Кіріспе
Матамба патшалығы (1631–1744) – қазіргі Анголаның Маланье провинциясындағы Баикса-де-Кассанж аймағында орналасқан африкалық мемлекет. 1631 жылы патшайым Нзинга Ндонго патшалығымен біріктірді, және мемлекетте көптеген ер және әйел билеушілер болды. Бұл патшалық португалиялық отарлау әрекеттеріне ұзақ жылдар бойы қарсы тұрды, бірақ он тоғызыншы ғасырдың соңында Португалия Анголасының құрамына енді.
The Kingdom of Matamba (1631–1744) was an African state located in what is now the Baixa de Cassange region of Malanje Province of modern day Angola. Joined to the Kingdom of Ndongo by Queen Nzinga in 1631, the state had many male and female rulers. It was a powerful kingdom that long resisted Portuguese colonisation attempts, but was integrated into Portuguese Angola in the late nineteenth century.
Шығуы және ерте тарихы
Матамба патшалығы туралы алғашқы жазбадағы дерек 1530 жылы Конго королі, кейін Конго королі Афонсо I-ге салық төлегендігі туралы айтылады. 1535 жылы Афонсо өз тақымында Матамбаны патша ретінде билеген аймақтардың бірі деп атады. Патшалықтың ерте тарихы туралы қосымша мәліметтер жоқ, ал қазіргі ауызша дәстүрлер зерттеулердің қазіргі деңгейінде оны толықтырып көрсете алмайды. Дегенмен, Конго Матамбада тек номиналды және символдық ықпалға ие болған сияқты, ал оның билеушілері, әлдеқайда тәуелсіз болғанға ұқсайды. Матамбаның оңтүстік-шығыс көршісі – сол кездегі қуатты Ндонго патшалығы және Конгомен тығыз байланысы болғаны сөзсіз. 16 ғасырдың ортасында Матамбаны Нжига патшайым биледі, ол Конгодан, сол кезде христиан патшалығынан келген миссионерлерді, король Диого I (1545–1561) жібергендерді қабылдады. Патшайым миссионерлерді қабылдап, оларға уағыз айтуға рұқсат бергенімен, патшалық христиан дініне өткенін көрсететін ешқандай дерек жоқ. 1575 жылы Луандаға Пауло Диас де Новаис басқарған португал отаршыларының келуі саяси жағдайды өзгертті, себебі португалдар дереу Ндонго істеріне араласты, ал 1579 жылы Ндонго мен Португалия арасында соғыс басталды. Матамба алғашқы соғыстарда шағын рөл атқарғанымен, португалдықтардың жеңіске жету қаупі Матамба билеушісін (вероятно, Камболо Матамба есімді патша) араласуға итермеледі. Ол португалдарға қарсы Ндонгоға көмек көрсету үшін әскер жіберді, осы күштердің бірігуі нәтижесінде 1590 жылы Лукала шайқасында португал әскерлері жеңіліп, шашырап кетті.
Португалиялық шабуылдар және Ндонгоның жаулауы
1618 жылы Анголаның португал губернаторы Луис Мендес де Васкончелос жаңадан қол жеткізген Имбангала одақтастарын пайдаланып, Ндонгоға ірі масштабты шабуыл жасады. Куанза өзенінің оңтүстігінен келген жалдамалы сарбаздар болған Имбангала одақтастары, жағдайды өзгертіп, Мендес де Васкончелос әскерлеріне Ндонгоның астанасын тонауға және елді қарақшылыққа салуға мүмкіндік берді. Келесі екі жыл ішінде Мендес де Васкончелос ұлы Жоао португал және Имбангала әскерлерінің тобын Матамбаға бастап барды, онда олар зор зиян келтірді. Осы кезеңде Касанже Имбангала тобы португалдықтардан айнылып, Матамбадағы құрту науқанын жалғастырды. Матамбаның мыңдаған халқы қаза тауып, мыңдаған адамдар Америкаға құл ретінде апарылды. Мысалы, осы кезеңде "Матамба" этнонимі испандық Америкадағы құлдар тізімінде көптеп кездесе бастады. Ндонго португал әскерлерінің шабуылдарына ұшырауын жалғастырды, ал 1624 жылы Нжига Мбанди (сондай-ақ Нзинга деп те аталады) сол елдің билеушісі болды. Ол Португалияға қарсы соғысты сәтсіздікке ұшыратып, 1626 жылы және 1629 жылы елден қашуға мәжбүр болды. Екінші рет қашқанда Нжига Матамбаға кірді, оның әскерлері Матамбаның билеушісі, королева Мвонго Матамбаның әскерін жеңіп, оны тұтқынға алды. 1631 жылдан бастап Нжига Матамбаны өзінің астанасы етіп, оны Ндонго Королдығына қосты.
