Кіріспе

Крикет спортындағы заңсыз боулинг әрекеті.

Допты лақтыру, көбінесе "шабу" деп аталады, – крикет спортындағы заңсыз боулинг әрекеті. Бұл боулер допты беру кезінде қолды түзеген кезде болады. Боулердің батсменге доп тастауына рұқсат етілмейді. Егер төреші допты лақтырған деп шешсе, ол "но болл" жариялайды, яғни батсмен сол беруден аут бола алмайды. Биомеханикалық сынақтар барлық боулерлер қолдарын белгілі бір дәрежеде иілтіретінін көрсеткеннен кейін ережелер өзгертілді. Халықаралық крикет кеңесінің (ICC) қазіргі ережелері халықаралық крикеттегі барлық боулерлер үшін шынтақ буынының 15 градусқа дейін түзелуіне рұқсат береді. Бұл заң боулингтің қолы иық деңгейінен жоғары өткен сәттен бастап, допты босату сәтіне дейін қолданылады. Бұл шектеу заңды түрде доп беру кезінде болатын шынтақ буынының табиғи иілуіне мүмкіндік беру үшін жасалған. Боулерге қарсы "лақтыру" айыбы – крикеттегі ең ауыр және даулы айыптардың бірі, өйткені заңсыз әрекет жасаған боулер өзінің әрекетін түзету үшін шаралар қабылдауы керек немесе ойыннан шеттетілуі мүмкін.

Тарих

Дамыған биомеханикалық және аудиовизуалды технологиялар пайда болғанға дейін, 24-заңның 3-тармағын дала төрешілері жүзеге асырды, олар беруді көзбен қарап, заңсыз деп таныды немесе "лақтыру" деп бағалады. 1864 жылы қол үстінен лақтыру заңдастырылғаннан бері, лақтыруға қарсы заңның мәні өзгерген жоқ.

XIX ғасыр

Австралияның 19-ғасырдың ортасындағы ең құрметті крикетшісі Том Уиллс, сонымен қатар ең даулы тұлға болды. Оны жиі допты лақтыруда айыптады, ал кейін ол өзі де мойындады. Оның замандастары оның айла-шарғысын былай еске алады: "[Уиллс] төрешіге: "Аяқтарыма қараңыз, мен кейде крескеден асып кететін жаман әдетке иемін", - дейтін. Төреші Томның аяқтарына қараса, Том бар күшімен допты лақтырып жіберетін". 1872 жылы Уиллс Австралияның маңызды матчында допты лақтыруы үшін алғаш рет айыпталды, бұл оның бірінші сыныптық карьерасын тиімді аяқтады. 1880-ші жылдардың басында көптеген боулерлердің әділетсіз әрекеттері болды деп есептелді, олардың ішінде Ланкаширден Джек Кроссленд пен Джордж Нэш ерекше сынға ілікті. 1885 жылы Кент клубынан Ланкаширге қарсы ойнағаннан кейін, Кросленд пен Нэштің доптарына қарсы тұрған Лорд Харрис шара қолдануға шешім қабылдады. Ол Кент комитетін қайта матчты жоюға көндірді. Сол маусымның соңында Крослендтің Ланкаширде тұруға құқығының Ноттингемширде тұрғандықтан бұзылғаны анықталды, ал Нэш командадан шықты. Осылайша екі округ келесі маусымда бір-бірімен ойынды қайта бастады. Харристің "Уизден" журналындағы некрологында: "Лорд Харристің әрекеті, тіпті ол лақтыруды толығымен жоймаса да, ойынға өте пайдалы әсер еткеніне еш күмән жоқ" делінген. "Уизден" журналының редакторы Сидней Пардон 1896 жылы Австралияның Англияға сапары кезінде жылдам боулер Эрнест Джонсты допты лақтыруда айыптады, бірақ бұл мәселені шешу Австралия төрешісі Джим Филлипске жүктелді. Ол 1897 жылы Мельбурн матчында Джонсты допты лақтыруы үшін айыптады. Сол төреші ұлы К. Б. Фрайдың боулинг карьерасын да допты лақтыруы үшін тоқтатты. Пардон атақты коринфтік боулердің карьерасының аяқталуын "ұзақ күткен әділдік" деп бағалады. Филлипс 1900 және 1901 жылдары Ланкашир мен Англияның жылдам боулері Артур Молдты да айыптады, осылайша оның өнімді карьерасын аяқтады. Молд бірінші сыныптық крикетте 1673 қақпаны алды, әрбір қақпаға орташа есеппен 15.54 ұпай жинады, жоғары жылдамдықпен және өткір "брейк-бэк" эффектісімен доп тастады, бірақ оның доп тастау әдісі мақтаумен қатар дау тудырды. Ол 1895 жылы 192 қақпа алды және 1892 жылы "Уизден" журналының "Жыл крикетшісі" атанды, бірақ 1901 жылғы маусымнан кейін бірінші сыныптық аренадан кетіп, Филлипстің араласуына байланысты карьерасын аяқтады.

