Кіріспе
Арабия түбегінің 610 жылға дейінгі демографиясы – Арабияның Исламға дейінгі халықтары, мәдениеттері мен дәстүрлері. Исламға дейінгі Арабия (شبه الجزيرة العربية قبل الإسلام), Мұхаммедтің 610 жылы алғашқы уахиға дейінгі Арабия түбегін білдіреді, Исламда джахилия дәуірі ретінде танылады, бұл сол кездегі аймақтағы көпқұдайлықтың кең таралғанын көрсетеді. Кейбір отырыққан қауымдастықтар ерекше цивилизацияларға айналды. Осы қауымдастықтар туралы мәліметтер шектеулі және археологиялық куәліктерден, Арабиядан тыс жазылған есептерден және мұсылман тарихшылары кейіннен жазған араб ауызша дәстүрлерінен жинақталған. Ең танымал қауымдастықтардың қатарында шамамен 3000 ж.б.д. пайда болған және шамамен 300 ж.б.д. дейін өмір сүрген Самуд тайпасы болды; ал шығыстағы ең ерте семиттік тілде сөйлейтін цивилизация – Дилмун, ол шамамен б.з.д. 4 мыңжылдықтың соңында пайда болып, шамамен 600 ж.б.д. дейін өмір сүрді. Сонымен қатар, б.з.д. 2 мыңжылдықтың екінші жартысынан бастап Оңтүстік Арабияда Сабалықтар мен Миналықтар сияқты бірнеше мемлекеттер құрылды, ал Шығыс Арабияда семит тілдерінде сөйлейтін халықтар қоныстанды, олар, болжам бойынша, оңтүстік-батыстан көшіп келген, мысалы, Самад халқы. 106-630 жылдары Арабияның ең солтүстік-батыс аймақтары Рим империясының бақылауында болды, ол оны Арабия Петреясы ретінде басқарды. Бірнеше маңызды пункттерді алдымен Парфтар, содан кейін Сәсанилер кезінде ирандықтар бақылады. Исламға дейінгі Арабиядағы дін әртүрлі болды; политеизм басым болғанымен, монотеизм де аймақтың кейбір тұрғындары, мысалы, еврей тайпалары арасында маңызды роль атқарды. Арабтың көпқұдайлығынан басқа, аймақтағы басқа діни тәжірибелерге ежелгі семит діндері; жаңадан пайда болған Исламның бір бөлігіне айналған Ыбырайым діндері; ирандық діндер; гностицизм және, сирек жағдайларда, көбінесе жергілікті емес саудагерлер мен саяхатшылар ұстанған үнді діндері кірді.
the peoples, cultures, and traditions within Arabia before Islam
Pre Islamic Arabia (شبه الجزيرة العربية قبل الإسلام), referring to the Arabian Peninsula before Muhammad's first revelation in 610 CE, is referred to in Islam in the context of jahiliyyah , highlighting the prevalence of paganism throughout the region at the time. Some of the settled communities developed into distinctive civilizations. Information about these communities is limited and has been pieced together from archaeological evidence, accounts written outside of Arabia, and Arab oral traditions that were later recorded by Muslim historians. Among the most prominent communities were the Thamud, who arose around 3000 BCE and lasted to around 300 CE; and the earliest Semitic speaking civilization in the eastern part was Dilmun, which arose around the end of the 4th millennium BCE and lasted to around 600 CE. Additionally, from around the second half of the 2nd millennium BCE, Southern Arabia was the home to a number of kingdoms, such as the Sabaeans and the Minaeans, and Eastern Arabia was inhabited by Semitic speaking peoples who presumably migrated from the southwest, such as the so called Samad population. From 106 CE to 630 CE, Arabia's most northwestern areas were controlled by the Roman Empire, which governed it as Arabia Petraea. A few nodal points were controlled by the Iranian peoples, first under the Parthians and then under the Sasanians. Religion in pre Islamic Arabia was diverse; although polytheism was prevalent, monotheism was still a notable practice among some of the region's inhabitants, such as the Jewish tribes. In addition to Arabian paganism, other religious practices in the region included those of the ancient Semitic religions; the Abrahamic religions, of which the emerging Islam would become a part; the Iranian religions; the Gnostic religions; and, rarely, the Indian religions, which were mostly adhered to by non native merchants and other travellers.
Зерттеулер
Исламға дейінгі арабтар туралы ғылыми зерттеулер 19-шы ғасырдың басындағы арабтанушылармен басталады. Олар ежелгі Оңтүстік Араб жазуларын (б.з.д. 10-шы ғасыр), Ежелгі Солтүстік Араб жазуларын (б.з.д. 6-шы ғасыр) және Исламға дейінгі Арабияның басқа да жазбаларын оқуға қол жеткізді. Осылайша, зерттеулер енді тек жазба дәстүрлерімен ғана шектелмейді. Себебі, сол дәуірдегі араб тарихшыларының еңбектері жеткіліксіз сақталғандықтан, бұл дәстүрлер жергілікті емес. Материалдық мәліметтердің аздығын египеттіктер, гректер, римдіктер сияқты басқа мәдениеттердің жазбаларымен толықтырады, бірақ бұл мәліметтер толық емес еді. Біздің заманымыздың 3-шы ғасырынан бастап, Химяриттердің күшеюімен және Кахтаниттердің Левантта пайда болуымен араб тарихы айқын бола бастады. Сонымен қатар, біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында Набатейлердің Кахтаниттерге бірте-бірте сіңісіп кетуі 7-шы ғасырдағы мұсылман жаулап алуларынан асып түсетін кеңею үлгісін көрсетті. Тарих көздеріне археологиялық деректер, шетелдік есептер, ауызша дәстүрлер (кейіннен ислам ғалымдары жазып алған, әсіресе исламға дейінгі поэзияда) және хадистер, сондай-ақ орта ғасырларда сақталған және цитата келтірілген немесе жазылған бірқатар ежелгі араб құжаттары жатады. Арабия түбегіндегі археологиялық зерттеулер жиі болмаса да, нәтижелі болды және көптеген ежелгі орындар қазіргі қазбалар арқылы анықталды. Исламға дейінгі Арабияға арналған ең соңғы толық зерттеу 2015 жылы Оксфорд университетінің баспасында жарық көрген «Арабтар және Исламға дейінгі империялар» кітабы болып табылады. Бұл кітапта осы кезеңдегі, әсіресе солтүстік аймақтың тарихына қатысты көне мәтіндер мен жазулар жинақталған.