Матамба мен Ндонгоның бірлескен патшалығы: Нжига және оның мұрагерлері
1624 жылдан 1663 жылы қайтыс болғанға дейін Матамбада Нжига патшайым билік жүргізді. Осы кезеңде ол елді өзінің иелігіне қосты және португалдықтардың шабуылдарынан қашқан мыңдаған бұрынғы халқы осы жерге қоныстанды. Ол Касанжеге қарсы бірнеше соғыс жүргізді, әсіресе 1634-1635 жылдары. 1639 жылы ол португалдық бейбітшілік миссиясын қабылдады, бірақ келісімге қол жеткізе алмады, алайда оның және португалдардың арасындағы қарым-қатынас жаңартты. 1641 жылы голландтар Луанданы басып алғанда, Нжига олармен одақ құру үшін дереу елшілерді жіберді. Осы жылдары ол астанасын Матамбадан Кавангаға көшірді, онда португалдарға қарсы әрекеттер жүргізді. 1647 жылы Комби шайқасында Ндонго әскерлері португалдықтарға қарсы маңызды жеңіске жетті, олар елді тастауға жақындады және олардың ішкі астанасы Масангоны қоршауға алды. Бірақ 1648 жылы Сальвадор де Са басқарған португалдық күштер голландтарды ығыстырып, Нжинганы Матамбаға қайта оралуға мәжбүр етті. Ол Куанза өзеніндегі Киндонга аралында, өзінің және бұрынғы билеушісі билік еткен жерде символдық астанасын сақтап қалды, бірақ нақты астана Матамба (Санта-Мария-де-Матамба) қаласында болды. Нжига 1622 жылы Луандада Ана де Соуза болып суға батырылды, ал 1654 жылы Португалияға бейбітшілік туралы ұсыныс жасады. Нжига Португалиямен бейбіт қарым-қатынас орнату арқылы өзінің мемлекетін бекітуге және баласы болмағандықтан мұрагерін анықтауға үміттенді. Ол туысқан отбасымен жақын одақ құрды, оның басшысы Жоао Гутерриш Нгола Канини оның ең маңызды кеңесшісі болды. Сондай-ақ ол Нжига Мона басқарған Имбангала әскерін өз әскерінен алып тастап, тікелей бақылауға алуға тырысты. Осы себепті ол католик шіркеуімен келісуге ұмтылды. Бұл стратегия сәтті болды, ол 1657 жылы бейбіт келісімге қол қойды және итальяндық капуцин миссионерлері оның жерінде жұмыс істей бастады. Олар Нжиганы соңғы күндерінде үлгілі христиан ретінде қарастырды және мыңдаған Матамба халқы суға батырылды. Алайда, христиандық қауымға қайта оралу оның проблемаларын шешпеді және мұрагерлік мәселесі әлі де күрделі болып қала берді. Шіркеу Жоао Гутеррес пен оның қарындасы Барбараның некесін танудан бас тартты, өйткені Гутеррес бұрын португалдық Мбака бекінісінде тұтқын болғанда әйелі болған. Сол сияқты, христиандық емес және тіпті христиандыққа қарсы болған Имбангала Нжигаға кейбір әдет-ғұрыптарын өзгертуге мүмкіндік берсе де, Нжига Монаның әскердегі билігі шексіз болды.
Азаматтық соғыс
Нжинга қайтыс болғаннан кейін, азаматтық соғыспен белгіленген шиеленіс кезеңі басталды. Барбара Нжинганың орнын басып алды, бірақ 1666 жылы Нжинга Монаға адал күштер оны өлтірді. Жоао Гутерриш 1669 жылы Нжинга Монаны уақытша биліктен ығыстырды, бірақ 1670 жылы жеңіліп қаза тапты. Нжинга Мона Жоао Гутеррештің ұлы Франсиско Нжинга Монаны 1680 жылы биліктен қуғанға және өлтіргенге дейін патшалыққа билік етті.
Католе шайқасы
1681 жылы Франциско көршілес Касанжемен соғысқа қатысып, таққа талапкерлердің бірінің мүддесін ілгерілетуге тырысты. Португалиялықтар бұл соғысқа араласып, 40 000-нан астам әскерден тұратын күшпен Матамбаға басып кірді, бұл Португалияның Анголаға жұмылдырған ең ірі әскери күші болды. Армия Католеге жетіп, 1681 жылдың 4 қыркүйегінде Франциско таңертең сәтті шабуыл жасап, португал әскеріне ауыр шығын келтірді. Бірақ португал әскеріндегі Имбангала жасақтары қарсылықты күшейтіп, одан кейін болған шайқаста Франциско мен оның бірнеше туыстары қаза тапты. Португал әскері ауыр зардаптар шеккеннен кейін Амбакаға, содан кейін Масангоға қайтарылды.
