Кіріспе
Шырылдақ түрлері
Pantala flavescens, шаршы шырылдақ, шаршы саяхатшы немесе көшпендік ұшқыш деп аталады. Бұл планетадағы ең көп тараған шырылдақ деп есептеледі, Антарктиданы қоспағанда, барлық континентте жақсы популяциясы бар, бірақ Еуропада сирек кездеседі. Шаршы шырылдақтар жыл сайын бірнеше буынды 18 000 км (шамамен 11 200 миль) саяхат жасайды; көшуді аяқтау үшін жеке шаршы шырылдақтар 6 000 км (3 730 миль) - барлық жәндік түрлерінің арасында ең алысқа ұшқандарының бірі.
Ересектің құрылымы
Ұзындығы 4,5 см-ге дейін жетеді, қанаттарының ені 7,2 см-ден 8,4 см-ге дейін болады. Басының алдыңғы бөлігі сарғыштан қызғылтқа дейін айналады. Кеудесі көбінесе сарыдан алтын түске дейін, қара және түкті жолмен жабылады. Сонымен қатар, қоңыр немесе зәйтүн түсті кеудесі бар нұсқалары да кездеседі. Құрсағының түсі кеудесіне ұқсас. Құрсақтың он бірінші сегментіндегі жұпталған бүйірлік пластиналар, яғни парапрокт, бүйірден қарағанда тегіс болады. Он бірінші сегменттің жұпсыз арқалық пластинасы, эпипрокт деп аталады, парапрокттан ұзын немесе оған тең болады. Бұл оларды Tramea туысының дернәсілдерінен ажыратады, онда эпипрокт парапрокттан қысқа болады. Әрі, ауыз мүшелерінің (пальпус) 12–14 қылқасы бар, демек, 15–18 қылқасы бар P. hymenaea-дан азырақ.
Ұқсас түрлер
Pantala flavescens P. hymenaea, "дақты қанатты желкен" (қанатқа қанатқан желкен) -мен шатастырылуы мүмкін, бірақ оның артқы қанатында көзге түсетін қоңыр түсті базальдық дақ болады және әдетте түсі сәл қараңғырақ. Оны Tramea туысына жататын түрлермен қате жіберу мүмкін, бірақ олардың артқы қанаттарында әдетте ерекше жолақ болады.
Көбею және даму
Көшіп жүретін құмырсқалардың Libellulidae тұқымдастығына тәндей, ерекше ұсыну рәсімі жоқ. Аналықтары көп рет жұптаса алады, бірақ көбінесе күніне бір рет ғана. Жұптасқаннан кейін, көшіп жүретін құмырсқалар бірге ұшады, аналық жұмыртқа салады, ал еркек байланысты күйінде қалады. Бір тобында 500-ден 2000-ға дейін жұмыртқа болады. Жұмыртқалар шар тәрізді, жартылай үлкен осі 0,5 мм, ал ең кіші нүктелерінде 0,4 мм. Бұл көшіп жүретін құмырсқалардың личинкасы 38-ден 65 күнге дейін дамиды, бұл оларға уақытша суларда немесе тіпті жүзу бассейндерінде көбейіп өсуге мүмкіндік береді. Дегенмен, личинкалар температураға өте сезімтал. Өмір сүру мерзімі белгісіз және олардың жоғары жылдамдығының арқасында анықтау өте қиын.
Тағам
Глобус скиммерінің личинкалары, барлық құмырсқалар сияқты, жыртқыштар болып табылады. Олар өте жақсы азықтанады және сулық жәндіктердің личинкалары мен кішкентай креветкалар (Peracarida) сияқты су омыртқасыздардың көптеген түрлерін ешқандай талғамсыз жейді. Тіпті, шабақтар мен кішкентай балықтар да тамақ ретінде қолданылады. Ересегі көбінесе масалар, ұшатын құмырсқалар және термиттер сияқты кішкентай ұшатын жәндіктермен қоректенеді. Әсіресе күзде, бұл құмырсқалар үлкен топтарда ұшып, жылулық ағындарды тиімді пайдаланады. Бір мәлімет бойынша, олардың құрамындағы «бұлт» 34 км² аумақты жабады. Қалыпты ұшу кезінде аралдық популяциялар жер бетінен 2,5 метр биіктікте ұшады және жылулық ағындарда ұшуды тоқтатады. Континенттік популяциялар 3-4 метр биіктікте ұшады және жаман ауа райында да ұшуын жалғастырады. Пасха аралындағылары көшіп-қону әдеттерінен бас тартып, бейімделген, себебі ашық теңізге ұшып шығу көбінесе өлімге алып келеді. Еуропада бұл түрдің сирек кездесуі байқалады, соңғы сенімді деректер негізінен Эгей теңізі мен жақын жатқан материктен алынған. Англия мен Франциядағы глобус скиммерлері туралы хабарлар күмәнді және банан жөнелтімдерімен бірге импортталуы мүмкін. Еуропада осылайша кең таралған түрдің сирек кездесуіне себеп – Сахараның кедергісі, ол Сирокко сияқты қолайсыз желдерді тудырады. Олардың субтропиктерге және тропиктерге келуі Тропикалық конвергенция аймағымен сәйкес келеді. Олардың ылғалды желге бейімділігінің тағы бір дәлелі – құмырсқалардың Оңтүстік-Шығыс Үндістанның Тамил Наду штатына тек екінші муссоннан кейін ғана көшіп келуі. Дегенмен, Үндістанның қалған бөлігінде олар алғашқы жаңбырмен бірге келеді. Жақындағы байқаулар бойынша, олардың саяхаты Үндістанның Мегалая штатынан басталуы мүмкін. Үндістаннан Африкаға көшіп-қону кезіндегі желдер Сомалидегідей күшті емес, сондықтан Мальдив, Сейшель және Мозамбикте бірнеше тоқтаулар болады. Қайту сапарында көшіп-қонушы топтар мамыр айынан бастап Үндістанның батыс жағалауына келіп, Сомали ағынының күшті желдерін пайдаланып, Африкадан Үндістанға дейінгі саяхатын аяқтайды, бір ұшуда шамамен 3000 км (1860 миль) қашықтықты басып өтеді. Бұл Гималайда 6200 м биіктікте тіркелген ең биік ұшатын құмырсқа. Сондай-ақ, ол ядролық сынақтардан кейін Бикини атолына қоныстанған алғашқы құмырсқалар түрі болды. Тағы бір зерттеу Pantala flavescens-тің жаһандық панмиктикалық популяция екенін көрсетті. Үнді мұхитындағы құмырсқалардың ұшуын, энергия қорын және жел жылдамдығын модельдеу Pantala flavescens-тің дене мөлшерімен салыстырғанда жануарлар әлеміндегі ең ұзақ үздірілмейтін көші-қонды жүзеге асыратынын болжайды. Атап айтқанда, Мальдив аралындағы Маледен Сомалидегі Кап-Хафунға дейінгі теориялық көші-қон жолы 2500 км-ден асады және демалуға тоқтамайтын 50,7 миллион дене ұзындығына тең саяхатты құрайды.