Маған, Мадиян және ʿАд
Маган шумерлердің сауда серіктесі ретінде куәландырылған. Ол көбінесе Оманда орналасқан деп есептеледі. Адидтер Оңтүстік Арабияда (қазіргі Йемен) қоныс тепті, Қахтан тайпасының шығысына орналасты. Олар б.з.б. 10-шы ғасырдан б.з. 3-ші ғасырына дейін ʿĀd патшалығын құрды. ʿĀд ұлты гректер мен египеттіктерге белгілі болған. Клавдий Птолемейдің «Географиясы» (б.з. 2-ғасыры) бұл аймақты «Иобариттер елі» деп атайды, кейін аңыз бойынша ол Ubar деп аталды. Мидиялықтардың шығу тегі анықталған жоқ. Мидиялық керамикасындағы Микен мотивтеріне байланысты, Джордж Менденхолл, Питер Парр және Бену Ротенберг сияқты ғалымдар мидиялықтар бастапқыда Эгей аймағынан көшіп келген Теңіз халықтары болған және бұрыннан бар семит қабаттарына үстемдік еткен деп болжайды. Мидиялықтардың шығу тегі мәселесі әлі де ашық күйде қалып отыр.
Үлкен патшалықтардың шолу
610-шы жылдары Ислам дінінің пайда болуына дейінгі Исламға дейінгі Арабия тарихы толыққанды белгілі емес. Арабия түбегіндегі археологиялық зерттеулер шектеулі болды; жергілікті жазба дереккөздер Арабияның оңтүстігіндегі көптеген жазулар мен монеталармен ғана шектелген. Қазіргі материал негізінен басқа дәстүрлерден (мысалы, египеттіктер, гректер, парсылар, римдіктер және т.б.) алынған жазба дереккөздерден және кейіннен ислам ғалымдары жазған ауызша хабарлардан тұрады. Қызыл теңіз және Үнді мұхиты саудасынан көптеген шағын патшалықтар гүлденді. Басты патшалықтарға сабалықтар, аусандықтар, химярлықтар және набатейліктер кірді. Хадрамаут патшалығының ең ерте белгілі жазбалары б.з.д. 8 ғасырға дейін жетеді. Ол алғаш рет сыртқы өркениеттерде б.з.д. 7 ғасырдың басындағы Ежелгі Саба жазуында, яғни Карабил Ватардың жазуында айтылған, онда Хадрамаут патшасы Яда’ил оның одақтастарының бірі ретінде көрсетілген. Дилмун алғаш рет б.з.д. 4 мыңжылдықтың соңында Урук қаласындағы Инанна қасиеттігінің саз тақталарында кездеседі. «Дилмун» деген сөз бір түрлі балтаны және белгілі бір лауазымды шенеунікті білдіреді, сонымен қатар Дилмунмен байланысты адамдарға жүннің мөлшері тізімі бар. Сабалықтар – ежелгі Оңтүстік Арабия тілінде сөйлейтін ежелгі халық, қазіргі Йеменде, Арабия түбегінің оңтүстік-батысында б.з.д. 2000 жылдан б.з.д. 8 ғасырға дейін өмір сүрген. Кейбір сабалықтар Қызыл теңізде үстемдік құруларына байланысты Эритрея және Солтүстік Эфиопияда орналасқан Д’мтте де тұрды. Олар б.з.д. 2 мыңжылдықтың басынан б.з.д. 1 ғасырға дейін өмір сүрді. Б.з.д. 1 ғасырда олар химярлықтар тарапынан басып алынды, бірақ Саба және дху Райдан патшаларының бірінші химярлық империясы ыдырағаннан кейін 2 ғасырдың басында Орта Саба патшалығы қайта құрылды. Ақырында олар 3 ғасырдың соңында химярлықтар тарапынан басып алынды. Баяханның оңтүстігіндегі Вади Мархадағы Хагар Яхиррде астанасы бар ежелгі Аусан патшалығы қазіргі кезде Хагар Асфал деп аталатын төбе немесе жасанды үйіндімен белгіленген. Бұрын Оңтүстік Арабияның маңызды шағын патшалықтарының бірі болған. Саба патшасы және мукарриб Кариб’ил Ватар б.з.д. 7 ғасырда қаланы қиратқан, бұл туралы Саба мәтінінде Сабалықтар үшін оның маңыздылығын көрсететін жеңіс туралы хабарланған. Химяр – б.з.д. 110 жылдан бастап ежелгі Оңтүстік Арабиядағы мемлекет. Олар шамамен б.з.д. 25 жылы Қатабанды, б.з. 200 жылы Хадрамаутты, б.з. 300 жылы басқарып алды. Сабаға қатысты саяси жағдайы жиі өзгеріп, 280 жылы Саба патшалығын басып алғанға дейін. 525 жылға дейін Арабиядағы басты мемлекет болды. Экономикасы ауыл шаруашылығына негізделген. Сыртқы сауда ладан мен мирраны экспорттауға негізделген. Көп жылдар бойы ол Шығыс Африка мен Жерорта теңізі елдерін байланыстыратын маңызды делдал болды. Бұл сауда Африкадан Рим империясына сатылатын піл сүйегін экспорттаудан тұрды. Химяр кемелері Шығыс Африка жағалауына үнемі жүріп тұрды, мемлекет сонымен қатар Шығыс Африканың сауда қалаларын саяси бақылауда ұстады. Набатейлердің шығу тегі әлі де анық емес. Иеронимнің айтуынша, дыбыстың ұқсастығынан олар Жаратылыс кітабында айтылған Небаиот тайпасымен байланысты болуы мүмкін, бірақ қазіргі тарихшылар Набатейлердің ерте тарихына қатысты сақтық танытады. Б.з.д. 586 жылы басталған Вавилон тұтқындығы Яһудада билікке талас тудырды, эдомдықтар Яһуда жайылымдарына көшіп келген кезде Набатей жазулары эдомдықтардың аумағында пайда бола бастады (б.з.д. 312 жылға дейін, Антигон I оларды Петрада сәтті шабуылдай алмаған). Бірінші нақты көрініс б.з.д. 312 жылы болды, онда Селевкид офицері Иероним Кардия Набатейлерді жауынгерлік есептерінде атады. Б.з.д. 50 жылы грек тарихшысы Диодор Сицилий өзінің баяндамасында Иеронимге сілтеме жасап, келесідей қосты: «Селевкидтер оларды бағындыруға тырысқандай, римдіктер де осы табысты саудаға қол жеткізуге бірнеше рет әрекеттенді». Петра немесе Села – Эдомның ежелгі астанасы. Набатейлер Эдомдықтар Вавилон тұтқындығынан пайдаланып оңтүстік Яһудеяға жылжуынан кейін ежелгі Эдомдық елді басып алып, оның саудасына ие болған болуы керек. Бұл көші-қонның нақты күнін анықтау мүмкін емес. Агатархидтің айтуынша, олар бір кезде Египет пен Шығыс арасындағы жаңадан ашылған саудаға зиян келтірген қарақшылар ретінде қиындық туғызды, бірақ Александрияның Птолемей билеушілері оларды жазалады. Лахмид патшалығы 2 ғасырда Йеменнен көшіп келген Лахум тайпасы құрған, билік Бану Лахмда болған, сондықтан оған осы ат берілген. Ол Оңтүстік Иракта тұратын араб христиандарынан құралған және 266 жылы әл-Хираны астанасы еткен. Династияның негізін қалаушы – ‘Амр, ал оның ұлы Имру’ әл-Қайс христиан дініне кірген. Біртіндеп қаланың барлық халқы осы дінге көшкен. Имру’ әл-Қайс біртұтас және тәуелсіз Араб патшалығын құру арманымен, осы арманды орындау үшін Арабиядағы көптеген қалаларды басып алған. Гассанидтар – 3 ғасырдың басында Йеменнен Сирияның оңтүстігіндегі Хауранға, Иорданияға және Құдіс қаласына көшіп келген Оңтүстік Арабияның христиан тайпалары, олар грек тілінде сөйлейтін ерте христиан қауымдастықтарымен және римдік қоныс аударушылармен араласып кеткен. Гассанидтардың көші-қоны туралы Сирияның оңтүстігіндегі ауызша дәстүрде кеңінен айтылады. Олар Йемендегі Ма’риб қаласынан келгені айтылады. Бұл қалада бөгет болған, бірақ бір жылы жаңбыр тым көп жауып, бөгет суға кетіп, апатқа ұшыраған. Сондықтан оның халқы құрғақ емес жерлерде өмір сүру үшін көшіп кеткен. «Саба халқы сияқты шашырап кетті» деген мақал осы тарихи көш-қонды білдіреді. Көшпенділер Қахтани тайпаларының Кахлан тармағынан шыққан Оңтүстік Араб тайпасы Азд болған.
