Кіріспе

Солтүстік-батыс Англияның ағылшын диалектісі – Камбрия диалектісі немесе Камберленд диалектісі Солтүстік Англияның құлдырап бара жатқан жергілікті диалектісі. Ол Камберленд, Вестморленд және Ланкаширдің «Құмдардың солтүстігінде» орналасқан аймақтарында қолданылады. Камбрияның кейбір бөліктерінде Солтүстік-Шығыс Англия тіліне тән естіледі. Камбрия диалектісі анық түрде Солтүстік Англия акцентімен айтылса да, шотланд тілімен ортақ лексикалық қорға ие. Уильям Роллинсонның «Кумбрия диалектісі, дәстүрі және фольклоры сөздігі» және одан әлдеқайда заманауи және жеңіл әуезді «Кумбрия сөздігі мен тіркестер жинағы» бар.

Солтүстік Умбриядан шыққан

Хамбер Лунь сызығының солтүстігіндегі басқа ағылшын тілінің диалекттері мен тығыз байланысты шотланд тілі сияқты, кумбрия тілі Солтүстік орта ағылшын тілінен және одан бұрын Нортумбрияның көне ағылшын тілінен туындаған. Көне ағылшын тілі Камбрияға Нортумбриядан келген, онда ол бастапқыда жергілікті кумбрия тілімен бірге қолданылған.

Кельт ықпалы

Қазіргі заманғы графтық 1974 жылы Камберленд, Вестморленд және Солтүстік Ланкашир графтықтарынан, сондай-ақ Йоркширдің бір бөлігінен құрылғанмен, Камбрия ежелгі аймақ болып табылады. Римдіктер келгенге дейін бұл жерде Карветтер тайпасы тұрған, кейін олар ірі Бриганттар тайпасына сіңіп кетті. Бұл адамдар бритон тілінде сөйлеген, ол Ескі Уэльс тіліне айналды. Бірақ шамамен 5-шы ғасырда, Камбрия Регед патшалығының орталығы болған кезде, Солтүстік Англия мен Оңтүстік Шотландияда, Ланкашир мен Йоркширден Стратклайдке дейін қолданылған тіл бритон тілінің Күмбрик деп аталатын диалектісіне айналды (тіл біліміндегі дәлелдердің жетіспеуіне байланысты, Күмбриктің Ескі Уэльс тілінен ерекшелігі дәлелденгеннен гөрі болжаммен анықталған). Бритон және Күмбрик тілдерінің іздері көбінесе жер аттарында кездеседі, мысалы, Карлайлдағы "форт" (caer), Пенриттегі "төбе" (pen) және Хай Крейгтегі "жартас" (craig) сияқты элементтерде. Кембрик диалектісіндегі ең танымал келттік элемент – қойларды санау үшін қолданылатын сандар, олар әлі де аймақтағы шаруалар тарапынан әртүрлі формада қолданылады, сондай-ақ тоқу ісінде де пайдаланылады. Мысалы, "Ян" сөзі ("бір" деген мағынада) Камбрияның барлық аймақтарында кең таралған және әлі де жиі қолданылады, әсіресе стандартты айтылыс ережелерін сақтамайтын адамдар мен балалар қолданады, мысалы: "Сол ян оуэр сонда" немесе "Мен осының біреуін ала аламын ба?". Солтүстік сөйлем құрылымы келттік ықпалдың нәтижесі болуы мүмкін. 8-шы ғасырға дейін Камбрия Англияның Нортумбриясына қосылды және Ескі Англия тілінде сөйлей бастады, бірақ дәлелдер 11-шы ғасырға дейін Күмбрик тілінің орталық аймақтарда қандай да бір формада сақталғанын көрсетеді.