ХХ ғасырдың басында

Австралиялық абориген Эдди Гилберт – өте қысқа жүгірістен ең жоғары жылдамдықпен тастайтын тағы бір шабуылшы. 1 метр 83 см (5 фут) бойы мен салмағымен ол 1920 жылдардың соңында Квинсленд клубындағы крикетте көптеген викеттер алды. 1930 жылы ол Квинсленд құрамасына Жаңа Оңтүстік Уэльс жасөсперімдеріне қарсы шақырылып, 6 викет алды, бірақ "Брисбен Курьер" газетінің тілшісі "Лонг Он" оның тастау әрекетін "дегендей лақтыру" деп сипаттады. Ол Квинслендтің Шеффилд Шилд командасына шақырылып, үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Квинслендтің таңдау комиссиясы Жаңа Оңтүстік Уэльстен келген шағымдарға жауап ретінде оның қол қимылын жақындатумен түсірді, бірақ оған ешқандай шара қолданбады. Оның ең әйгілі сәттері 6 қарашада 1931 жылы Дон Брэдманға қарсы болды. Ол алғашқы доппен NSW ойыншысын құлатты, содан кейін келесі доппен Брэдманның қолынан ұстағышын түсірді. Келесі доп Брэдманды құлатты, ал үшіншісінде оны ұстап алды. Бір айдан кейін Викторияға қарсы ойында оны бірнеше рет лақтыруға айыптады. Ол Квинсленд үшін ойнады, жылдамдығын азайтты және 1934–35 жылдары Квинслендтің орташа көрсеткіштерінде көшбасшы болды. Ол "Бодилайн" даурынан кейін қорқытушы боулингті тыйым салған заңның құрбаны болды және 1936 жылы зейнетке шықты, ол 29.21 орташа есеппен 87 бірінші сыныптық викет алды.

