Кіріспе
Шотландиядағы геральдика, Англияда және Батыс Еуропаның басқа елдеріндегідей болғанымен, өзіне тән ерекшеліктеріне ие. Оның геральдикалық басқару органы Ұлыбританияның қалған бөлігінен тәуелсіз.
Heraldry in Scotland, while broadly similar to that practised in England and elsewhere in western Europe, has its own distinctive features. Its heraldic executive is separate from that of the rest of the United Kingdom.
Атқарушы
Шотландияның геральдикалық басқарушы органы Ұлыбританияның қалған бөлігінен бөлек және Лорд Лион қарулы корольге жүктелген. Лионға ең алғашқы сілтеме 1318 жылы Роберт Брюстің билігі кезінде жасалған, бірақ оның кейбір функциялары бойынша ол ежелгі кельт дәуіріндегі патшалық шенеуніктердің мұрагері деп есептеледі. Лорд Лион Шотландиядағы барлық геральдикалық мәселелер бойынша жалпы юрисдикцияны жүзеге асырады және Корольдіктің судьясы болып табылады. Ол сонымен қатар отбасылық өкілдік, шежірелер және генеалогиялық ағаштарға қатысты мәселелерді де шешеді. Лорд Лион клан басшысын немесе отбасы басшысын немесе атын анықтау құқығын да растайды, бірақ оның басшылықты анықтау өкілеттігі күмәндалған. Өзінің міндеттерін орындауда, соңғы уақытта оған үш геральдық хабаршы және іздеуші, сондай-ақ Лион кеңсесінің хатшысы мен жазбаларды сақтаушысынан тұратын штат көмектеседі. Лорд Лион "игі және лайықты тұлғаларға" қару-жарақ беруге уәкілді. Иннес Лернидің сөзіне сәйкес: "[Шотландияның] гербі – ақсүйектіліктің сыртқы белгісі, ал қару-жарақ ресми түрде «Ақсүйектіліктің белгілері» деп сипатталады. Қару-жараққа патент – Ақсүйектілік дипломы». Бұл мәлімдемені түсіндіре отырып, шотландиялық геральдика туралы жазған кейінгі автор мынаны атап өтеді: «Техникалық тұрғыдан алғанда, Лорд Лионнан қару-жарақ алу – ақсүйектілік патенті; грант алушы осымен «Шотландияның барлық ақсүйектерімен бірге тіркеледі». Бұл титул немесе атақ емес. Бұл әлеуметтік ерекшелік және заңдық артықшылықтары жоқ».
Негізгі қағидалар
Гербтердің басты қызметі – жеке немесе ұйымдық герб иесінің өзін-өзі тануын бейнелеу. Шотландияда тайпа, отбасы және тегі әлеуметтік құрылымда маңызды ұғымдар ретінде сақталған. «Шотландия геральдикасының ерекшелігі – Англия және басқа елдермен салыстырғанда, негізгі гербтердің саны салыстырмалы түрде аз, бірақ әрбір негізгі қалқанның көптеген өзгешеленген нұсқалары бар. Негізгі, немесе жай, өзгешеленбеген қару-жарақ және ту – ‘отбасының’ емес, әр тайпаның немесе әулеттің ‘басшысының’ меншігі болып табылады». Каденцияға қатаң ұмтылу, яғни туған балалардың отбасы басшысынан өз гербтерін ажырату қажеттілігі – ескі отбасылардың беріктігіне байланысты. Англиядағы көрнекті отбасылар ерте заманнан-ақ еркек желісінен тоқтап қалған. Кейбіреулері еркек желісінде әлі де бар, бірақ салыстырмалы түрде беймәлім, ежелгі отбасылардың тақымы жоқ ұлдарынан тараған. Ал шотланд отбасылары көп балалы болуымен ерекшеленді. Англияда Плантагенет