Шығыс Арабия
Ислам дініне дейінгі Шығыс Арабияның отырықшы халқы негізінен арамей, араб және белгілі бір дәрежеде парсы тілінде сөйлеген, ал сирия тілі діни обрядтар тілі ретінде қолданылған. Исламға дейінгі дәуірде Шығыс Арабия халқы христиандыққа өткен арабтардан (оның ішінде Абдул-Кайс тайпасы), арамей христиандарынан, парсы тілінде сөйлейтін зороастрийлерден және еврей шаруалардан тұрған. Роберт Бертрам Сержанттың пікірінше, Бахарналар арабтанған "арабтар басып алған кезде аралда және Шығыс Арабияның жағалау провинцияларында қоныстанған христиандардың (арамалықтар), яһудилер мен ежелгі парсылардың (мадждар) түпкі нәсілдерінің ұрпақтары" болуы мүмкін. Басқа археологиялық жиынтықтарды, мысалы, Самад соңғы темір дәуірін, нақтырақ контекстке келтіру қиын. Зороастризм де Шығыс Арабияда кең таралған. Шығыс Арабиядағы зороастрийлер исламға дейінгі дәуірде "Мажус" деп аталған. Шығыс Арабияның отырықшы диалектілері, соның ішінде Бахрани араб тілі, аккад, арамей және сирия тілдерінен әсер көрген.
Дильмун
Дилмун өркениеті маңызды сауда орталығы болған. Дилмун Таяу Шығыстағы ең көне ежелгі өркениеттердің бірі саналады. Сумерліктер Гилгамеш дастанында Дилмунды жұмақ бақшасы деп сипаттаған. Дилмунның жұмақ бағы туралы сумерлік әңгіме Едем бағы туралы әңгіменің шабыты болуы мүмкін. Дилмун IV мыңжылдықтың соңынан б.з.д. 1800 жылға дейін маңызды сауда орталығы болды. Дилмун екінші мыңжылдықтың алғашқы 300 жылында өте гүлденген. Дилмунның сауда күші 2000 жылдан 1800 жылға дейін төмендеді, себебі Персия шығанағында қақпалықтар көбейді. 600 ж.б.д. Вавилондықтар, кейін парсылар Дилмунды өз империяларына қосты. Дилмун өркениеті жердің дәстүрлі егіншілігін алыс аймақтар арасындағы, мысалы, Индес өзені аңғары мен Месопотамия арасындағы теңіз саудасымен байланыстырған сауда-саттық орталығы болды, ал кейінірек (б.з. 3-16 ғасырлары) Қытай мен Жерорта теңізі арасындағы саудаға да қатысты. Дилмун, кейде "күн туатын жер" және "Тірілер елі" деп сипатталады, Эриду Жаратылысының кейбір нұсқаларында оқиғалардың орын алатын жері, сондай-ақ су тасқынынан құдайлар мәңгілік өмірге алып кеткен сумерлік батыр Утнапиштимнің (Зиусudra) мекені. Торкильд Якобсеннің Эриду Жаратылысын аударған нұсқасында ол "Дилмун тауы" деп аталады, ол "алыс, жартылай мифтік жер" ретінде сипатталады. Дилмун Энки мен Нинхурсаг дастанында жаратылыс орын алған жер ретінде де сипатталған. Энкидің Жер Анасы Нинхурсагқа берген уәдесі: "Менің ханымның жүрегіне жақын Дилмун үшін, мен ұзын су жолдарын, өзендер мен каналдарды жасаймын, олардың арқасында су ағып, барлық тірі жандардың шөлін басады және барлық тіршілікке молшылық әкеледі." Сумерліктердің ауа және оңтүстік жел құдайы Нинлил Дилмунда мекен еткен. Бұл туралы Гилгамеш дастанында да айтылады. Алайда, ерте дастан "Энмеркар және Араттаның Иесінде" негізгі оқиғалар, Энмеркардың Урук және Эридуде зиггураттар салуына байланысты, "Дилмун әлі мекендемеген" әлемде болған деп сипатталады.
For Dilmun, the land of my lady's heart, I will create long waterways, rivers and canals, whereby water will flow to quench the thirst of all beings and bring abundance to all that lives. Ninlil, the Sumerian goddess of air and south wind had her home in Dilmun. It is also featured in the Epic of Gilgamesh. However, in the early epic "Enmerkar and the Lord of Aratta", the main events, which center on Enmerkar's construction of the ziggurats in Uruk and Eridu, are described as taking place in a world "before Dilmun had yet been settled".