Королева Вероника
Франсиско Гутеррештің орнын оның қарындасы Вероника I Гутерреш Кандала Кингванга басқарды, оның 1681 жылдан 1721 жылға дейінгі ұзақ билігі Гутерреш әулетінің билігін нығайтып, әйел билеушілер үшін берік үлгі орнатты. Вероника шыншыл христиан болғанмен, Матамбаның тәуелсіздігіне деген ынтасы да зор болды. Португалияның келесі шапқынын болдырмау үшін Вероника Луандаға елшілік жіберіп, 7 қыркүйекте бейбіт келісімге қол қойды. Онда ол формалды түрде вассалдыққа бағынуға, Католе шайқасында тұтқындалған португал тұтқындарын қайтаруға, елге миссионерлерді кіргізуге және португал агенттеріне өзінің жері арқылы еркін өтуге келісім берді. Сонымен қатар, ол Касандждің тәуелсіздігін мойындауға, елге деген барлық құқықтарынан бас тартуға және 4 жыл ішінде 200 құлды өтемақы ретінде төлеуге міндеттенді. Алайда Вероника толыққанды мойынсұнбады, және бірнеше жылдың ішінде Ндонго мен Матамбаның королевасы ретінде алдыңғы билеушісі Нжинганың дәуіріндегідей үміттерді күттірді. Өз құқықтарын бекіту процесінде ол 1689 жылы және 1692-1693 жылдары Португалиямен соғысқа қатысты. 1706 жылы ол Конгомен одақ құруға тырысты. Бұл соғыстар мен үлкен операциялар арасындағы шабуылдар оның иеліктерінің батыс жиегінде халықтың азаюына себеп болды. Вероника Нжинганың қайтысынан және одан кейінгі азаматтық соғыстан кейін тоқтатылған елдегі христиандық миссияны қайта жандандыруға ниеттенгендей көрінеді. Бірақ, оның көптеген өтініштеріне қарамастан, миссия қайта құрылмады.
1744 жылғы португалдық шабуыл
1721 жылы Вероника қайтыс болғаннан кейін оның орнын ұлы Афонсо I Альварес де Понтес бағындырды. Оның билік кезінде Матамбадан бөлініп шыққан Солтүстік Холо аймағы өз тәуелсіздігін жариялап, Португалиямен қарым-қатынас орнатты. Матамбаның аймақтың бөлінуіне қарсы әрекеттері мен португалдықтардың бүлікші аймақпен сауда жасауы Матамба мен португал колониясы арасындағы қарым-қатынасты нашарлатты. 1741 жылы таққа отырған Ана II (Матамба бұрынғы билеушілер мен олардың әулеттерінің христиандық есімдерін қабылдағандықтан, Ана I – королева Нжинга) 1744 жылы португалдықтардың шапқынына тап болды. 1744 жылы португал әскерлерінің Матамбаға басып кіруі XVIII ғасырдағы олардың ең ірі әскери операцияларының бірі болды. Шабуыл барысында Матамба әскері португалдықтарға ауыр жеңіліс сыйлады, бірақ оған қарамастан, португал әскерінің бір бөлігі Матамба астанасына жетіп үлкерді. Ұзақ соғыстан аулақ болу және оларды елден шығару үшін Ана II Португалиямен вассалдық шартына қол қойды, ол Верониканың 1683 жылы берген уәделерін қайта бекітті. Шарты Португалияға Матамбаны вассал ретінде мойындауға және Матамбаны португал саудасына ашуға мүмкіндік берді, бірақ ол Матамбаның нақты тәуелсіздігіне немесе саудаға елеулі әсер етпеді. Ана II, Вероника сияқты, Матамбаны христиан мемлекеті ретінде дамытуға мүдделі болды және Конго мен Анголаның капуцин префектіне немесе португал билігіне миссионерлерді елге шақырып, тұрақты миссиялар құру туралы өтініштер жіберді. Елге Кахендадан және Жалаң аяқ кармелиттерден миссионерлер келгенімен, тұрақты миссия құрылмады.
Бөлінетін патшалық
1756 жылы Ана II қайтыс болды, сол кезде таққа таласушылар арасында азамат соғысы басталды. Осы кезеңде Вероника II қысқа мерзімге билік жүргізді, бірақ 1758 жылдан кейін тақтан құлатылды, нәтижесінде Ана III таққа отырды. Ана III өз кезегінде әскери жетекші Калвете ка Мбандимен құлатылды. Калвете соғысты жеңіп, таққа отырғанда Франциско II деп шомылдырылды. Дегенмен, Ананың екі қызы – Камана мен Мюрили азамат соғысынан қашып, Киндонга аралдарындағы ежелгі Ндонго астанасына паналады және Франциско II-нің оларды құлату әрекеттеріне қарсы тұрды. Осыдан бастап патшайым Камана қарсы патшалық құрды және 1767 жылы өзінің қарсыласына қарсы португалиялықтардан көмек алуға тырысты. Сол кездегі португалиялық губернатор Франсиско Инноченсио де Соуза Коутиньо оған пана берді және өкілдеріне оны және оның мәртебесін құрметтеуді бұйырды, бірақ Португалия аймағының шығыс бөлігіндегі істерге тікелей араласуға құлық танытпады. Камананың ұлы және мұрагері елдің бөлінуін аяқтап, астананы қайтарып алып, шамамен 1810 жылы Матамба патшасы болып таж кигізді.