Кіріспе

Ұлттар Лигасының хартасы – Ұлттар Лигасының хартасы. Ол 1919 жылғы 28 маусымда Версаль келісімінің І бөлігі ретінде қол қойылды және келісімнің қалған бөлігімен бірге 1920 жылғы 10 қаңтарда күшіне енді.

Жасау

Мүмкін болатын Ұлттар Лигасы туралы алғашқы жобалар Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін де дайындала бастады. Лондон негізделген Брайс тобы 1915 жылы құрылған Британ Ұлттар Лигасы қоғамы қабылдаған ұсыныстар жасады. АҚШ-тағы тағы бір топ – Нью-Йорктегі Century Association-дағы Гамильтон Холт және Уильям Б. Хоуленд – өздерінің жоспарларын жасады. Бұл жоспарды негізінен бұрынғы АҚШ президенті Уильям Говард Тафт басқарған Бейбітшілікті сақтау лигасы қолдады. 1918 жылдың желтоқсан айында Ян Кристиан Смуц тағы ұсыныстар енгізді. Кейін Чехословакия, Грекия, Польша және Румыния өкілдері де қосылды. Топ Хёрст және президент Уилсонның кеңесшісі Дэвид Хантер Миллер бірлесіп жазған алдын ала жобаны қарастырды. 1919 жылдың алғашқы төрт айында топ он рет жиналып, болашақ Лиганың негізгі Келісімшартының нақты шарттарын келісуге тырысты. Келіссөздер кезінде түрлі елдерден маңызды қарсылықтар туындады. Франция Лиганың шешімдерін орындау үшін халықаралық армия құруын қалады, бірақ британдықтар мұндай армия француздықтардың басымдығына ие болады деп опасылды, ал американдықтар келісе алмады, себебі соғыс жариялау құқығы тек Конгресске тиесілі еді.

X бап

Ұлттар Лигасының келісімінің X бабы Лига мүшелерін "Барлық Лига мүшелерінің аумақтық тұтастығын және қолданыстағы саяси тәуелсіздігін сыртқы агрессиядан қорғауға және сақтауға" міндеттеді. Ұлттар Лигасының мүшесі ішкі сепаратистермен күресте өзге мүшеге көмек көрсетуге міндетті емес екендігі айтылды, сонымен қатар ешбір елдің мұндай бүлікшілерге қолдау көрсетуіне болмайтындығы да ескерілді. Егер Лиганың мүшесі немесе мүше емес мемлекет агрессивті соғыс жүргізіп жеңіліске ұшыраса, келісім жеңілген тарапты аумақ және саяси тәуелсіздік жоғалту салдарынан қорғамайды (мысалы, Кеңес Одағының Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін нацистік Германиядан Шығыс Пруссияның солтүстік бөлігін аннексиялауы). АҚШ Президенті Вудро Вильсон Версаль келісімінің соңғы нұсқасында Ұлттар Лигасына қосылу туралы ұсынысын қабылдады, бірақ АҚШ Сенаты келісімді ратификациялауға келіспеді. Сенаттағы көптеген республикашылар үшін X бап ең наразылық тудырған ереже болды. Олардың наразылығы АҚШ осындай құжатты ратификацияласа, шабуылға ұшыраған жағдайда Ұлттар Лигасының мүшесін қорғауға халықаралық міндеттемелер алғанын негіз етті. Массачусетс штатынан Генри Кэбот Лодж және Коннектикут штатынан Франк Б. Брандеги АҚШ Сенатында ратификацияға қарсы күресті жетектеді, олардың пікірінше, халықаралық қақтығыстарға араласпау жақсырақ. АҚШ Конституциясына сәйкес, Президент Сенат үштен екі дауыспен кеңес берсе және келісім берсе ғана келісімді ратификациялай алады. X баптың басты мақсаты – бір елдің екіншісіне шабуыл жасауына жол бермей, күштер тепе-теңдігін сақтау болды (мысалы, Германияның Бельгия және Францияға шабуыл жасауы).