Герра
Герра (جرهاء) – Персия шығанағының батыс жағында орналасқан Шығыс Арабияның ежелгі қаласы. Дәлірек айтқанда, Герраның ежелгі қаласы қазіргі Укаир бекінісінің жанында немесе астында болған деп саналады. Бұл бекініс Сауд Арабиясының Шығыс провинциясындағы әл-Хасадан солтүстік-шығысқа қарай 50 шақырым жерде орналасқан. Бұл орынды алғаш рет 1924 жылы Роберт Эрнест Чисман ұсынған. Герра және Укаир Арабия түбегінің шығыс жағалауындағы археологиялық ескерткіштер. Геррадан бұрын бұл аймақ Дилмун өркениетіне қарасты, оны б.з.д. 709 жылы Ассирия империясы жаулап алған. Герра шамамен б.з.д. 650 жылдан б.з. 300 жылға дейін араб патшалығының орталығы болды. Бұл патшалыққа Ұлы Антиох III б.з.д. 205-204 жылдары шабуыл жасады, бірақ ол сақталған сияқты. Герраның қашан құлағаны әлі белгісіз, бірақ б.з. 300 жылдан кейін бұл аймақ Сасанидтердің бақылауында болды. Герраны грек тарихшысы Страбон Бабылдан қуылған халдейлердің мекендеген жері деп сипаттаған, олар тұздан үй салып, тұзды сумен жөндеген. Плиний Ескі (Nat. vi. 32) Герраның көлемі 5 мильге жетеді және мұнаралары шаршы тұз блоктарынан салынған десе, оның айналасы 5 шақырымдай болған. Герраны 9 ғасырдың соңында карматтар қиратқан, нәтижесінде барлық тұрғындары қырғынға ұшырады (300 000 адам). Бұл қазіргі Хофуф қаласының жанында, Парсы шығанағынан 2 миль қашықтықта орналасқан. Зерттеуші Абдулхалик Әл Жанби өзінің кітабында Герраның қазіргі Сауд Арабиясының Әл-Ахса қаласында орналасқан ежелгі Хаджар қаласы болуы мүмкін деген пікірді келтірген. Әл-Жанбидің теориясы қазіргі ғалымдардың көпшілігі тарапынан қабылданған, бірақ Әл-Ахса 60 км ішкі жерде орналасқандықтан, бұл аргументте кейбір қиындықтар бар, себебі ол саудагерлер маршрутының бастапқы нүктесі болуы екіталай. Сондықтан қазіргі Бахрейн Корольдігін құрайтын аралдар архипелагында, әсіресе Бахрейн аралында орналасқан болуы мүмкін. Осы орынды анықтау үшін тағы да бірнеше әрекеттер жасалған, мысалы, Жан Батист Бургиньон д'Анвилл Катифті, Карстен Нибур Кувейтті, ал К. Форстер Бахрейн аралдары артындағы шығанақтың басындағы қираған орындары деп атаған.
Тилос
Бахрейн гректерде Тайлос деп белгілі болған, бұл перл саудасының орталығы еді, және Александр Македонскийдің әскерімен келген Неарх оны ашты. Б.з.д. 6-3 ғасырларда Бахрейн Иранның Әхеменид әулетімен Персия империясының құрамына кірді. Грек адмиралы Неарх Александрдың командирлерінің арасында алғаш рет осы аралдарға келгеніне сенімді, ол кең сауда желісінің бөлігі болған, жасыл шөбі көп жерді тапты; ол былай деп жазды: "Персия шығанағында орналасқан Тайлос аралында пахта ағаштарының көптеген плантациялары бар, олардан синдон деп аталатын киімдер жасалады, олардың құны әртүрлі – кейбіреулері қымбат, ал кейбіреулері арзан. Бұл киімдердің қолданылуы Үндістанмен ғана шектелмей, Арабияға дейін жетеді". Грек тарихшысы Теофраст аралдардың көп бөлігін осы пахта ағаштары жапқандығын және Тайлостың Бабылда әдеттегідей белгілермен өрнектелген таяқтарды экспорттаумен әйгілі болғандығын айтады. Ежелгі Бахарна халықтары мен грек империялары Арес құдайына табынып келген. Бахрейннің Селевкид империясының құрамына кіргені белгісіз, бірақ Калат Аль Бахрейндегі археологиялық орын Персия шығанағындағы Селевкидтік база ретінде қарастырылған. Александр Парсы шығанағының шығыс жағалауын грек империяларымен қоныстандыруды жоспарлаған, бірақ оның жоспары толық орындалғаны белгісіз, Тайлос грек әлемінің маңызды бөлігі болды: жоғарғы топтың тілі грек тілі болды (бірақ күнделікті өмірде арамей тілі қолданылды), ал Зевс арабтың күн құдайы Шамс бейнесінде құлшылыққа ие болды. Тайлос гректер арасында спорт жарыстарының өтетін орнына айналды. Тайлос атауының семит тіліндегі Тильмун (Дилмуннан) сөзінен туындағаны айтылады. Птолемейдің Географиясы жарыққа шыққанға дейін Тайлос термині аралдарды атау үшін жиі қолданылды, содан кейін тұрғындары "Thilouanoi" деп аталды. Бахрейндегі кейбір жер аттары Тайлос дәуіріне дейін сақталып қалған, мысалы, Мухаррактағы Арад тұрғын ауданы Мухаррак аралының ежелгі грек атауы "Арадос" сөзінен шыққан деп есептеледі. Геродоттың (б.з.д. 440 ж. шамасында) жазғандары Ио және Европа туралы мифтерді еске түсіреді. (Тарих, I:1).
Финикиялықтардың отаны
Парсы тарихын жақсы білетіндердің айтуынша, дауды финикиялықтар бастаған. Бұрын Эритрея теңізінің жағалауында (Арабия түбегінің шығыс бөлігі) тұрған бұл халық Жерорта теңізіне көшіп, қазіргі қоныстанған жерлеріне орналасқаннан кейін, бірден алыс сапарлар жасауға кірісіп, кемелерін Мысыр мен Ассирия тауарларымен жүктеген. Грек тарихшысы Страбон финикиялықтардың Шығыс Арабиядан шыққандығына сенген. Геродот та финикиялықтардың отаны Шығыс Арабия деп есептеген. Бұл теорияны 19 ғасырдың неміс классигі Арнольд Херен де қабылдады, ол былай деді: «Мысалы, грек географтарында Тир немесе Тайлос және Арад деп аталатын екі арал туралы айтылады, Бахрейн финикиялықтардың анасы екенін мақтан тұтып, финикиялық храмдардың қалдықтарын көрсеткен». Әсіресе Тир халқы Парсы шығанағынан шыққандығын ұзақ уақыттан бері айтып келеді, сондай-ақ «Тайлос» және «Тир» сөздерінің ұқсастығы да талқыланған. Дегенмен, Бахрейнде осындай көші-қон болған деген уақытта адамдар қоныстанғандығына көптеген дәлелдер жоқ. Селевкидтік грек билігі әлсіреген кезде Тайлос қазіргі Кувейт аумағында біздің заманымыздан бұрын 127 жылы Гиспаосин құрған Харакен немесе Месена мемлекетіне қосылды. Бахрейнде табылған құрылыс жазулары Гиспаосиннің аралдарды басып алғанын көрсетеді (онда оның әйелі Талассия да есімдері тізілген).
