капитаны, ал 1955 жылдан бастап мотор кемесінің капитаны болып тағайындалды. 1957 жылғы 15 тамызда Девятаев Кеңес Одағының Батыры атағын алды және көптеген кітаптар мен газет мақалаларында жарылды. Ол Қазанда тұруын жалғастырды. 1950 жылдардың соңында Девятаевке әлемдегі алғашқы жолаушылар гидрофойлы кемелерінің бірі – "Ракета" кемесін сынақтан өткізу тапсырылды; ол көп жыл бойы өзен кемелерінің капитаны болып жұмыс істеді және "Метеор" гидрофойлы кемесінің алғашқы капитаны атанды. 1959 жылы ол КСРО Коммунистік партиясының (КПСС) мүшесі болды. 1972 жылы ол өзінің естеліктерін жариялады.

Өлім және мұра

Ол 2002 жылы 85 жасында Қазанда қайтыс болды және Екінші дүниежүзілік соғыс ескерткішінің жанындағы Қазан қаласындағы Арское зиратына жерленген. Девятаевтың туған жері Торбеевода оған арналған мұражай (1975 жылдың 8 мамырында ашылды) және Уседом мен Қазанда ескерткіштер орнатылған. "V2. Тозақтан қашу" – 2021 жылы Тимур Бекмамбетов режиссерлік еткен, Михаил Девятаевтың қашып кетуі туралы ресейлік түрмелік әрекет-қимыл соғыс фильмі.