Кіріспе

1964 жылы Григорий Козинцев түсірген фильм, Кристофер Пламмер бас рөлде ойнаған BBC өндірісі, Ричард Бертонның қатысуымен сахналық қойылымның 1964 жылы түсіріліп, жарық көрген нұсқасы. "Гамлет" – Уильям Шекспирдің осы аттас пьесасының 1964 жылғы орыс тіліндегі бейімделуі, Борис Пастернак аудармасы бойынша түсірілген. Режиссерлері – Григорий Козинцев және Иосиф Шапиро [ru], ал ханзада Гамлет рөлін Иннокентий Смоктуновский сомдады.

Негізгі идея

Козинцевтің фильмі пьесаның архитектурасына адал, бірақ мәтін (Пастернак аудармасына негізделген) қатты қысқартылған, жалпы экран уақыты 2 сағат 20 минутты құрайды (толық қойылымда төрт сағатқа дейін созылуы мүмкін пьесадан). Пьесаның кіріспе сахнасы, сондай-ақ IV актінің 1-ші және 6-шы сахналары толығымен кесілген, бірақ басқа сахналар тізбектеп көрсетіледі, тіпті кейбіреулері күрт қысқартылса да. (Гамлеттің соңғы сөзі тек "Қалғаны – үнсіздік" деп қысқартылған.) IV актіде Розенкранц пен Гильденстерннің Англияға сапарында олардың ақылсыздығын көрсету үшін материал қайта реттелген. Козинцев пьесаның мазмұнын көрінетін бейнелер арқылы жеткізуге тырысады, және диалогсыз жасалған ерекше эпизодтар бар (мысалы, Гамлеттің Эльсинорға келіп, сарайдың аза тұтуына қосылатын кіріспе сахнасы және перінің пайда болуын күтетін күту). Лоуренс Оливьедің 1948 жылғы фильмінен айырмашылығы, ол Гамлеттің ішкі жан күйзелісіне назар аудару үшін пьесаның саяси мағынасын көп бөлігін алып тастады, Козинцевтің "Гамлеті" жекемен қатар саяси және қоғамдық мәселелерді де қамтиды. Козинцев өзінің алдыңғы режиссері туралы былай деді: "Оливье үкімет тақырыбын жойды, мен оны өте қызықты деп санаймын. Мен осы бағыттан ешбір қадамнан бас тартпаймын". Оливьеде тар, бұралатын баспалдақтар болса, Козинцевте елшілер мен сарай қызметкерлерімен толған кең даңғылдар бар. Қаланың түрме ретіндегі рөліне ерекше мән берілген. Камера жиі торлар мен қоршаулар арқылы көрінеді, ал бір сыншы Офелияның темір корсеттегі бейнесі фильмнің қатал саяси жағдайындағы сезімтал және зиялы адамдардың тағдырын символдайды деп болжайды. Фильмде сондай-ақ, қарапайым халық та көрсетілген, олар жер қазушы сияқты: жақсы ниетті, тек бейбіт өмір сүруді қалайды.

Өмірбаян

Григорий Козинцев – идеялары дадаизм және футуризммен тығыз байланысты болған «Экцентрикалық актер фабрикасы» (ФЭКС) атты орыс авангарды суретшілер тобының негізін қалаушы мүшесі болды. 1923 жылы ол ФЭКС-тің эксперименталды әдісімен «Гамлетті» пантомима ретінде қоюды жоспарлаған, бірақ бұл жоспар іске аспады, ал Козинцевтің күші киноға ауысты. Дегенмен, 1941 жылы ол Ленинградта «Король Лир» қойылымымен театрға қайта оралды. 1954 жылы Козинцев Ленинградтағы Пушкин театрында Борис Пастернак аударған «Гамлет» пьесасын сахнаға қойды; бұл Иосиф Сталиннен кейінгі кезеңдегі пьесаның алғашқы советтік қойылымдарының бірі еді. Козинцев Шекспир туралы көп жазды, ал оның «Шекспир: Уақыт және сана» кітабындағы маңызды тараулары «Гамлет» туралы ойларына және бұрынғы түсіндірулердің тарихи шолуына арналған. «Гамлетпен он жыл» атты қосымшада ол 1954 жылғы сахналық қойылым мен 1964 жылғы фильмдегі тәжірибесі туралы күнделіктерінен үзінділерді ұсынды.

Кино түсіру

Қара-ақ түсірілсе де, бұл пьесаның кең экрандық форматтағы (Sovscope, CinemaScope-қа ұқсас анаморфты жүйе) және стереофоникалық дыбыс (4 трек стерео) бірінші фильмдік нұсқасы болды. Камера үнемі қозғалыста болады, ал ұзартылған кадрлар (орташа ұзақтығы 24 секунд) сот залы мен қамалдың кеңістігін физикалық тұрғыдан зерттеуге мүмкіндік береді. Қозинцев қамал туралы: «Қамалдың жалпы көрінісі түсірілмеуі керек. Бейне тек Эльсинордың әртүрлі жақтарының сезімдерінің бірлігінде ғана пайда болуы тиіс. Ал оның сыртқы түрі – әртүрлі орындарда түсірілген кадрлардың монтажы арқылы көрсетілуі керек» дейді. Көптеген сыртқы түсірілімдер Ресей мен Эстония шекарасындағы Ивангород бекінісінде жүзеге асырылды. Фильмнің көп бөлігі ашық ауада өтеді. Қамалдан басқа, фильмнің бейнесінде табиғат элементтері басым. Қозинцев мұны мәтінді визуализациялаудың маңызды жолы деп санады: «Қызығы, олар әрқашан Гамлетті студияда түсіруге тырысқан, бірақ Шекспирдің сөздерін визуализациялаудың кілті тек табиғатта ғана табады деп ойлаймын». «Көркем өнердің негізгі элементтері табиғат фонында қалыптасқан сияқты. Шешуші тұстарда олар дәуірлік стилизацияны (Тюдор дәуірі мен ағылшын мәдениетінің ерекшеліктері) ығыстырып, маңызды жайттарды көрсетуі керек. Мен тас, темір, от, жер және теңізді айтамын». Бұл элементтер фильмнің барлық жерінде кездеседі, соның ішінде ашылу кадрында, онда жартастағы қамалдың көлеңкесі теңіз толқындарына түседі, ал соңғы сахнада Гамлет қараңғы сарайдан шығып, теңізге қарап отырады, көз жұмады.

Шығару

Фильм 1964 жылдың маусым айында, Никита Хрущев КСРО-ның бірінші хатшысы қызметін атқарып тұрған кезде шықты.