The Greek historian Strabo believed the Phoenicians originated from Eastern Arabia. Herodotus also believed that the homeland of the Phoenicians was Eastern Arabia. This theory was accepted by the 19th century German classicist Arnold Heeren who said that: "In the Greek geographers, for instance, we read of two islands, named Tyrus or Tylos, and Arad, Bahrain, which boasted that they were the mother country of the Phoenicians, and exhibited relics of Phoenician temples." The people of Tyre in particular have long maintained Persian Gulf origins, and the similarity in the words "Tylos" and "Tyre" has been commented upon. However, there is little evidence of occupation at all in Bahrain during the time when such migration had supposedly taken place. With the waning of Seleucid Greek power, Tylos was incorporated into Characene or Mesenian, the state founded in what today is Kuwait by Hyspaosines in 127 BCE. A building inscriptions found in Bahrain indicate that Hyspoasines occupied the islands, (and it also mention his wife, Thalassia).
Парфян және Сасанидтер
Б.з.д. 3-ғасырдан бастап біздің заманымыздың 7-ғасырына дейін Шығыс Арабияны парфяндар мен Сасанидтерден тұратын екі ирандық әулет басқарды. Шамамен б.з.д. 250 жылы Селевкидтер өздерінің аймақтарын Орта Азиядан келген ирандық тайпа – парфтарға жоғалтты. Парфян әулеті Персия шығанағын бақылауына алды және ықпалын Оманға дейін кеңейтті. Персия шығанағы арқылы өтетін сауда жолын бақылау қажет болғандықтан, парфтар Персия шығанағының оңтүстік жағалауында гарнизондар құрды. Біздің заманымыздың 3-ғасырында Сасанидтер парфяндықтардың орнын басып, төрт ғасырдан кейін Исламның пайда болуына дейін аймақты ұстады. (Немесе Сатиран) Ол өзінің ұлы Шапур I-ді Шығыс Арабияның губернаторы етіп тағайындады. Шапур сол жерде жаңа қала салып, оны әкесі Ардаширдің құрметіне Бәтан Ардашир деп атады. Бұл Бахрейн аралдарын қамтитын, бұрын Авал деп аталған аймақ еді.
Бет Қатрай
Арабияның солтүстік-шығысын қамтитын аймақтың христиандық атауы Бет Катрае немесе "Аралдар" болды. Сирия тілінен аударғанда бұл атау "катарлықтардың аймағы" дегенді білдіреді. Оған Бахрейн, Тарут аралы, Әл-Хатт, Әл-Хаса және Катар кірді. V ғасырда Бет-Катрай Персия шығанағының оңтүстік жағалауында үстемдік құрған несториан христиандығының маңызды орталығы болды. Несториандықтар Византия империясы тарапынан діннен тайып кеткендер ретінде қуғынға ұшыраған, бірақ Шығыс Арабия империяның бақылауынан тыс болғандықтан, оларға біраз қауіпсіздік болды. Бірнеше белгілі несториан жазушылары Бет-Катрайдан шыққан, олардың ішінде Ниневиялық Ысқақ, Дадишо Катрай, Катарлық Габриэль және Катарлық Ахоб бар. 628 жылы Шығыс Арабияға исламның келуі христиан дінінің маңыздылығын азайтты. 676 жылы Бет-Катрай епископтары синодтарға қатысуын тоқтатты; алайда, христиан дінін ұстану аймақта 9 ғасырдың соңына дейін жалғасты. Олар Фарс митрополитіне бағынды.
Бет Мазунай
Оман мен Біріккен Араб Әмірліктері Бет-Мазунай деп аталатын діни провинцияны құрады. Бұл атау Оман мен Біріккен Араб Әмірліктерінің парсы тіліндегі "Мазун" деген атауынан шыққан.
Саба патшалығы (біздің заманымызға дейінгі 12 ғасыр біздің заманымыздың 7 ғасыры)
Сабалықтардың билігі тұсында сауда мен егіншілік гүлденіп, көп байлық пен өркендеуге алып келді. Саба патшалығы Йеменде орналасқан, ал оның астанасы Мариб қазіргі Йемен астанасы Сананың жанында орналасқан. Оңтүстік Арабия дәстүрі бойынша, Нұхтың үлкен ұлы Шем Мариб қаласын негіздеген. Йемендегі егіншілік осы кезеңде таулардағы үлкен суарналар мен бөгеттерден тұратын жетілген суару жүйесінің арқасында дамыды. Осы құрылыстардың ең таңғажайыпсы – Мариб бөгеті, ол шамамен б.з.б. 700 жылы салынды және шамамен 400 мың гектар жерді суарып, мың жылдан астам тұрды. Ғасырлар бойы күтімсіз қалғаннан кейін ол 570 жылы құлады.
Хадрамаут патшалығы (б.з.д. 8 ғасыр б.з. 3 ғасыр)
Хадрамауттың алғашқы белгілі жазулары б.з.д. 8 ғасырдан белгілі. Бұл туралы алғаш рет сыртқы өркениет б.з.д. 7 ғасырының басындағы Ежелгі Саба жазуында, Қарабил Ватарда айтылған, онда Хадрамаут патшасы Яда`'ил оның одақтастарының бірі ретінде көрсетілген. Алайда, б.з.д. 4 ғасырында Миналықтар керуен жолдарына бақылау алғанда, Хадрамаут олардың конфедерациясына қосылды, бұл, әдетте, коммерциялық мүдделерге байланысты болды. Кейін ол тәуелсіздікке ие болды және б.з.д. 1 ғасырының соңында өсіп келе жатқан Йемендік Химяр мемлекетінен шабуылға ұшырады, бірақ оларға қарсы тұра алды. Хадрамаут б.з. 2 ғасырының екінші жартысында Қатабанды өзіне қосып, ең үлкен аумақтық көлемге жетті. Хадрамаут патшалығын шамамен 300 жылы Химяриттік патша Шаммар Яхриш жаулап алды, соның нәтижесінде барлық Оңтүстік Арабия патшалықтары бірікті.
Аусан патшалығы (біздің заманымызға дейінгі 8-ғасыр біздің заманымызға дейінгі 6-ғасыр)
Оңтүстік Арабиядағы (қазіргі Йемен) ежелгі Аусан патшалығы, астанасы Марка вадиіндегі Хагар Яхирр қаласында, Вади Байханның оңтүстігінде орналасқан. Қазір бұл орын жергілікті жұртшылықта Хажар Асфал деп аталатын төбе немесе жасанды үйіндімен белгіленген.