патшалары тұсында тыйым салынған субиинфеудация Шотландияда кеңінен таралған. Шотландияның бүкіл аудандарының атаулары көбінесе ескі отбасылардың есімдерімен байланысты. Тегілер ұзақ уақыт бойы тек ақсүйектер ғана қолданды, ал төменгі топтар қолдана бастағанда, тайпа мүшесі өзін отбасының мүшесі деп санап, кемінде асырап алу арқылы, қандық байланысы болмаса да, басшысының тегін қабылдады. Англияда жаңа адамдар пайда болып, жаңа отбасылар құрды, өлгендермен байланыс іздеуден гөрі жаңа қару-жарақ қабылдау оңайырақ болды. Сондықтан Англияда мүлдем ерекше гербтердің саны өте көп болса, Шотландияда түпнұсқа гербтердің саны аз. Шотландия геральдикасының ең ерте мысалдары – 12-ші ғасырдың соңы мен 13-ші ғасырдың бірінші жартысынан қалған мөрлердегі Стюарт гербтері. Олар 21-ші ғасырдың шотландия геральдикасының ерекшелігі болып табылатын шевронды клеткалы бейнені көрсетеді. Алайда бұл айырмашылық тек сыртқы емес. Шотландия геральдикасында ұрандар гербтің құрамдас бөлігі саналады және оларды тек гербті қайта тіркеу арқылы ғана өзгертуге болады. Англия геральдикасында ұран әдетте герб патентінде бейнеленеді, бірақ өте сирек жағдайларды қоспағанда, гербтің сөздік сипаттамасына кірмейді. Сондықтан ағылшын ұрандарын қалауынша өзгертуге болады.
Қабырғалары
Ағылшын геральдикалық практикасында, толық қанаттағы дулығаның немесе капеудің үстінде орналасқан таңба немесе эмблема бұрын берілген таңбаны қайталауға болмайды. Әрбір қалқан сияқты, әрбір герб те бірегей болуы тиіс. Алайда, Шотландияда екі немесе одан да көп әртүрлі әулеттердің бірдей герб таңбасын тағуға рұқсат етіледі және бұл жиі кездеседі. Бірақ, шотланд геральдикасы герб пен ұранды біріктіретіндіктен, герб пен ұранның комбинациясы әрбір жағдайда бірегей болуы керек.
Мұрагерлер
Дәстүрлі геральдикалық тәжірибеде елтаңбалар әкеден ұлға беріледі. Егер әйелдің әкесі елтаңбаға ие болса және ол қайтыс болғанда тірі ұлдары немесе ұлдарының балалары болмаса, онда әйел елтаңба мұрагері болып саналады және әкесінің елтаңбасын өз ұрпақтарына беруге құқылы. Англияда егер бірнеше қыз тірі қалса, әрқайсысы әкесінің елтаңбасын тең құқықпен мұраға алады. Шотландияда тек ең үлкен тірі қыз ғана әкесінің өзгешеленбеген елтаңбасын балаларына бере алады.
Төрт бөліктен бөлу
Геральдикада негізгі қалқанды төрт, шамамен тең, бөлікке немесе ширекке бөлуге болады. Соңғы кезде мұндай бөлу әдетте, елтаңба мұрагеріне үйленген адамның нәтижесінде болады. Ағылшын геральдикасы мұндай бөлістерге шектеу қоймайды, және олар неше бөлік қосылса да "ширектер" деп аталады. Шотландия тәжірибесі дизайнның қарапайымдылығын ұстанады және әр ширектің өзін ширекке бөлуге рұқсат береді, бірақ одан артық емес. Сондықтан шотландиялық қалқан он алты ширектен тұрады.
Scottish practice favours a simplicity of design and permits each quarter to itself be quartered, but no more. A Scottish shield, therefore, is limited to sixteen quarterings.