1950 жылдар

1950 жылдары крикетте допты лақтыру эпидемиясы болды. Төреші Фрэнк Честер 1951 жылы Оңтүстік Африкалық Куан Маккартиді доп лақтырғаны үшін алаңнан қуғысы келді, бірақ Лордстағы шенеуніктер оған кедергі келтірді, Плам Уорнер дипломатиялық түрде: «Бұл адамдар біздің қонақтарымыз» деді. Суррей және Англия командаларының сол жақ қол доп тастаушысы Тони Лок қауіпті, жылдам допты лақтырады деп есептелді; бірде Дуг Инсол Лок оның қақпаларын қиратқаннан кейін «боулинг жасады ма, әлде жүгіріп шықты ма?» деп сұрады. Шын мәнінде, ол мансабының басында округтік крикетте доп лақтырғаны үшін шақырылды және видеода бір доп тастаушыны көргеннен кейін, оның қимылы қаншалықты нашар екенін айтып, өзі екенін білгенде қорқып, мансабының соңында қимылын түзетті. Сол жақтан доп тастаушы Иан Мекифф 1958-59 жылдары Австралияға «Пепел» кубогын қайтаруға көмектесті, бірақ Англия командасы мен баспасөз арасында Мекифф және басқалар ойын ережелері мен рухына қайшы боулинг жасады деген пікірлер күшті болды. (Мекиффтің де, бірнеше Австралия доп тастаушыларының да «сүйреу» арқылы – доп тастау сызығының артында артқы аяғын тіреп, допты лақтыруды заңды ету арқылы, бірақ оны алдыңғы аяқ жерге тигенге дейін сызықтың алдына сүйреп, доп тастаушыдан заңсыз жақын қашықтықта боулинг жасады деп айыпталды. Осы мәселелер бойынша пікірталас салдарынан, доп тастау ережесі өзгертілді, енді доп тастаушының алдыңғы аяғы боулинг сызығының артында тірелуіне баса назар аударылды, артқы аяғына емес.) Екі жақтың да тәжірибелі ойыншылары, соның ішінде Габби Аллен мен Дон Брэдман, 1961 жылы Англияға Австралияның келуі алдында жағдайды түзеуге келісті. 1963-64 жылдары Мекиффті Колин Эгар Оңтүстік Африкаға қарсы Брисбендегі бірінші сынақ матчында шақырды, осылайша оның мансабы аяқталды. Жиырма бір жастағы Оңтүстік Африкалық Джефф Гриффин, бұрын Натал үшін ойнаған кезде шақырылған, 1960 жылы мамыр айында Лордстағы MCC-ге қарсы ойын кезінде шақырылды және төреші Фрэнк Ли оны екінші сынақ матчында төрт рет шақырды, осылайша оның сынақ матчындағы мансабы аяқталды. Таң қалдыратыны, ол сынақ кезінде хет-трик жасады, бірақ Оңтүстік Африка бір иннингпен жеңілді, бұл королева алаңға келуіне байланысты көрсету матчын өткізуге себеп болды. Гриффин төреші Сид Буллер шақырды, ол доп тастау әдісін өзгерткенін төрешіге хабарламағаны үшін қайтадан алаңнан қуылды, осылайша төменнен доп тастаумен ойын аяқталды. Батыс Индияның жылдам доп тастаушысы Чарли Гриффит, өзінің буынындағы ең қорқынышты доп тастаушы болған, оның жылдам допты лақтыруы жиі күдік тудырды, бірақ ол Тест матчтарында шақырылмады және Дербиширдің перспективті Гарольд Роудстың мансабы оның қимылының заңдылығы туралы үнемі болжамдармен тоқтатылды. Ол 1960 жылы Оңтүстік Африка туристеріне қарсы ойнаған кезде Пол Гибб шақырды, бірақ ол ақырында тазартылып, Дербишир үшін он жыл бойы үлкен жетістіктерге жетті, бірақ Англия үшін тек екі рет ойнады.

