Кіріспе

Генри Джеймстің 1903 жылғы "Туған жер" әңгімесі – Генри Джеймстің 1903 жылы "The Better Sort" жинағында алғаш рет жарияланған қысқа әңгімесі. Шекспирге табынудың артық өршуіне қатысты өткір сатиралық туынды, бұл әңгіме Джеймстің Шекспирдің пьесаларын кім жазғандығына қатысты күмәнін көрсетеді. Ғылыми тұрғыдан тар мәселенің өзінен бөлек, әңгімеде Джеймстің әдеттегідей ойлы кейіпкері, бардтың бала кезіндегі қызметтері туралы лекциясында басқаша шындық құрастырады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Моррис Гедж – Англиядағы "мүлдем гранит, тұман және әйелдер романдары" деп сипатталатын, қарапайым провинциялық кітапхананың кітапханашысы. Ол Стратфорд-на-Эйвондағы Шекспир үйінің сақтаушысы болу туралы шақыру алады. Шекспирдің аты әңгімеде есімдерінде айтылмаса да (Джеймс осы әңгімені жоспарлаған кезде жазбаларында екі рет қолданған), "ағылшын тілді халықтың ең қасиетті Меккесі" кімге арналғаны анық. Сақтаушы болып тағайындалғаннан кейін, Моррис үйге келетін туристерге айтуға мәжбүр болған сөздерге күмәндана бастайды. Ол өз сөздерінде сақтық танытып, ойланып тұрады. Бұл оның әйеліне уайым әкеледі және ғибадатхананың иелерінен ескерту алады. Гедж соңында, егер ақымақтық керек болса, оны толыққанды ұсынатынына шешім қабылдайды. Әңгіменің соңғы бөлімінде ол бала Шекспирдің үйде қалай ойнағаны туралы қызықты лекция оқып береді. Әрине, туристерден түсетін табыс артып, Геджтің жалақысы көтеріледі.

Негізгі тақырыптар

Бұл әңгіме – Джеймстің танымал тақырыбына қатысты керемет әзіл-қалжың, қиялдағы "жарық балалары" шынайы, қатал әлемде қалай қиындыққа тап болады. Моррис бұл жағынан ерекше, себебі ол әлемдік құштарлықты қанағаттандыру арқылы оның жолын кесу әрекеттерін жеңіп шығады. Бұл оқиға Т. С. Элиоттың адамзаттың көп шындықты көтере алмайтыны туралы тұжырымын көрсетеді. Алайда, бұл әңгіме адамдардың ащы шындықтан гөрі тәтті ойларға құмар екенін еске салмауға бағытталған. Джеймс Гедждің Шекспирдің балалық шағы туралы әлгіндей пародиалық лекциясында көңілді "нақтылықты" құрастыруына ризашылық білдіреді. Ал авторлық мәселесіне келсек, Джеймске "Стратфордтық адамның" пьесалар мен сонеттерді жазғанына сену өте қиын болды. Бірақ Фрэнсис Бэкон сияқты басқа күдікті авторларға да сенуге ол шамасы келмеді. "Туған жер" атты туындының түйінді ойы – Шекспирдің өзінің шығармалары, оларды кім жазғанының өмірбаянынан гөрі әлдеқайда маңызды екенін көрсетеді.

Санаткерлік бағалау

Кейбір сыншылар Морристің келісімін суретшінің өркендеуі емес, адал адамның ар-ұжданына сату деп қарастырды. Бұл пікірдің белгілі бір дәрежеде негізі бар, себебі Гедж көбірек қызықтыру үшін ғылыми қағидалардан бас тартуға мәжбүр. Бірақ оқиғаның жеңіл әуелі Джеймс Морристің тапқыр және толыққанды фантазия құру қабілетіне риза болғанын көрсетеді. Амал не, Джеймс өзінің туындыларында да осылай істеген. Көптеген сыншылар оқиғаның Гедждің зиялылық адалдығына қарамастан, керемет айтылғанына келіседі. Морристің соңғы лекциясы, әсіресе, туристік алдаушылықты жарқын сатиралық бейнелегені үшін есте қалады:

Сол есіктен ол әдетте өтетін; сол төмен терезелерден бала кезінде ол әлемге қарайтын, оны өзінің генийімен сыйлап, оны одан да бақыттырақ ететін; осы еденнің тақталарында оның кішкентай аяқтары жиі қағып, шағылысатын; ал осы төбенің арқалықтарына балалық күресте секіріп, қол жеткізуге тырысты.