Маңызды еңбектері
Шотландияда Англиядағыдай ежелгі қару-жарақ тізімдері жоқ, ал ең көне құжаты – Брюссельде сақталған 1369–1388 жылдарға жатқан «Армориал де Гелре», ол шотланд қару-жарақтарына арналған бөлімі бар еуропалық қолжазба. Шотландияның алғашқы нағыз гербтері тек 1508 жылдан бастап қолданысқа енді. Шотланд геральдикасы тақырыбындағы ең ескі және маңызды еңбектердің екеуі – Джордж Маккензи Роузхоудың 1680 жылы тұңғыш рет жарық көрген «Геральдика ғылымы» және Александр Нисбеттің 1722 жылы алғаш рет басылған «Геральдика жүйесі». Маккензи шотланд геральдикасы мәселелерінде құқықтық авторитет ретінде танылады. Нисбеттің де «институционалдық билікке» ие екені белгісіз, бірақ «оның еңбегі 1722 жылы жарық көргеннен бері зор құрметпен қарастырылып келеді». Бұл жұмыс 1672 жылғы Заңға сәйкес жасалды, ол Лорд Лионға дұрыс тіркелген барлық қару-жарақтарды тіркеуді талап етті. Алғашқы том 1677 жылы басылып шықты және содан бері мұқият сақталып келеді. Осы ауқымды томдардың әрқайсысы 120 беттік парқтан тұрады және үш жарым ғасырға жуық уақыт бойы Шотландияның ең көрнекті геральдика шеберлерінің еңбектерін қамтиды.
Азаматтық геральдика
Шотландияның азаматтық геральдикасы XV ғасырдан бері XXI ғасырда да қолданылып келе жатқан қалалық гербтерге өте бай. Ең алғашқы азаматтық геральдика 600 жыл бұрынғы Данди қаласының гербі болған секілді. 2008 жылдың қаңтар айында Инвернес қаласының гербін тіркеу туралы петиция Лорд Лион, қару-жарақ патшасы тарапынан қабылданбады, себебі герб беруге заңды құқық бар тұлға табылған жоқ.
Пайдаланылған шығармалар
Локноудың Агнев, сэр Криспин. "Геральдикалық библиография". "Жоғарлық" журналы. (1991 жылғы наурыз-сәуір). Брук Литтл, Дж. П. (түзетуші). Бутеллдің геральдикасы. Фредерик Уорн және компания, Лондон, 1970 ж. Бернетт, Чарльз Дж. және Дэннис, Марк Д. Шотландияның геральдикалық мұрасы; "Арыстанның қуанышы" ("The Lion Rejoicing"). Эдинбург, 1997. Кокс, Ноэль. "Достастық геральдикалық юрисдикциясы". "Елтаңба" журналы (2005 жылғы күз). Дэннис, Марк. Шотландия геральдикасы: Шақыру. Шотландия геральдика қоғамы, Эдинбург, 1999. Фокс Дэвис, А. С. Геральдикаға толық нұсқаулық. (түзетілген, Брук Литтл, Дж. П.) Orbis Publishing Limited, Лондон, 1985 (алғаш рет 1909 ж. жарық көрген). (Шотландия мәселелері бойынша сенімсіздік тудыратын және дәлдігі күмәнді) Фрайар, Стивен (редактор). Геральдика сөздігі. Harmony Books, Нью-Йорк, 1987. Фрайар, Стивен және Фергюсон, Джон. Геральдика негіздері. The Herbert Press, Лондон, 1993. Лирнидің Иннесі, сэр Томас (түзетуші Эдингейттің Иннесі, Малкольм Р.). Шотландия геральдикасы. Үшінші басылым. Johnston & Bacon, Лондон және Эдинбург, 1978 (алғаш рет 1934 ж. жарық көрген). Иннес Смит, Роберт. Англия мен Шотландиядағы геральдиканың негіздері. Pilgrim Press Ltd., Дерби, 1980. Нисбет, Александр. Геральдика жүйесі. T & A Constable, Эдинбург, 1984, алғаш рет 1722 ж. жарық көрген. Слейтер, Стивен. Геральдиканың толық кітабы. Lorenz Books, Лондон, 2002. Плеандық жол, Джордж және Сквайр, Ромилли. Коллинз шотландтық рулар мен отбасылар энциклопедиясы. HarperCollins, Глазго, 1994.
