Кіріспе

Юта штатындағы, АҚШ-тағы Грин өзеніндегі бөгет.
Флеминг Гордж бөгеті – 1950-1970 жылдар аралығында Қайта жаңарту бюросы Колорадо өзенінің жоғарғы бассейнінде салған, Колорадо өзенінің су қоймаларының ірі жүйесінің алты бөгетінің бірі. Жобаның өзі ХХ ғасырдың басында АҚШ-тың жеті штаты мен Мексиканың екі провинциясы қол қойған келісімдердің тікелей нәтижесі болды, олар Колорадо өзенінің ағысын бөліп берді. 1922 жылғы Колорадо өзені шартында Вайоминг, Колорадо, Юта және Нью-Мексико штаттарына арналған Верхний бассейн үшін, сондай-ақ Аризона, Невада және Калифорния штаттарына арналған Төменгі бассейн үшін тең мөлшерде үлестер қарастырылған. Колорадо өзенінің жылдық су ағынындағы үлкен айырмашылықтарға байланысты, құрғақ жылдары жоғарғы бассейн төменгі бассейндің үлесін толыққанды қамтамасыз ете алмады, ал сулы жылдары суды жинауға мүмкіндік болмағандықтан көп су ысырапқа кетті. Бюро Эхо Парк жобасынан бас тартқанда, бұл экологиялық қозғалыстың алғашқы жеңістерінің бірі деп есептелді, бірақ бұл келісіммен келді. Грин өзенінде бөгет салынады, ол тамаша қызыл тасты каньон – Флеминг Горджға дейін 80 шақырымға дейін (50 миль) жоғары орналасқан. Кейбір адамдардың пікірінше, даулы Глен-Каньон бөгетінің құрылысы осы «Эхо Парк үшін жасалған келісімнің» бөлігі болды, бірақ шындығында Бюро Эхо Парк пікірталасының нәтижесіне қарамастан, Глен-Каньонда бөгет салуды әрқашан жоспарлаған. Грин өзенін бөгеуден басқа, Флеминг Гордж бөгеті АҚШ-тың 191 тас жолын да өзен арқылы өткізеді.

Құрылыс

Flaming Gorge бөгетін салу Конгресс CRSP-ті мақұлдағаннан кейін бірнеше ай өткен соң басталды, Президент Дуайт Д. Эйзенхауэр Ақ үйіндегі үстеліндегі батырманы басып, Қызыл каньондағы алғашқы жарылысты бастады. 1958 жылы дамбаның солтүстік-шығысында жұмысшыларға тұрғын үйлер ұсынған компания қаласы – Голланд Джон аяқталды, ал жерді дайындау және геологиялық тексерулер жалғасты. Құрылыс ең жоғары деңгейге жеткенде Голланд Джон қаласында 3000-нан астам адам тұрды. Бөгет құрылысы бойынша негізгі келісім-шарт Питер Кивит Сонз, Моррисон Кнудсен компаниясы, Mid Valley Utility Constructors Inc. және Coker Construction Company конгломераты – Arch Dam Constructors компаниясына тапсырылды. Бөгет орнындағы нақты құрылыс 1958 жылдың соңында басталды, ол кезде Грин өзенін бөгеттің айналасына бағыттап, оны тазалау үшін бұрмалау туннеліне жұмыс кірістірілді. 1959 жылдың сәуірінде бұрмалау туннелін қазу жұмыстары аяқталды, ал 17 тамызда бетон қаптамасы бітті. Туннель дайын болғаннан кейін, бөгет орнының жоғары және төменгі жағында екі топырақ бөгетін салуға кірістірілді, ал өзен 19 қарашада жоғарғы бөгет аяқталғаннан кейін бөгеттің айналасына бағытталды. Бөгеттің оң жақ тірегіндегі кілт (негіз) қазу және сол жақ тірегіндегі су төгілетін құрылыстың құрылысы қыркүйекте басталды, ал барлық алдын ала каньон қабырғалары 1960 жылдың басында аяқталды. Төменгі бөгет ақпан айында аяқталды, бұл жұмысшыларға екі бөгет арасындағы кеңістіктен суды соруға мүмкіндік берді. Іргетастарды бұрғылауға болатын қатты тасқа жету үшін өзен төсегін құрайтын лай және шөгінділерді алып тастау қажет болды; бұл жұмыс 1960 жылдың тамызында аяқталды, бұл негізгі бөгеттің іргетасын салуға жол ашты. Оның ішінде су шығару және қуат өндіруге пайдалы белсенді сыйымдылығы бар.