1990 жылдар

Соңғы кезде ағылшынның Джеймс Киртли, австралиялық Бретт Ли, пакистандық Шоaib Ахтар мен Шабыр Ахмед сияқты боулерлер әртүрлі деңгейде тексеруге түсті. Муттиа Муралитаран – қазіргі заманғы спин-боулингтің ең танымал шеберлерінің бірі. Шри-Ланка құрамасына дебют жасаған сәттен бастап, оның туа біткен бүктелген қолының жеткізілім кезіндегі ерекше гиперекстензиясы төрешілердің назарында болды. Алғашқы сынға ұшырағанына қарамастан, оның қимылы алғаш рет мәселе тудырған кезде, австралиялық төреші Даррелл Хэйр 1995 жылы Мельбурндағы Бокс күні сынағында оны лақтыруға шақырды. Хэйр бұл мүмкіндік туса, Муралитаранды қайтадан лақтыруға шақыруға еш ойланбайтынын, ал оның боулинг қимылын "шайтандық" деп санағанын ашық айтты. Крикет шенеуніктерінің Муралитаранның қимылының заңдылығы туралы келісе алмауы және басқа төрешілердің оны лақтыруға шақырудан тартынғандығы Хэйрді оқшаулап, кейіннен Шри-Ланка қатысатын матчтарда төрешілік етуден шеттетуге алып келді. Келесі биомеханикалық сынақтар Муралитаранның қимылының заңды боулерлердің көптегенінен қолының созылуы артық емес екенін көрсетті. Алайда, бұл сынақ оның қимылын сыншылардың көзінде толыққанды тазартпады, олар қолдың созылуы сынақ кезіндегі және ойындағы боулинг арасында, сондай-ақ ол нақты жеткізілімдерді жасағанда әртүрлі болатынын мәлімдеді. Батыс Австралия университетіндегі сынақ кезінде тәуелсіз куәгерлердің бірі, бұрынғы крикетші Брюс Ярдли де Муралитаранның матч жағдайында ойнағанын растады. 1990 жылдардың ортасынан бастап пакистандық офшпинер Сақлайн Муштак "доосраны" ойлап тапқаннан кейін, классикалық емес қимылмен ойнайтын және осы жеткізілімді жасай алатын офшпинерлер үнемі тексеріліп, зерттеуге алынады. Мұндай боулерлердің қатарында Харбхажан Сингх, Шоaib Малик, Марлон Сэмюэлс, Мұхаммед Хафиз, Саид Аджмал, Йохан Бота, Шейн Шиллингфорд және Моин Али бар. Моин Али, болғанымен, боулингтен ешқашан шеттетілмеген, "доосраны" ойнауын тоқтатып, классикалық офшпинмен айналысады. Сақлайн – қимылы ешқашан күмәндік тудырмаған "доосраны" ойнайтын сирек боулерлердің бірі, бірақ ол жиі креске басып кеткені үшін ескерту алды.

Биомеханика және лақтыру заңдарының өзгеруі

1990 жылдары Англияда жүргізілген сынақтар боулинг жасағанда барлық ойыншылардың белгілі бір деңгейде табиғи түрде қолдарын иіп, иық айналымымен бірге созуға бейім екенін көрсетті. Бұл сынақтар қолды иіп созуға тыйым салатын крикет ережелерін сақтау мүмкін емес екенін анықтады. Сондықтан, жылдам боулинг жасаушылар үшін 10 градус, орташа жылдамдықтағылар үшін 7,5 градус және спин боулинг жасаушылар үшін 5 градус болатын, рұқсат етілетін шынтақ созылу мөлшері үшін біртіндеп шектік мәндер енгізілді. Бұл жаңа шараларды іске асыру қиындықтарға тап болды, себебі зертханалық өлшем жүйелерінде кемінде 1 градус қателік болуы мүмкін еді, ал бейнеге негізделген жүйелерде, әсіресе дұрыс орындалмаған жағдайда, қателік көбірек болуы ықтимал еді. 2000 жылдан 2003 жылға дейінгі кезеңдегі зерттеулер көрсеткендей, әлемнің жетекші жылдам боулинг жасаушыларының көптеген ойыншыларының әрекеттері көзге қарағанда қалыпты болғанымен, боулинг жасау кезінде орташа есеппен 9 градусқа дейін шынтақ созылған. Кейбір ойыншыларда шынтақ созылуы 10-15 градусқа жеткені де тіркелді, бірақ олардың ешқайсысының боулинг әрекетінің заңдылығына қатысты мәселелер болған жоқ. Бұл сынақтар нөлдік толеранттылық шегінің және 1990 жылдардың соңында енгізілген біртіндеп шектеулердің ғылыми негізінің жоқ немесе нашар екенін көрсетті. Австралия спорт биомеханикасы институтында, крикет биомеханигі доктор Марк Портус басқаруымен жүргізілген зерттеуде, Мельбурн, Сидней және Брисбенде өткен тур, тест және бір күндік халықаралық матчтар кезінде үш өлшемді бейнеге негізделген биомеханикалық талдаулар жасалды. Бұл жұмыстың нәтижелері көрсеткендей, осындай жағдайда ең жақсы әдістемелерді қолдану арқылы бейнеге негізделген өлшеу қателігі 3 градусқа жетеді. Бұл есеп 2003 жылы ICC-ге ұсынылды, бұл заңсыз әрекеттердің анықтамасы мен процестерін қайта қарауға себеп болды. Осыдан кейін ICC зертханалық талдаулардан алынған деректерді алды, себебі бұл орталар бақыланатын жағдайларда және Vicon Motion Analysis жүйесі сияқты күрделі өлшеу технологияларын қолдану арқылы өлшеу қателіктерін азайтуға мүмкіндік берді. Деректерді Австралия спорт институты, Батыс Австралия университеті және Окленд университетінің Motion Analysis Corporation жүйесі ұсынды. Сондай-ақ, ICC 2004 жылы Англияда өткен Чемпиондар кубогында барлық боулинг жасаушылардың үш өлшемді бейнеге негізделген талдауларын жүргізді. Биомеханикалық өлшеу протоколына қарамастан, айқын ұқсас үлгі байқалды: крикет боулингінің қалыпты биомеханикасы, спин немесе жылдамдық болсын, шынтақ созылу элементін қамтиды. Барлық боулинг түрлері үшін қалыпты және заңды болып саналатын боулингтің орташа созылуы 8–10 градус құрады. Алғашқы ережелерге сәйкес шынтақ созылуы мүлдем болмаған жағдайлар дерлік кездеспеді. ICC биомеханиктерден тұратын сарапшылар тобын құрды, оларға Батыс Австралия университетінің профессоры Брюс Эллиотт, Австралия спорт институтының докторы Марк Портус және Ұлыбританиядан келген доктор Пол Хуррион кірді. Олар 2003 жылдың соңында Дубайда өткен ICC-нің заңсыз боулинг әрекеттері жөніндегі арнайы комитетінің форумында баяндама жасады. Комитет құрамында Дэвид Ричардсон, Ангус Фрейзер, Аравинда Де Силва, Майкл Холдинг, Тони Льюис және Тим Мэй болды. Осы кездесуден кейін ICC барлық боулинг жасаушылар үшін шынтақ созылу шегін 15 градусқа дейін көтеру туралы шешім қабылдады. Жаңа 15 градус шегі 130 жылдамдық және спин боулинг жасаушыларынан алынған биомеханикалық нәтижелерді, өлшеудегі ғылыми мәселелерді және "тастауға" немесе заңсыз деп саналатын боулинг әрекеттерінің көбінесе 15 градустан жоғары, көбінесе 20-30 градус аралығында шынтақ созылуын көрсеткенін ескере отырып таңдалды.

