Кіріспе

Valente v R, [1985] 2 S. C. R. 673 – Канада Жоғарғы Сотының Канада Құқықтар және бостандықтар хартиясының 11(d) тармағына сәйкес сот тәуелсіздігін қорғау жөніндегі маңызды шешімі.

Өмірбаян

Онтарио провинциялық сотының судьясы Онтарионың Автокөлік қозғалысы туралы заңы бойынша абайсыздықпен жүргізуге байланысты айыптау үкімін қайта қарауға өзінің құқығы жоқ екенін мәлімдеді, себебі ол өзінің тәуелсіздігін бағалай алмайды, ал қылмыстық құқық бұзды деген айып тағылған адам Хартияның 11(d) бабына сәйкес тәуелсіз сотқа құқылы. (Апелляциялық соттар судьяның шешімін қарап шыққаннан кейін, оның Хартияның 11(d) бабының мағынасында тәуелсіз судья ретінде отырыс өткізбегенін түсіндірді). 11(d) бабы 1982 жылы күшіне енді; оған дейін Конституция бойынша тек жоғары дәрежелі судьялар ғана тәуелсіз болды. Бұл сот жүйесі үкімет атқарушы билігінің ықпалына ұшырауы мүмкін деген алаңдаушылықты тудырды. Аталған алаңдаушылықтардың ішінде судьялардың жалақысын атқарушы билік белгілейтіні, судьяларды тағайындау және қайта тағайындау тәртібі, судьяларды қарапайым "мемлекеттік қызметкерлер" деп атауы, олардың ауру демалысы мен әлеуметтік сақтандыру жоспарларының бірдей болуы және судьяларды қызметтен босату үшін заң шығарушы биліктің мақұлдауы қажет емес екені жатты. (Конституциялық актіге, 1867 жылға сәйкес, жоғары дәрежелі судьяларды қызметтен босату Канада Парламентінің мақұлдауымен жүзеге асырылуы тиіс). Онтарионың апелляциялық соты провинциялық соттың тәуелсіз сот екенін және оның құзыреттілігі бар екенін анықтады. Жоғарғы Соттағы мәселе провинциялық сот судьяларының жалақысы мен қызмет мерзіміне байланысты олардың жеткілікті тәуелсіздігі болды.

Соттың пікірі

Сот провинциялық сот судьяларының жеткілікті тәуелсіздігі бар деп шешті. Сот судьяның бейтарап және тәуелсіз болуы қажет екенін мәлімдеді. Бейтараптық – бұл "ой-сананың күйі", ал тәуелсіздік – судьяның атқарушы билікпен қарым-қатынасының сипаты. Соттың пікірінше, сот өзіндік түрде әрекет етсе де, егер оның "шынайы мәртебесі" тәуелсіз сотқа сәйкес келмесе, 11(d) тармақ қолданылады. Осылайша, 11(d) тармағын соттың тәуелсіздігіне сенудің мүмкіндігі бар ма деген сұрақ арқылы қарастыруға болады. Бұл сотқа "құрмет пен қабылдануды" қамтамасыз етеді. Сот Жарғының 11(d) тармағына сәйкес сот төрешілігінің тәуелсіздігі үшін үш талап қойды. Олар: 1) лауазымның кепілдігі, 2) қаржылық тұрақтылық және 3) судьяның жұмысына қатысты әкімшілік мәселелерде институционалдық тәуелсіздік. Сот фактілерді қарастырғанда, барлық үш талап орындалғанын анықтады. Сот сот тәуелсіздігіне қатысты тым қатаң стандарттарды белгілеуге болмайтынын атап өтті, өйткені 11(d) тармағы түрлі-түрлі соттарға қолданылады. Осылайша, 1867 жылғы Конституциялық акті бойынша жоғары деңгейдегі судьялардың тәуелсіздік деңгейі 11(d) тармағында табылмайды. Сот провинциялық соттардың лауазымдық кепілдігі толық емес екенін мойындады, бірақ судьяны қызметтен босату үшін себеп болуы және атқарушы билік жүргізбейтін тексеру болуы жеткілікті екенін айтты. Ал жалақыға келсек, сол кездегі Онтарио жалақы комиссиясының ұсыныстарын ескерді. Бұл жалақыны белгілеуде мұқият ойластырылғанын көрсетеді, дегенмен Жоғарғы Сот мұндай комитеттердің әр жағдайда қажет емес екенін қосты. Соттардың еңбекақысын қамтамасыз ететін заңның болуы да маңызды деп есептелді. Судьяларды мемлекеттік қызметкерлермен салыстыру туралы Жоғарғы Сот бұл үкіметтің судьяларды мемлекеттік қызметкерлерге қарағанда бақылауға ие екенін немесе судьялардың мәртебесін төмендетуді білдірмейді деді. Жаңағы жалақының кепілдігі жеткілікті. Соңында Сот әкімшілік тәуелсіздік мәселесіне көшті. Жоғарғы Сот провинциялық соттардың өздері қай судья қандай істі қарауы керектігін дербес шешетінін атап өтті. Провинциялық соттардың тәуелсіздігіне күмән келтіргендер соттар өздерінің бюджетін, жалақысын және судьялардың жоғарылауын бақылауы керек деп ұсынды. Жоғарғы Сот одан да көп тәуелсіздік "қажет болуы мүмкін", бірақ ол "11(d) тармағының мақсатына жеткілікті емес" екенін мәлімдеді.

Салдары

Сот тәуелсіздігі кейіннен 1997 жылғы провинциялық судьялар туралы қаулы арқылы кеңейтілді, ол Валенте ісінде айтылған судьялардың әкімшілік тәуелсіздікке ие болуы тиіс деген пікірді қолдады; алайда, бұл Валенте ісіндегі сот жалақысы комиссиялары жалақының саяси ықпалдан бос болуын қамтамасыз ету үшін қажет емес деген қосымша пікірді (obiter dicta) күштен шығаруды білдірді.