Кіріспе

Доминантты оптикалық атрофия (DOA) немесе аутосомалық доминантты оптикалық атрофия (ADOA), (Кер түрі) – бұл автосомалық түрде берілетін, көру нервтерін зақымдайтын, бала кезінде көру қабілетінің төмендеуіне және соқырлыққа алып келетін ауру. Дегенмен, ауру қайтадан көрініс бере алады, бұл ретте пресбиопия симптомдарының ерте пайда болуынан (яғни, жақын жердегі заттарды көру қиындығынан) көру қабілетінің одан әрі нашарлауына себеп болады. DOA тор қабықшасындағы ганглий жасушалары (RGC) деп аталатын нейрондарға әсер ететін ауру ретінде сипатталады. Бұл жағдай митохондриялардың бұзылуына байланысты, ол көру нерві талшықтарының өліміне әкеледі. RGC аксондары көру нервін құрайды. Сондықтан, бұл ауру орталық нерв жүйесінің ауруы деп есептелуі мүмкін. Доминантты оптикалық атрофия алғаш рет 1896 жылы Баттенмен клиникалық тұрғыдан сипатталған, ал 1959 жылы аурумен ауырған 19 отбасын зерттеген Дания офтальмологы Пул Кьердің есімімен Кьердің оптикалық нейропатиясы деп аталған. Доминантты оптикалық атрофия – ең көп кездесетін аутосомалық мұрагерлік оптикалық нейропатия (яғни, көру нервінің ауруы), бірақ көбінесе дұрыс диагноз қойылмайды.

Презентация

Аутосомалық доминантты оптикалық атрофия клиникалық тұрғыдан оқшауланған екі жақты оптикалық нейропатия (синдромдық емес түр) немесе экстраокулярлық белгілері бар күрделі фенотип (синдромдық түр) ретінде көрінуі мүмкін. Доминантты оптикалық атрофия көбінесе екі көзге де шамамен симметриялық түрде балалық шақта басталатын көру қабілетінің баяу прогрессивті жоғалуымен сипатталады, сондықтан балалық соқырлыққа себеп болуы мүмкін. Хэмфридің көру өрісі (HVF) көру қабілетінің нашарлаған аймақтарын анықтауға көмектеседі, бұл DOA пациенттерінде әдетте орталық, центроцекальдық немесе парацентральдық скотомалар түрінде көрінеді. Басқа визуалды тест – оптикалық когерентті томография (ОКТ) – көру нервісінің басын талдайды және торлы қабық нерв талшықтары қабатының (RNFL) және ганглиялық жасушалар қабатының жұқаруы сияқты аурудың басқа құрылымдық салдарына куә болады. Fundus суреттерінде оптикалық дискінің temporal жағында кене пішіндес атрофиялық өзгерістер көрінеді. DOA пациенттерінің 89%-ының кем дегенде бір көзінде оптикалық дискінің шүкірленіп (cupping) қалғандығы анықталды. Орталық көру өрісінің жоғалуымен қатар, көру өткірлігінің жеңілден ауырға дейін өзгеретін жоғалуына қоса, түс көру қабілетінің де нашарлауы байқалады, әдетте 6/6 (метрмен өлшенгенде, 20/20 футқа тең) және 6/60 (20/200 фут) аралығында, орташа мәні 6/36 (шамамен 20/125 футқа тең) түзетілген көру. Көру қабілетінің жоғалуы кейде одан да ауыр болуы мүмкін. Fundus (көз) тексеруіндегі ерекшеліктерге оптикалық атрофия жатады. Кейбір жағдайларда, бұл оптикалық дискінің глаукомаға ұқсас шүкірленуін де қамтуы мүмкін. Доминантты оптикалық атрофияның басталуы жасырын болғандықтан, симптомдар көбінесе аурудың ерте кезеңдерінде байқалмайды және мектептегі стандартты көз тексерулері кезінде кездейсоқ анықталады. DOA-ның алғашқы белгілері әдетте 6-10 жас аралығында пайда болады, бірақ 1 жаста да пайда болуы туралы хабарлар бар. Кейбір жағдайларда, доминантты оптикалық атрофия ерте ересек жасқа дейін субклиникалық күйде қалуы мүмкін. Симптомдар көбінесе балалық шақта басталатын болса, ересек пациенттер (шамамен 35 жаста) көру қабілетінің жаңадан жоғалуынан жиі шағымданады. Пресбиопияның ерте пайда болуы DOA пациенттерінің оқу үшін нысандарды беттеріне жақын ұстауға үйренуімен байланысты. Осы себепті, Дондердің қисығын ертеректе пайда болған пресбиопияны түзету үшін линзаларды тағайындау үшін қолдануға болмайды. Оқу қашықтығының қысқа болуын ескере отырып, DOA пациенттерінде оқу қашықтығын шамамен 8 дюймге дейін есептеу керек, ал ересектерде бұл көрсеткіш шамамен 16 дюймді құрайды. Доминантты оптикалық атрофияның прогрессиясы тіпті бір отбасының ішінде де әртүрлі болуы мүмкін. Кейбіреулерде көру өткірлігі жасөспірім шақта тұрақталатын жеңіл жағдайлар кездеседі, ал енді біреулерде баяу, бірақ тұрақты прогрессия байқалады, ал кейбіреулерде көру өткірлігінің күрт төмендеуі тіркеледі. Жалпы, жасөспірім шақтағы аурудың ауырлығы науқастың ересек өмірінің көп бөлігінде күтілетін көру функциясының деңгейін көрсетеді (Votruba, 1998). Кейбір отбасыларда орта жастағы адамдарда көру өткірлігінің баяу төмендеуі байқалады. Аутосомалық доминантты оптикалық атрофияның күрделі жағдайларында екі жақты оптикалық нейропатияға қоса, неврологиялық зақымданудың басқа да белгілері сирек кездеседі: перифериялық нейропатия, саңыраулық, мишашалы атаксия, спастикалық парапарез, миопатия.