Боулгер туралы хабарланғаннан кейін жүргізілетін процесс

Егер төреші немесе матчтық төреші бір боулер 24.3-тармақты бұзады деп шешсе, олар бұл туралы матч есебінде көрсетеді, ол матч төрешісіне жіберіледі. Матч аяқталғаннан кейін 24 сағат ішінде матч төрешісі команда менеджеріне және ICC-ге матч есебінің көшірмесін ұсынады. Сондай-ақ, ойыншы есепке алынғаны туралы медиа хабарлама таратылады. Бұл процестің бірінші қадамы – ойыншының боулинг қимылын тәуелсіз саралау, оны ICC-нің адам қозғалысы мамандары тобының мүшесі жүргізеді және ICC-ге есебін тапсырады. Егер бұл есеп ойыншының қимылы заңсыз екенін көрсетсе, ол қимылын түзеткенге дейін барлық халықаралық крикеттен дереу шеттетіледі. Дегенмен, егер тек белгілі бір беру заңсыз болса, ол оны түзеткенге дейін осы беруді пайдаланбаса, халықаралық крикетте ойнауын жалғастыра алады. Осы тәуелсіз бағалау кезеңінде ойыншы халықаралық крикетте ойнауын жалғастыра береді. Егер ойыншы есеппен келіспесе, ол ICC тағайындаған сарапшылардан тұратын боулингті қарау тобынан тыңдау өткізуді сұрай алады. Бұл топ дәлелдерді қарастырып, ойыншының қимылының заңдылығы туралы қарапайым көпшілік дауыспен шешім қабылдайды. Егер ойыншы кінәсіз деп табылса, шеттетілу дереу алынады. Халықаралық крикеттен шеттетілген ойыншы өзінің крикет федерациясының бақылауымен отандық крикетте ойнауын жалғастыра алады. Шеттетілген ойыншы кез келген уақытта өз қимылына қайта саралау сұрауымен жүгіне алады. Бұл әдетте ойыншы өз қимылын түзету жұмыстарын аяқтағаннан кейін болады. Бұл қайта саралау тәуелсіз саралау тәсілімен жүргізіледі. Егер саралау ойыншы қимылын түзеткенін көрсетсе, шеттетілу дереу алынады және ол халықаралық крикетте ойнауын бастай алады. Егер ойыншы соңғы есептен кейін екі жыл ішінде екінші рет есепке алынса, ол өз қимылына қайта саралау сұрауын беруге дейін бір жылға автоматты түрде шеттетіледі. Бұл жағдай әдетте ойыншының халықаралық карьерасын тоқтатуға әкеледі.