Скандинавтардың ықпалы

Қазіргі диалектке едәуір күшті әсер еткен – ежелгі норвег тілінде сөйлейтін норвег қоныс жайлаушылары, олар, бәлкім, 10 ғасырда Ирландия және Мэн аралы арқылы Кумбрияға келген. Кумбриядағы жер аттарының көпшілігі норвег текті, соның ішінде Ulverston – Ulfrs tun («Ульфрдің шаруашылығы»), Kendal – Kent dalr («Кент өзенінің аңғары») және Elterwater – eltr vatn («қу атырауы»). Көптеген дәстүрлі диалект сөздері де норвег қоныстанғандардың қалдықтары, соның ішінде beck (bekkr, «ағын»), laik (leik, «ойнау»), lowp (hlaupa, «секіру») және glisky (gliskr, «жымырлау»). Ежелгі норвег тілі Кумбрияда соңғы уақыттарға дейін сақталған сияқты. Фурнесс қаласындағы Лоппергарттан табылған 12 ғасырға жататын жазуда көне ағылшын және норвег тілдерінің ерекше қоспасы бар, бұл сол кезде тіл округтің оңтүстігінде әлі де сезіліп жатқанын, ал кейінірек феллдер мен дольдерде (екі норвег сөзі) тірі қалғанын көрсетеді. Кумбриялықтар Нортумбрия ағылшын тіліне бейімделгеннен кейін диалектке көп әсер еткен жоқ. Орта ғасырларда Кумбрияның көп бөлігі Англия мен Шотландия арасында жиі ауысып тұрды, бірақ бұл қолданылған тілге көп әсер етпеді. 19 ғасырда Корнуолл мен Уэльстен келген кеншілер жаңа темір кендері, мыс және вад кен орындарындағы жұмыстың мүмкіндіктерін пайдалану үшін Кумбрияға көшіп келе бастады, бірақ олар кейбір жергілікті акценттерге (әсіресе Фурнесс қаласындағы Барроу) әсер еткенімен, сөздік қорына көп үлес қоспады. Диалекті туралы ең алғашқы жазбалар 1790 жылы Агнес Уилер басып шығарған кітапта кездеседі. «Вестморланд диалектісі үш таныс әңгімеде», онда аймақтық тілдік ерекшеліктерді көрсетуге тырысқан. Кітаптың төрт басылымы жарық көрді. Оның еңбегі кейінірек 1887 жылы Томас Кларк жариялаған «Вестморланд диалектісінің үлгілері» кітабында қолданылды. Қазіргі Кумбрияның жергілікті диалектісінде сақталған ерекшеліктердің бірі – анықталған артикльдің қысқаруы. Ланкашир диалектісінен айырмашылығы, онда «the» сөзі «th» деп қысқартылса, Кумбрияда (Йоркшир мен Оңтүстік Даремдегідей) дыбыс қатаңрақ және сөйлемде алдыңғы сөзбен біріккендей естіледі, мысалы, «in the» орнына «int», «on the» орнына «ont».

Акцент және айтылуы

Камбрия – бірнеше салыстырмалы түрде шалғай орналасқан аудандары бар кең аумақ, сондықтан акцент әртүрлі болады, әсіресе солтүстік және оңтүстік немесе жағажай қалаларында. Диалект сөздерін дұрыс айту үшін ескеру қажетті бірнеше жалпы ерекшеліктер бар.

Қосындылар

Көптеген дауыссыз дыбыстар ағылшын тіліндегі басқа аймақтардағыдай айтылады. Бірнеше ерекшеліктер бар: және дыбыстары сөздің немесе буынның соңында (кодада) түсірілуі немесе толық айтылмауы мүмкін. Бұл кейде сөздің басында, мысалы, finger сөзінде де кездеседі. дыбысы округтің ішінде әртүрлі жолдармен айтылады. Уильям Барроу Кендалл 1867 жылы жазған Furness Wordbook еңбегінде, бұл әдет қалыптасқан екенін көрсете отырып, «дыбысын ешқашан түсірмеу керек» деп жазған. Көрініп тұрғандай, және дыбыстарын түсіру өнеркәсіптік қалаларда басталып, біртіндеп тараған. Оңтүстікте бұл қазір өте кең таралған. Сөздің соңғы позициясында дыбысы түсірілуі немесе ретінде айтылуы мүмкін: woo – wool; pow – pole. дыбысы дауыссыз дыбыстардан кейін және сөздің басында ретінде айтылады, бірақ келесі сөз дауыстымен басталмаса, көбінесе сөздің соңында түсіріледі: ross; gimmer; gimmer hogg. дыбысы дәстүрлі түрде дауыссыз альвеолярлық жарылыс ретінде айтылады, бірақ көптеген жерлерде бүкіл Ұлыбританияда кең таралған глотальді тоқтатумен алмастырылған. дыбысы yam home сияқты сөздерде дауыссыз болып келе алады. Сын есім немесе сөздерді күшейткенше жұрнақ ретінде y, ол clarty (балшық) сияқты сөздерде немесе болып келеді. Буынның ортасында және кейбір жағдайларда соңында ол Thorfinsty (жер-атау) сияқты сөздерде айтылады. Соңында, округтің кейбір бөліктерінде сөздің басында және ортасындағы дауыссыз дыбыстар тіркесін жұмсартуға бейімділік бар, осылайша оны [tl] дыбысына жақындатады. Нәтижесінде, кейбір сөйлеушілер clarty (балшық) сөзін , "clean" сөзін , ал "likely" және "lightly" сөздерін ажырату қиын болуы мүмкін.

Стресс

Көбінесе бірінші буынға екпін түседі: британ ағылшын тілінде "acorn" (емен бұршағы).
Екпінсіз басындағы дауыстылар әдетте толық айтылады, ал соңғы буындағылар көбінесе шва дыбысына дейін қысқартылады.