Friar, Stephen (editor). A Dictionary of Heraldry. Harmony Books, New York, 1987. Friar, Stephen and Ferguson, John. Basic Heraldry. The Herbert Press, London, 1993. Innes of Learney, Sir Thomas (revisor Innes of Edingight, Malcolm R.). Scots Heraldry. Third edition. Johnston & Bacon, London & Edinburgh, 1978 (originally published 1934). Innes Smith, Robert. An Outline of Heraldry in England and Scotland. Pilgrim Press Ltd., Derby, 1980. Nisbet, Alexander A System of Heraldry. T & A Constable, Edinburgh, 1984, first published 1722. Slater, Stephen. The Complete Book of Heraldry. Lorenz Books, London, 2002. Way of Plean, George and Squire, Romilly. Collins Scottish Clan and Family Encyclopedia. HarperCollins, Glasgow, 1994
Қосымша әдебиеттер
Роузхоудың Маккензи, Г. Шотландияның геральдикасы: Геральдика ғылымы азаматтық құқық және халықтар құқығының бір бөлігі ретінде қарастырылады. Эндрю Андерсонның мұрагері, Эдинбург, 1680
Мокрифффи Пасхалық Монкриффи, Иан (Кинтайр процессуанты) және Поттингер, Дон (геральдика суретшісі). Қарапайым геральдика, қуандырып суреттелген. Томас Нельсон және ұлдары, Эдинбург және Лондон, 1953
Пол, сэр Джеймс Балфур (Лорд Лион қару патшасы). Шотландиядағы барлық қару-жарақ пен белгілердің мемлекеттік тізіліміндегі қару-жарақтардың қалыпты тізімі. Эдинбург: W. Green & Sons, 1903
Робертлендтің Рид, Дэвид және Уилсон, Вивьен. Қару-жарақ тізімі, 2-том [1902–1973], Лион кеңсесі, Эдинбург 1977
Швайцер, Лесли А және Монтлаванның Хантер, Дэвид. Шотландия геральдикалық материалдарының түсіндірме библиографиясы
Стивенсон, Джон Х және Вуд, Маргарет: Шотландия геральдикалық мөрлері (3 томдық). Глазго, 1940
Уркуарт, Р.М. Шотландия қалалық және округтік геральдикасы. Heraldry Today, Лондон, 1973; Шотландия азаматтық геральдикасы: Аймақтық, Аралдар, Аудандық геральдикасы. Heraldry Today, Лондон, 1979; Шотландия азаматтық геральдикасы 2. Шотландия кітапханалар қауымдастығы, Гамильтон, 2001.
Moncreiffe of Easter Moncrieffe, Iain (Kintyre Pursuivant) & Pottinger, Don (Herald Painter). Simple Heraldry Cheerfully Illustrated. Thomas Nelson and Sons, Edinburgh and London, 1953
Paul, Sir James Balfour (Lord Lyon King of Arms). An Ordinary of Arms Contained in the Public Register of All Arms and Bearings in Scotland. Edinburgh: W. Green & Sons, 1903
Reid of Robertland, David and Wilson, Vivien. An Ordinary of Arms, volume 2 [1902–1973], Lyon Office, Edinburgh 1977
Schweitzer, Leslie A and Hunter of Montlawan, David. Annotated Bibliography of Scottish Heraldic Materials see at
Stevenson, John H and Wood, Margaret: Scottish Heraldic Seals (3 vols. ), Glasgow, 1940
Urquhart, R M. Scottish Burgh and County Heraldry Heraldry Today, London, 1973; Scottish Civic Heraldry: Regional Islands District Heraldry Today, London, 1979; Scottish Civic Heraldry 2 Scottish Library Association, Hamilton, 2001