Қатабан патшалығы (б.з.д. 4-ғасыр б.з. 3-ғасыр)
Қатабан – Бейхан аңғарында гүлденген ежелгі Йемен мемлекеттерінің бірі. Басқа Оңтүстік Арабия мемлекеттері сияқты, ол да құрбандықтар шалынған тұғырларда жағылатын ладан және мирра саудасынан зор байлыққа ие болды. Қатабанның астанасы Тимна деп аталды және Хадрамаут, Саба және Маин мемлекеттері арқылы өтетін сауда жолында орналасқан. Қатабандықтардың бас құдайы Амм, яғни "Аға" есімді, ал халық өзін "Аммның ұлдары" деп атады.
Химяр патшалығы (б.з.д. 2-ғасырдың аяғы 525 ж.)
Химияриттер Қатабанға қарсы көтеріліп, әрі қарай Оңтүстік-Батыс Арабияны (Хиджаз бен Йеменді) біріктірді, Қызыл теңізді және Аден шығанағының жағалауларын бақылады. Олардың астанасы Зәфар қаласынан химьярит патшалары сәтті әскери науқандар жүргізіп, өздерінің билігін кейде шығысқа қарай Шығыс Йеменге дейін, ал солтүстікке қарай Наджранға дейін кеңейтті. Олардың Кинд әулетімен болған одағы арқасында солтүстікке Риядқа дейін, ал шығысқа Ябринге дейін жетті. 3-шы ғасырдың басында Оңтүстік Арабия мемлекеттері үздіксіз қақтығыстарда болды. Ақсумның Гадарат (ГДРТ) Оңтүстік Арабия істеріне араласып, Сабамен одақ жасады, ал химьярит мәтіні Хадрамаут пен Қатабанның да мемлекетке қарсы одақтас болғанын көрсетеді. Осының нәтижесінде Ақсум империясы 3-шы ғасырдың бірінші тоқсанында химьярит астанасы Тифарды басып алды. Бірақ одақтар ұзаққа соқпады, Сабаның Шаъир Аутар күтпеген жерден Хадрамаутқа қарсы шығып, 225 жылы Ақсуммен қайтадан одақтасып, оның астанасын басып алды. Химияр Сабамен одақтасып, жаңадан басып алынған Ақсум территорияларын шапты, Гадараттың ұлы Бейгаттың бақылауында болған Тифарды қайтарып алып, Ақсумды Тихамаға кері ығыстырды. Бас киген адамның бейнеленген рельефі, мүмкін еврей патшасы Малкикариб Юхаминнің немесе көбінесе христиан Эсимифаиостың (Саму Яфа') суреті болуы мүмкін.
Аксумиттердің Йеменді басып алуы (525 570 CE)
Ақсумилердің араласуы мемлекеттік дінін яһудизмге ауыстырған және Йемендегі христиандарды қуғынға түсірген Химьяр патшасы Ду Нуаспен байланысты. Ашуға мініп, Аксумның христиан патшасы Қалеп, Византия императоры Юстин I-нің ықпалымен Йеменге шапқыны жасап, оны өзіне қаратып алды. Ақсумиттер Химьярды бақылап, 570 жылы Меккеге шабуыл жасауға әрекеттенді. Йеменнің шығыс бөлігі Лакмидтермен жасалған тайпалық одақтар арқылы Сасанидтермен байланыста болды, бұл кейін Сасанид әскерін Йеменге кіргізіп, Ақсумит кезеңін аяқтады.
Сасанидтер дәуірі (б.з. 570 630)
Персия патшасы Хосрау I Вахриз (اسپهبد وهرز) басшылығындағы әскерлерді жіберді, олар жартылай аңызға айналған Сайф ибн Ди Язанға Йеменнен аксумиттерді қууға көмектесті. Оңтүстік Арабия Йемен вассалының билігіндегі парсылардың иелігіне көшті және Сасанид империясының ықпал аймағына енді. Лахмидтер құлағаннан кейін, тағы бір әскер Йеменге жіберілді, ол парсы сатрабы басқаратын Сасанид империясының провинциясына айналды. 628 жылы Хосрау II қайтыс болғаннан кейін, Оңтүстік Арабиядағы парсы губернаторы Бадхан ислам дініне кірді, ал Йемен де жаңа дінді қабылдады.
Лихян/Дедан патшалығы (біздің заманымызға дейінгі 7 ғасыр - 24 ғғ.)
Лихян, сондай-ақ Дадан немесе Дедан деп аталатын, Арабия түбегінің солтүстік-батыс аймағында маңызды мәдени және экономикалық рөл атқарған, даданит тілін қолданған күшті және жоғары ұйымдастырылған ежелгі араб мемлекеті болды. Лихьянит мемлекеті үш кезеңден өтті. Лихьянит мемлекетінің алғашқы кезеңі шамамен б.з.д. 7 ғасырында Дедан әмірлігі ретінде басталды, кейін Лихьян тайпасының мемлекетіне айналды. Кейбір авторлар лихьяниттердің б.з.д. 65 жылы Набатейлердің Хеграны басып алуынан кейін, Таймаға, содан соң б.з.д. 9 жылы астанасы Деданға шабуыл жасап, қолға түскенін айтады. Вернер Кассель Набатейлердің Лихянды басып алуын Набатейлер патшасы Арета IV билігінде б.з.д. 24 жылы болғанын санайды.
Самуд (бұқара халқы).
Самуд (ثمود) – Хиджаз аймағындағы ежелгі өркениет, б.з.д. 3000 жылдан б.з.д. 200 жылға дейін гүлденген мемлекет болған. Жақында жүргізілген археологиялық жұмыстар Самуд тайпасының тасқа қашалған көптеген жазуларын және суреттерін ашты. Олар Құранда, көне араб поэзиясында, Ассирия жылнамаларында (Тамуди), 169 жылғы Солтүстік-Батыс Хиджаздағы грек ғибадатханасының жазуында, 5 ғасырлық Византиялық деректерде және Таймадағы Ежелгі Солтүстік Арабия граффитилерінде еске алынады. Олар сонымен қатар б.з.д. 8 ғасырдағы Неоассирия патшасы Саргон II-нің (Солтүстік Арабиядағы жорығында осы халықты жеңген) жеңістері туралы жылнамасында да айтылады. Гректер Аристотель, Птолемей және Плинийдің еңбектерінде осы халықты "Тамудаи", яғни "Самуд" деп атаған. Ислам дінінің пайда болуына дейін, шамамен 400-600 жылдары Самуд тайпасы толықтай жойылып кеткен.
Кедар патшалығы (біздің заманымызға дейінгі 8 ғасыр)
Солтүстік Арабия тайпаларының ең ұйымдасқандарының бірі – Кедар патшалығы б.з.д. VI ғасырдағы өркендеген кезеңінде Парсы шығанағы мен Синай арасындағы кең аумақты қамтыды. Біздің заманымызға дейінгі 8-4 ғасырлардағы ықпалды күш болған кедарлық монархтар туралы алғашқы мәліметтер Ассирия империясының жазуларында кездеседі. Алғашқы Кедар билеушілерінің кейбіреуі осы империяның қарауында болды, бірақ б.з.д. VII ғасырда Ассирияға қарсы көтерілістер жиіледі. Кедарлықтардың б.з. 2-ші ғасырында Набатей мемлекетінің күшеюінен кейін олардың құрамына енгені болжанады.