Электр станциясы

Плотинаның су электр станциясы оның негізінде орналасқан. Ол үш 50 650 киловатт генератордан тұрады, олар үш Франсис конструкциялы турбиналармен қамтамасыз етіледі. Flaming Gorge плотинасының жалпы белгіленген қуаты 151 950 киловатқа жетеді. Электр станциясына үш 3 метрлік (10 фут) диаметрлі су құбыры су жеткізеді. Қайта құру бюросы электр станциясын басқарады, ал Батыс аймақтық энергетикалық басқарма плотинадан өндірілген энергияны сатады. Электр станциясы қазір Грин өзенінің табиғи маусымдық гидрографына сәйкес, плотина салынғанға дейінгідей су шығару режимін сақтайды. Сонымен қатар, су ағынының деңгейі үнемі белгілі бір шектен жоғары ұсталуы тиіс. 1977 жылдың 11 тамызында 2-ші агрегаттың турбинасы су құбырындағы тығыздағыш сақинаның зақымдануынан тоқтап қалды. Бұл оқиға барлық үш су құбырындағы тығыздағыш сақиналарды ауыстыруға әкелді. Бұл сақиналар да бұзылып, қайтадан ауыстырылды. Дегенмен, плотинаның негізгі құрылымдық бөліктеріне ешқандай зақым келген жоқ.

Қоршаған ортаға әсері

Су тасқынын тоқтатып, төменгі ағыстарды жасанды түрде көбейту арқылы Жалындаған ойыс бөгеті Жасыл өзеннің сипаттамаларын айтарлықтай өзгертті, әсіресе Ямпа өзенімен қосылатын жерден жоғары: "Динозаврлар ұлттық монументіндағы Лодор каньонындағы көктемгі су тасқынының керемет дауысы осы жерді жаратқан күштің сезімін білдірмейтіндей деңгейге дейін басылды". Өзенді реттеу Жасыл өзеннің бойында су тасқынының эрозиялық әсерінен табиғи түрде дамымайтын жағалау аймақтарының өсуіне әкелді. Ағын мөлшерінің өзгеруі өзен бойындағы қосмекенділердің мекендеу ортасының азаюына да себеп болды. Бөгет өзеннің көп мөлшердегі шөгінділерін тоқтатады, бұл көптеген жергілікті балық қорына зиян келтіреді. Суық және мөлдір судың шығарылуы құмды тілшелердің жоғалуына, жағалау эрозиясына әкелді, нәтижесінде Жасыл өзенінің кейбір бөліктеріндегі төрт жергілікті балық түрінің маңызды мекендеу ортасы жойылды. 2008 жылдың 28 тамызында Қалпына келтіру бюросы (Environmental Impact Statement – Экологиялық әсерді бағалау есебі) дайындады, ол Қоршаған ортаны қорғау актісінің 7-тарауында талап етілген өзен ағынын қамтамасыз етуге бағытталған. Зардап шеккен төрт жергілікті балық түрі – шынар балық, Колорадо пикеминносы, дөңгелек балық және сүйекті құйрықты балық. Дегенмен, суық су шаңғылдақ балықтың көбеюіне мүмкіндік берді. Бөгеттен төменге қарай Жасыл өзенінің шамамен 28 милі (45 км) "Көк ленталы форель балық шаруашылығы" деп белгіленді, одан төмен су жылырақ болып, жергілікті түрлерге қолайлырақ. Сонымен қатар, Жалындаған ойыс су қоймасы "ірі форель өсіруге өте қолайлы салқын, мөлдір суындағы керемет балық аулауымен бүкіл елге танымал".

Суды басқа жаққа аудару ұсынысы

ХХІ ғасырдың басында Колорадо өзені жүйесі ауыр құрғақшылықтың салдарынан қиын жағдайға түсті. Колорадоның қарқынды дамып келе жатқан Фронт-Рейндж қалалық аймағы, Колорадо өзенінің алабында орналаспаса да, Роки таулары арқылы суды бұрып алу арқылы одан су алады. Егер жаңа көздер ашылмаса, бұл аймақ 20 жылдың ішінде судан толық құрғап қалуы мүмкін деп болжанып отыр. Су қорын арттырудың бір даулы ұсынысы – Флеминг-Гордж суқоймасынан Оңтүстік-Шығыс Вайоминг арқылы Шығыс Колорадоға дейін 501 миль (806 км) ұзындықтағы құбыр жүргізу. 9 миллиард доллар тұратын бұл жоба Фронт-Рейндж аймағына жыл сайын шамамен жаңа су мөлшерін қамтамасыз етеді. Шығыс Колорадо Флеминг-Гордж суқоймасынан төмен жатқандықтан, суды Роки тауларынан сорғылау қажет болады, бұл жобаны жалпы энергияны тұтынушыға айналдырады. Бұл ұсыныс су құқықтарына қатысты үлкен дау-жанжалға себеп болды, сауалнамаға сұрақ қойылған Вайоминг тұрғындарының 87 пайызы жобаға қарсы екенін білдірді. Федералдық Энергетикалық Регуляторлық Комиссиясы және АҚШ Армиясының Инженерлік корпусы жобаның құрылысына рұқсат беруден бас тартты.