Бастапқы гипотезаны тестілеуден туындайтын қателік

Кіріспе

Тек бастапқы гипотезаны тексеруден туындайтын бұрыстылық – Конгруэнттік бұрыстылық, адамдардың бастапқы гипотезасына (ең сәйкес келетін) артық сену және балама гипотезаларды тексеруді қанағаттандырмау тенденциясы. Яғни, адамдар көбінесе бастапқы сенімдерін жоққа шығаруға бағытталған тәжірибелер жасамайды, оның орнына бастапқы нәтижелерін қайталауға тырысады. Бұл – растау бұрыстығының бір түрі.

Мысалдар

Мысалы, экспериментте қатысушыға екі түйме көрсетіліп, олардың біреуін басқанда есік ашылатыны, екіншісін басқанда ашылмайтыны айтылады. Қатысушы сол жақтағы түйме аталған есікті ашады деген гипотезаға келеді. Осы гипотезаны тікелей тексеру – сол жақтағы түймені басу, ал жанама тексеру – оң жақтағы түймені басу. Екіншісі де жарамды тест, себебі есік ашылмаса, сол жақтағы түйме қажетті түйме екені дәлелденеді. (Бұл мысал Брунер, Гудноу және Остиннің психология классикасы «Ойлауды зерттеу» кітабындағы мысалына ұқсас.) Адамдардың ойлауындағы сәйкестік қатесінің болуын түсіндіру үшін тікелей және жанама тестілеу идеясын күрделі эксперименттерде қолдануға болады. Егер қатысушы өзінің (көбінесе дұрыс емес) гипотезасын қайта-қайта тексеруге тырысса, оның орнына оны жоққа шығаруға ұмтылмаса, сәйкестік қатесі бар деп айтуға болады. Питер Уэсон (1960, 1968) қатысушылардың сәйкестік қатесінің классикалық мысалын тапқан. Мұнда эксперимент жүргізуші қатысушыларға "2, 4, 6" сандар тізбегін беріп, осы тізбек белгілі бір ережеге сәйкес келетінін айтады және қатысушыларға тізбек логикасының негізін құрайтын ережені табуды тапсырады. Қатысушылар өздерінің сандық тізбектерін тест ретінде ұсынады, олар тізбекке қай сандарды қосуға болатынын және қайсысын қоспау керектігін анықтайтын ережені анықтай алатынын көру үшін. Көптеген қатысушылар негізгі ережені "сандар 2-ге өседі" деп тез болжайды және тек осы ережеге сәйкес келетін тізбектерді ғана тест ретінде ұсынады, мысалы "8, 10, 12" немесе "3, 5, 7" (тікелей тестілеу). Эксперимент жүргізуші бұл тізбектердің олар ойлап тапқан ережеге сәйкес келетінін растайды. Қатысушылар бір ережені қайталап тексеріп, растау алғанда, олардың өз болжамдарына деген сенімділігі артады. Егер қатысушы эксперимент жүргізушіге "сандар 2-ге өседі" деген ереже туралы гипотеза ұсынса, оған ереже дұрыс емес деп айтылады. Қатысушылар мұнан шатасып, ереженің мағынасын өзгертпей-ақ сөздерін өзгертуге тырысуы мүмкін. Кейбіреулері жанама тестілеуге көшуі мүмкін, бірақ "+2" принципінен бас тарту қиын (мысалы, ықтимал ережелерді "тізбектегі алғашқы екі сан кездейсоқ, ал үшінші сан екінші сан плюс екі") сияқты ерекшеліктермен ұсынуы мүмкін. Көптеген қатысушылар нақты ережені ешқашан түсінбейді. Эксперимент жүргізуші мысалдарды жасау және қатысушы ұсынған тест тізбегін бағалау үшін қолданған нақты ереже – "өсетін сандар тізімі" болды. Қатысушылар өз гипотезаларының жанама тестілерін қарастыруға қабілетсіздігіне байланысты ережені анықтамады.

Suppose that, in an experimental setting, a subject is presented with two buttons and told that pressing one of those buttons, but not the other, will open a door. The subject adopts the hypothesis that the button on the left opens the door in question. A direct test of this hypothesis would be pressing the button on the left; an indirect test would be pressing the button on the right. The latter is still a valid test because once the result of the door's remaining closed is found, the left button is proven to be the desired button. (This example is parallel to Bruner, Goodnow, and Austin's example in the psychology classic, A Study of Thinking.) It is possible to apply this idea of direct and indirect testing to more complicated experiments in order to explain the presence of a congruence bias in people's reasoning. Congruence bias could be said to be present if a subject tests their own (usually naive) hypothesis again and again instead of trying to disprove it. The classic example of subjects' congruence bias was discovered by Peter Wason (1960, 1968). Here, the experimenter gave subjects the number sequence "2, 4, 6", telling the subjects that this sequence followed a particular rule and instructing subjects to find the rule underlying the sequence logic. Subjects provide their own number sequences as tests to see if they could ascertain the rule dictating which numbers could be included in the sequence and which could not. Most subjects quickly assumed that the underlying rule is "numbers ascending by 2", and provide as tests only sequences concordant with this rule, such as "8, 10, 12" or "3, 5, 7" (direct testing). The experimenter would confirm that these sequences are in compliance with the rule they were thinking of. When subjects get confirmatory feedback from repeated testing of the same rule, their confidence in their assumption increases. When the subject offers to the experimenter the hypothesis that the rule is "numbers ascending by 2" they are told that the rule is wrong. Subjects tend to be confused by this, and may attempt to change the wording of the rule without changing its meaning. Some may switch to indirect testing, but have trouble letting go of the "+ 2" convention (e. g., producing potential rules as idiosyncratic as "the first two numbers in the sequence are random, and the third number is the second number plus two"). Many subjects never realize the actual rule. The actual rule used by the experimenter to generate the example and to assess the test sequences provided by the subject was simply "list ascending numbers". Subjects failed to identify the rule due to their inability to consider indirect tests of their hypotheses.