Қасақана лақтыру

Жалпы, күдікті әрекеттері бар ойыншылар енді көрермендер алдындағы сот отырысынан гөрі тергеу үшін хабарлануға бейім, бірақ төрешілер қажет болған жағдайда боулингті алаңға шақыру құқығын сақтайды. Мұндай жағдай туындауы мүмкін, егер боулингші ойдағысынан шығып, жарыс тастау сияқты әдейі және айқын түрде допты лақтыруға шешім қабылдаса. Тарих бойы мұндай жағдайлар болған, онда боулингшінің жалпы әрекеті алаңдату тудырмаса да, белгілі бір себептермен әдейі басқаша әрекетпен доп лақтырған. Мысалы, 1930 жылдары австралиялық тест-боулингші Лори Нэш осындай жағдайда «но болл» алды, ал журналистер оның қасақана доп тастағанын айтты. Сол сияқты, 1986 жылы Трент-Бридждегі Англия – Жаңа Зеландия матчында Дэвид Гоуэр (әдетте соққышы, және тек сирек боулингпен айналысатын) да осындай жағдайға тап болды: Жаңа Зеландия жеңіске жетпеу үшін сегіз калибрмен бір ұпай ғана қажет болғанда, соңғы ұпайды беруді мамандандырылған боулингшіге тапсырудың орнына, Гоуэр боулингке шақырылды және ол өте айқын түрде заңсыз әрекетпен доп лақтырды (әдетте ол сирек боулингпен айналысқанда заңды түрде лақтыратын), нәтижесінде «но болл» жарияланды. Соққышы бәрібір допты шекараға соқты, және төрт ұпай берілді (сол кезде «но болл» допынан алынған ұпайлар, «но болл» үшін берілетін әдеттегі айып ұпайдың орнына саналды: кейін заң өзгертілді, енді айып ұпайы алынған ұпайларға қосымша беріледі), Гоуэрдің боулингтік көрсеткіші техникалық тұрғыдан алғанда нөл доптан 4 ұпай алумен қалды.

Гиперэкстенсия

Халықаралық Крикет Кеңесі тапсырысымен ғалымдар жасаған есепте пакистандық боулингші Шоайб Ахтар мен үнді боулингші Р. П. Сингхтің шынтақ буындарының қолдың жоғарғы бөлігіне қатысты теріс бұрышпен созылғаны анықталды. Бұл құбылыс, сондай-ақ гиперекстенсия деп аталады, лақтыру сияқты көрінуі мүмкін. Есепте Р. П. Сингхтің барлық лақтыру кезінде осы теріс бұрышты сақтайтыны, ал Ахтар кейде осы гиперекстенсияны иілдіре отырып, жылдам лақтыру жасағаны көрсетілді. Бұл әрекеттер лақтыру деп есептелмейді, себебі олар шынтақтарының ерекше құрылысына байланысты, мүмкін туа біткен жағдай. Осы крикетшілердің гиперекстенсияға бақылауы болмағандықтан, оның кез келген дәрежесі (нөлден асып кетсе) 15 градусқа дейінгі рұқсат етілетін шектен тыс саналады.