Солтүстік Арабиядағы Ахеменидтер
Ахеменидтік Арабия Нил дельтасы (Мысыр) мен Месопотамия арасындағы жерлерді қамтыды, кейін римдіктер бұл аймақты Арабия Петрея деп атады. Геродоттың мәліметінше, Камбиз б.з.д. 525 жылы Мысырға шабуыл жасағанда арабтарды бағындыра алмады. Оның ізбасары Дарий Ұлы өзінің билігінің алғашқы жылдары Бехистун жазуында арабтарды есімдерімен атамады, бірақ кейінірек жазылған мәтіндерде аталды. Бұл Дарийдің Арабияның осы бөлігін жаулап алғанын немесе ол бастапқыда басқа провинцияның, мысалы Ахеменидтік Вавилонияның құрамында болғанын, бірақ кейін жеке провинцияға айналған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Арабтар басқа халықтар сияқты Ахеменидтерге бағынышты халқы ретінде қарастырылмады және салық төлеуден босатылды. Олардың орнына, жылына 1000 таланттық ладанды ғана ұсынды. Арабтар Грекияға екінші парсы жорылысына (б.з.д. 480-479 жж.) қатысты, сонымен қатар Ахеменидтердің Мысырға шабуыл жасауына көмектесіп, шөлді кешіп өтетін әскерлерге су қыбы жасады.
Набатейлер
Араб шежірелерінде набатейлердің тайпалар арасында есімі жоқ, себебі набатейлер мемлекеті ислам діні келгенге дейін көп бұрын құлаған. Олар Сиро-Африка жарылысының шығысында, Өлі теңіз бен Қызыл теңіз арасында, яғни бұрын Едом деп аталған жерде қоныстанды. Олар туралы ең алғашқы нақты мәліметтер б.з.д. 312 жылға дейін жетеді, бірақ олар одан да ертерек болған болуы мүмкін. Петра (грекше petra – «тас») Иорданның жарылыс аңғарында, Иорданиядағы Уади-Арабаның шығысында, Өлі теңіздің оңтүстігінде орналасқан. Бұл қала б.з.д. I ғасырдың соңында дәмдеуіш саудасының сәтті дамуы арқасында маңызға ие болды. Қала ежелгі Набатияның бас қаласы болды және ең алдымен екі нәрсеге әйгілі болды: саудасы және гидротехникалық инженерлік жүйелері. Траян билігіне дейін қала дербес болды, бірақ Рим үкіметі кезінде гүлденді. Қала I ғасырда Колонналы көше маңында өсті және I ғасырдың ортасына қарай қарқынды қала құрылысына куә болды. Кәсіптік карьерлер осы кезеңде ашылған болуы мүмкін, содан кейін біздің заманымыздың I және II ғасырларында үздіксіз құрылыс жүргізілді.
Рим Арабиясы
Солтүстік Арабияда Цезарь Августың (б.з.б. 27 – 14 ж.ж.) билігі кезінде римдік үстемдіктің іздері бар. Тиберийдің (14-37 ж.ж.) тұсында, Персияны Жерорта теңізінің Рим Сириясы және Финикия порттарымен байланыстыратын керуен жолдарында орналасқан, бай және сәнді солтүстік Арабиялық Пальмира қаласы Рим провинциясының Сириясының құрамына енді. Бұл аймақ Персия, Үндістан, Қытай және Рим империясын байланыстыратын сауда жолы ретінде үнемі маңыздырақ бола берді. Одан кейінгі өркендеу кезеңінде Пальмираның араб азаматтары шығыстағы Ирандық Парфян әлемінен де, батыстағы грек-римдік әлемінен де әдет-ғұрыптар мен киім-кешек үлгілерін қабылдады. 129 жылы император Адриан қалаға сапар шегіп, оның сұлулығына тәнті болғандықтан, оны еркін қала деп жариялап, Пальмира Адриана деп атады. Император Траян 2-ші ғасырдың басында Арабия Петрея римдік провинциясын құрды. Оның орталығы Петра болды, бірақ Набатейлер бақылауындағы Солтүстік Арабия аймақтары да оған кірді. Жақында, Солтүстік-Батыс Арабиядағы Хиджаз таулары аймағындағы Мадаин-Салихті рим легиондары басып алғандығы туралы деректер табылды, бұл "Арабия Петрея" провинциясының аумағын кеңейтті. Римдіктер Арабия Петреяның шөлдегі шекарасын Лимес Арабикус деп атады. Шекаралық провинция ретінде, ол Арабияның Солтүстік-Шығысында көшпелі сарацин тайпалары қоныстанған шөлді аймақты қамтыды.
Кахтаниттер
Сасанидтер дәуірінде Арабия Петрея Рим және Парсы империяларының шекаралық провинциясы болды, ал біздің заманымыздың алғашқы ғасырларынан бастап Оңтүстік Арабияның ықпалына, әсіресе 3-ші ғасырдан бастап солтүстікке көшіп барған Гасанидтердің әсеріне көбірек ұшырады. Гасанидтер сол кездегі грек тілінде сөйлейтін Сирияда семит халқының іздерін қайта жаңғыртты. Олар негізінен Хауран аймағына қоныстанды және қазіргі Ливан, Израиль, Палестина және Иорданияға тарады. Гассанидтер Сирияны исламның кеңеюіне дейін бағындырды. Гректер мен римдіктер Таяу Шығыстағы шөлдегі көшпелі халықтың бәрін «арабтар» деп атады. Гректер Йеменді «Арабия Феликс» (Бақытты Арабия) деп атады. Римдіктер Рим империясының құрамындағы тәуелді көшпелі мемлекеттерді Петра қаласының атымен «Арабия Петрея» деп атады, ал империяның оңтүстігінде және шығысында орналасқан бағындырылмаған шөлдерді «Арабия Магна» (Ұлы Арабия) немесе «Арабия Дезерта» (Шөлді Арабия) деп атады. Лахмидтер өздерінің астанасы Аль-Хираның маңындағы Тигрдің орталық аймағына қоныстанды. Олар Сасанидтермен Гассанидтер мен Византия империясына қарсы одақтасты. Лахмидтер орталық Арабия тайпаларына билік ету үшін Кинда тайпасымен күресті және 540 жылы Кинданың сол кездегі басты одақтасы Химярдың құлауынан кейін Кинданы жойды. Сасанидтер 602 жылы Лахмид мемлекетін жойды. Кинда тайпасы Йеменнен Гассанидтер мен Лахмидтермен бірге көшіп келді, бірақ Бахрейнде Абдул Каис Рабиа тайпасы оларды кері қайтарды. Олар Йеменге қайтып, Химяриттермен одақтасып, оларды Орталық Арабияны Карья дхат Калдан (қазіргі Қариат әл-Фау) қаласынан басқаратын тәуелді мемлекет ретінде орнатты. Олар 525 жылы Химяриттердің құлауына дейін Солтүстік/Орталық Арабия түбегінің көп бөлігін биледі.