Their arrival in the subtropics and tropics coincides with the Intertropical Convergence Zone. More evidence of their preference for moist winds is that the dragonfly migrates to Southeast India's Tamil Nadu only after the second monsoon, which brings the rain to that region. In the rest of India, however, it arrives with the first rain making monsoon. A recent sighting indicates the journey might start as far east as Meghalaya in India. The winds during the migration from India to mainland Africa are not as strong as the Somali jet, and thus there are multiple stopovers en route at the Maldives, Seychelles, and Mozambique. During the return journey, migrating swarms start arriving on the west coast of India May onwards, riding the strong winds of Somali Jet, and completing the journey from Africa to India, spanning about 3000 km (1860 miles) in a single flight. It is the highest flying dragonfly, recorded at 6,200 m in the Himalayas. It was also first dragonfly species that settled on Bikini Atoll after the nuclear tests there. Another study concluded that Pantala flavescens is a near global panmictic population. Modelling of dragonfly flight, energy reserves and wind speeds in the Indian Ocean have suggested that Pantala flavescens performs the longest known non stop migration compared to body size in the animal kingdom. Specifically the theorised migratory route from Male, Maldives to Kap Hafun, Somalia, is >2500 km long and constitutes travelling 50.7 million body lengths of the dragonfly without any possibility of stopping to rest.
Жалпы атауы
"Айнала саяхалайтын желкенқанат" және "жер шарынан ұшқыш" деген ағылшын тіліндегі жалпы атаулары оның көшпенділік мінез-құлқына сілтеме жасайды. Қазір ол Оксфорд университетінің табиғи тарих мұражайында сақтауда. 1839 жылы неміс энтомологы Бурмейстер Мадраста жиналған аталықты Libellula analis деп атады (қазір Галле-Виттенберг университетінің зоологиялық коллекциясында сақталады) және Бразилиядан алынған тағы бір аталықты Libellula terminalis деп атады (қазір Вена табиғи тарих мұражайында сақталады). 1910 жылы Ричард Энтони Маттковски осы түрлердің барлығы синонимдер екенін анықтағанда, бұл мәселе шешілді. 1955 жылы Гималай тауларында жиналған және Үндістанның Калькутта қаласындағы Зоологиялық зерттеу орталығында сақталған Sympetrum tandicola (Сингх) аталығының сипаттамасы 1973 жылы Pantala flavescens түріне жататыны анықталды.
Пошта маркалары
Оның кең таралуына байланысты глобус скиммері бірқатар маркаларда кездеседі. 1974 жылдың 29 шілдесінде Уоллис және Футуна аралдары 45 франк номиналындағы марканы шығарды, онда су бетіндегі кейбір өсімдіктермен бірге шағатай құмырсқа бейнеленген. Оның Мишель каталогының нөмірі 257, ол жәндіктер мотивтерінен тұратын жинақтың бір бөлігі. 1975 жылдың 9 қарашасында Питкэрн аралдары 15 цент номиналындағы марканы шығарды, онда қара көк түсті фонда ұшып бара жатқан шағатай құмырсқа бейнеленген. Оның Мишель нөмірі 154, және ол жәндіктер жинағында да пайда болды. Тувалу 1983 жылдың 25 мамырында 10 цент номиналындағы марканы шығарды, онда глобус скиммері бейнеленген. Литографиялық суретті J E Cooter салған. Оның Мишель нөмірі 190, ол шағатай құмырсқаларынан тұратын жинақтың бір бөлігі. Бейнелеу шағатай құмырсқасы мен шөптермен шектелген. Ботсвана алты тебелік марканы шығарды, онда жасыл түсті фонда көк шағатай құмырсқасының алдыңғы жағы бейнеленген. Уоллис және Футуна 1998 жылдың 4 тамызында тағы бір марка шығарды, 36 франк номиналындағы маркада сары түсті фонда ұшып бара жатқан шағатай құмырсқа бейнеленген. Оның Мишель нөмірі 736, және ол басқа жәндіктер мотивтерімен бірге шығарылды. Соңғы марка 2003 жылы Солтүстік Кореяда шығарылды. Оның құны 15 вон, және ол тікенектегі қозғалмайтын глобус скиммерін бейнелейді.