Генетика

Доминантты оптикалық атрофия аутосомалық-доминантты жолмен мұраға көшеді. Яғни, ауруға шалдыққан гетерозиготалық пациенттің әр баласына ауруды беріп жіберу ықтималдығы 50% құрайды, егер оның әйелі немесе күйеуі аурумен ауырмаса. Ауру ерлер мен әйелдерде бірдей жиілікпен кездеседі. DOA жоғары деңгейде (98%) проявление етеді, бірақ аурудың ауырлығы мен прогрессиясы тіпті бір отбасы ішінде де айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін.

Патофизиология

Доминантты оптикалық атрофияда көру қабілетінің төмендеуі митохондриялардың дисфункциясынан туындаған оптикалық жүйке талшықтарының жоғалуына байланысты. Доминантты оптикалық атрофия 3-хромосомадағы q28-qter аймағында орналасқан OPA1 генінің мутациясымен байланысты. Сонымен қатар, оптикалық атрофияны тудыратын бес басқа хромосомалық ген сипатталған: OPA2 (X-хромосомаға байланысты), OPA3 (доминантты), OPA4 (доминантты), OPA5 (доминантты) және OPA6 (рецессивті) (OMIM 165500 қараңыз). OPA1 гені митохондрияның ішкі мембранасына бағытталған динаминмен байланысты GTPаза ақуызын кодтайды. OPA1 митохондриялық бірігу кезінде митохондрияның ішкі мембраналарының бірігуіне және жасуша өлімінің реттелуіне қатысады. Митохондриялар – жасуша функциялары үшін энергияны дискретті пайдалы бірліктерге (АТФ) өндіретін және түрлендіретін субжасушалық құрылымдар (оксидативтік фосфорилдану, электрондық тасымалдау тізбегін қараңыз). Торлы қабықтың ганглиондық жасушалары (нейрондар) көру нервін құрайды және ұзақ миелинсіз бөлігіне ие, сондықтан митохондриялық дисфункцияға жоғары энергия талаптары мен сезімталдық артады. Бұл әсіресе орталық көру өрісіне сәйкес ақпаратты жеткізетін торлы қабықтың папилломакулярлық шоғырындағы кішірек аксондар үшін маңызды. Бұл кіші аксондардың беттік қатынасы оларды митохондриялық зақымдарға оңай бейімдейді. Аутосомалық доминантты оптикалық атрофиядан зардап шеккен науқастардың жасушаларындағы биохимиялық және митохондриялық морфологиялық зерттеулер митохондриялардың пішінінде (кіші шарларға митохондриялық түтікшелердің айқын фрагментациясымен) және таралуында, биоэнергетикалық ақаулардан (тыныс алу тізбегінің функциясы, АТФ синтезі және реактивті оттегі түрлерінің өндірісі) немесе апоптоздан тәуелсіз ауыр зақымды көрсетті, бұл митохондриялық бірігудегі зақымның негізгі патогенетикалық механизмі екенін көрсетеді, бірақ өзгермелі биоэнергетикалық ақаулар екіншілік құбылыс ретінде де пайда болуы мүмкін, әсіресе күрделі фенотиптері мен көптеген митохондриялық ДНҚ жойылулары жинақталған ауыр жағдайларда. OPA1 генінің 200-ден астам әртүрлі мутациялары, DOA-ны тудыратыны хабарланды, олардың көпшілігі ақуыздың каталитикалық доменінде кездеседі. OPA1 генінің мутациялары сондай-ақ қалыпты қысымдағы глаукомамен (OMIM 606657) және есту қабілетінің жоғалтуымен (OMIM 125250) байланысты.

Менеджмент

Қазіргі уақытта доминантты оптикалық атрофияны емдеуге арналған емдік терапия жоқ. Кейбір зерттеулер көрсеткендей, OPA1 мутациясы бар DOA пациенттерінде идебенон қолдану көру өткірлігінің шамалы жақсаруымен байланысты. Идебенон антиоксидант ретінде жұмыс істейді, АТФ синтезінің төмендеуі және I кешендегі бұзылған тотығу фосфорилирлеуінен әсер еткен электрондарды тікелей III кешенге жеткізеді. Әдетте, идебенон күніне үш рет қабылдау ұсынылады. Пациенттердің көру қабілетіндегі өзгерістерді көз дәрігері бақылап отыруы керек. Пациенттердің балалары доминантты оптикалық атрофияға байланысты көру қабілетіндегі өзгерістерді анықтау үшін жүйелі түрде тексерілуі тиіс. Ауруды жақсырақ түсіну үшін зерттеулер жалғастырылуда, осылайша жаңа емдеу әдістерін әзірлеуге болады. 2018 жылдың қарашасынан бері Cure ADOA Foundation науқастар мен олардың отбасыларына көмек көрсетуге баса назар береді. Олардың мақсаттары: ғылыми зерттеулер жүргізу, ауру туралы хабардарлықты арттыру, барлық тараптардың арасындағы байланысты нығайту және науқастар үшін сенімді орта құру.

Өрлеу

Доминантты оптикалық атрофияның кездесу жиілігі 1:50,000 деп есептелген, ал Дания халқында таралуы 1:10,000-ға жетеді (Votruba, 1998).