Кумбрия поэзиясы

XVIII ғасырда ақындық өнерде диалектті қолданатын білімді адамдар көп болды. Алғашқылардың бірі – дін қызметкері Жосия Релф, ол теокриттік пасторлықтардың имитацияларында жергілікті колорит үшін демотикті әдейі енгізген. Олар 1735 жылы жазылған болса да, автордың қайтысынан кейін ғана «Шығармалар жинағы» (Вигтон, 1747) деген атпен жарияланды, содан кейін 1797 және 1805 жылдары тағы екі басылымы жарық көрді. Дін қызметкері Роберт Нельсон да осы дәстүрді жалғастырып, «Камберленд диалектісіндегі өлеңдер жинағы» (Сандерленд, 1780) атты еңбегін жариялады. Нельсонның замандасы Юэн Кларк өзінің «Аралық өлеңдері» (Whitehaven, 1779) жинағына енген бірнеше диалекттегі имитацияларын жазды. Бұл кезде диалектте жазған ақсүйектердің әйелдеріне Сюзанна Бламир және оның серігі Кэтрин Гилпин кірді. Бламир шотланд тілінде әндер жазған, оларды Джозеф Хайдн музыкаға салған. Оның кумбрий диалектісіндегі жұмыстары көпке танылмады және 1842 жылы «Кумберленд мұзы» басылымына дейін жинақталмады. Одан кейін 1866 жылы Сидни Гилпин редакциялаған «Әндер мен өлеңдер» басылымы жарық көрді, онда Гилпин ханымның шығармалары да орын алды. XIX ғасырда Джон Стаггтың «Қосымша өлеңдері» (Workington, 1804, келесі жылы екінші басылымы) диалекттегі бірнеше өлеңдерін қамтыды. «Кумбрийлік әнші» деп аталған ол да шотланд тілінде жазған, ал осы өлеңдер 1807 және 1808 жылдары Вигтоннан жарық көрген өлеңдерінің жаңа басылымдарында пайда болды. Камберленд диалектісін пайдалануды жай ғана қызығушылықтан аймақтық мақтанышқа дейін көтерген нәрсе – еңбекші таптың ақындарының арасында Роберт Бернстің ықпалы болды, ол өз шәкірттерінің қатарында мақта фабрикасының жұмысшысы Роберт Андерсонды санады. Оның «Камберленд диалектісіндегі балладалары» 1805 жылы Карлайлде жарық көрді және келесі онжылдықтарда бірнеше түрлі форматта қайта басылды. Осы басылымдардың кейбіреулерінде оның алдыңғыларының, сондай-ақ Эван Кларк және Марк Лонсдейл сияқты замандастарының еңбектері де енгізілді. Мұндай жинақтардың бірі – «Камберленд диалектісіндегі балладалар», негізінен Р. Андерсон (1808, екінші басылымы 1815, Вигтон), ал үшіншісі 1823 жылы Карлайлде жарық көрді. 1839 жылы Лондоннан Вестморленд және Камберленд диалектілеріндегі әртүрлі авторлардың диалекттік өлеңдері, диалогтары, әндері мен балладаларының амбициялық антологиясы жарық көрді. Бұл кітапта жоғарыда аталған барлық ақындардың шығармалары, сондай-ақ Джон Рейсонның кейінірек «Қосымша өлеңдер мен балладалар» (Лондон, 1858) жинағына енген кейбір әндері орын алды. Аймақтық жазудың тағы бір антологиясы – Сидни Гилпиннің «Камберленд әндері мен балладалары» (Лондон, 1866), осы уақытқа дейін аталған барлық ақындардың стандартты ағылшын және диалекттегі шығармаларын, сондай-ақ шекара балладаларын, Уильям Вордсворт пен оның отбасының өлеңдерін және басқа да аймақтық қызығушылық тудыратын өлеңдерді жинақтады. Кейінгі ақындардың арасында Джон Севарт («Райм Вэстморленд диалектісінде», Сеттл, 1869) және Гворди Гринуп (Стенли Мартиннің псевдонимі), 1860-шы және 1870-ші жылдары проза мен өлеңдердегі қысқа жинақтарды жариялады. Соңғы антология – «Oor mak o' toak: Лейкленд диалектісіндегі өлеңдер антологиясы, 1747–1946», 1946 жылы Карлайлде Лейкленд диалектілік қоғамынан жарық көрді.

Барровия диалектісі

Фурнесстегі Барроу Камбрияның ішінде ерекше болып табылады және жергілікті диалект көбінесе Ланкаширге жақын. Ливерпуль сияқты, бұл түрлі аймақтардан (атап айтқанда, Шотландия, Англияның және Ирландияның басқа жерлерінен) келген көптеген қоныс аударушылардың нәтижесі. Жалпы, Барроу диалектісі кейбір әріптерді (оның ішінде h және t) жіберуге бейім, мысалы, «holiday» сөзі «’oliday» деп айтылады, ал h әрпінің жоғалуымен o әрпіне көбірек назар аударылады. Белгісіздік есімдігі «an» болып қолданылады. «A hospital» – «an ’ospital» болады. Тағы бір мысал – t әрпі, онда «twenty» көбінесе «twen’y» (қайтадан n әрпіне баса назар аударылуы мүмкін) немесе «twe’y» ( /ˈtwɛ.ʔɪ/ деп дыбысталады) деп айтылады.