Киндах патшалығы
Киндах – Киндах тайпасының араб мемлекеті, тайпаның тарихы б.з.д. II ғасырға дейін жетеді. Киндтер Йеменнің ұйымдасқан мемлекеттерінен өзгеше, Орталық Арабиядағы Найдт аймағында мемлекет құрды; олардың патшалары бірқатар одақтас тайпаларға мәжбүрлі билік орнатудан гөрі жеке беделдері арқылы ықпал етті. Олардың алғашқы астанасы – Қариат Дхат Кахил, қазір Қариат әл-Фау деп аталады. Киндтер біздің заманымыздың VI ғасырына дейін көпқұдайлылық дінін ұстанды. Олардың ежелгі астанасы, қазіргі Сауд Арабиясы аумағындағы Оңтүстік-Орталық Арабияда, Аттар және Кахил идолдарына арналған құдайларға табыну рәсімдерінің іздері табылды. Олардың яһуди дініне көшкені немесе пұтқа табынушылықты сақтағаны белгісіз, бірақ еврей патшасы Йемендегі христиан дінін басуға тырысқан кезде, олар Дху Нувас әскеріндегі тайпалардың қатарында болғанына археологиялық дәлелдер бар. Олар 7-ғасырдың ортасында ислам дінін қабылдады және арабтардың төңіректегі аймақтарды жаулап алу кезінде маңызды рөл атқарды, алайда Мұхаммедтің қайтысынан кейін болған ридда кезіндегі бүлікте кейбір кіші тайпалар діннен тайды. Ежелгі Оңтүстік Арабиядағы жазбаларда Найдт аймағына қоныстанған «kdt» тайпасы туралы айтылады, оның «rbt» (Рабиғ) есімді патшасы болған, ол «ḏw ṯwr m» (Тавр халқы) тайпасынан шыққан және Саба және Дху Райдан патшаларына адалдық серт берген. Кейінгі араб шежірешілері Киндахты Тавр ибн Ұқайрға дейін жетеді, сондықтан қазіргі тарихшылар бұл Рабиғ «ḏw ṯwrm» (Тавр халқының Рабиғы) Киндахтың («kdt») патшасы болған деген тұжырымға келді. Муснад жазбаларында ол «kdt» (Киндах) және «qhtn» (Қахтан) тайпаларының патшасы болғаны айтылады. Олар Химярит-Хадрамит соғысында маңызды рөл атқарды. Химяриттердің жеңісінен кейін Киндахтың бір бөлігі Мариб аймағына қоныстанды, ал Киндах тайпасының көпшілігі Арабияның орталық аймағындағы өз жерлерінде қалды. Киндахты алғашқы классикалық авторлардың бірі – император Юстинианның бұл аймаққа жіберген Византия елшісі Ноннос есімімен атады. Ол грек тіліндегі халықты «Хиндиной» (грекше Χινδηνοι, арабша Kindah) деп атады және олар мен Маадиной тайпасы (грекше Μααδηνοι, арабша Ma'ad) аумақ және саны тұрғысынан аймақтағы ең маңызды екі тайпа болғанын мәлімдеді. Ол Киндах патшасын Аретаның (грекше: Άρεθα, арабша: Ḥārith) туысы Қайс (грекше: Καισος, арабша: Qays) деп атады.
Отырғысыз өмір сүрген арабтар
Қалаларда немесе ауылдық жерлерде (қалалар, ауылдар, немесе оазистерде) қоныстанған, отырықшы арабтар. Исламға дейінгі Арабияда көптеген отырықшы арабтар араб тегінен шыққан.
Бедуин тайпалары
Көптеген ірі ежелгі тайпалар мен рулардан тұрды, олар негізінен мал өсірумен айналысқан көшпелілер болған. Тек еркектер арқылы ата-тегі жалғасты, себебі тайпалар мен рулар еркек аталарының есімдерімен аталатын.
Сольлуба
Соллубалар Арабия түбегінің солтүстік бөлігіндегі Хутайми тайпасының бір тобы болды және арабтардан айқын ерекшеленді. Солуббалар оқшауланған көшпелілер ретінде ерекше өмір салтын сақтап келді. Соллубаның тегі белгісіз. Олар Акад жазбаларында Селаппаю тайпасымен сақталған, ал олардың шығу тегіне байланысты мәлімет – шөлдегі желкен тәрізді құрылымдар мен аң аулау тұзақтарын қолдану, бұл шамамен 7000 ж.б.д. кезде алғаш рет кездеседі, осылайша оларды Арабияның семит тілді халықтардан бұрынғы тұрғындары етіп көрсетеді. Кембридж тіл білімі мен антропологиясының маманы Роджер Бленч Солуббаларды бір кезде Арабияны билеген палеолиттік аңшылар мен тұз саудагерлерінің соңғы өкілдері деп санайды. Бұл халықтар б.з.д. 6 мыңжылдықта мал өсірушілердің келесі толқынымен сіңірілді, олар сиыр, жабайы есек, қой, ит, түйе және ешкі әкелді. Бұл халықтар Қызыл теңіз арқылы кушит немесе нило-сахара тілдерінде сөйлейтін халықтармен сауда жасаған болуы мүмкін. Б.з.д. 3 және 2 мыңжылдықтарда семит тілдерінде сөйлейтін халықтар Таяу Шығыстан келіп, қалғандарын ығыстырып, сіңіріп алды. Батыстың саяхатшылары бедуиндердің Солуббаларды Қахтанның ұрпақтары деп санамағанын хабарлады. Бір аңыз бойынша, олардың шығуы ежелгі христиандық топтарға, мүмкін крестшілерге байланысты, оларды бедуиндер құлдыққа алған. Вернер Каскел крестшілердің шығу тегі туралы теорияны сынға алып, «Соллуба» термині әртүрлі тектен шыққан топтарды білдіреді дейді: әл-Хасадан шыққандары 12-13 ғасырларда Оңтүстік Парсыдан көшіп келгендер, ал батыстағы топ уахабилер жеңіліске ұшырағаннан кейін құрылған қауымдастықтардан тұрады. Тағы бір теория бойынша, Солуббалар – бұрынғы бедуин тайпасы, олар малдарынан айырылып, басқа бедуиндердің назарынан тыс қалған.
Арабтың генеалогиялық дәстүрі
Араб тайпаларының шығу тегі мен жіктелуіне қатысты араб дәстүрлері библиялық шежіреге негізделген. XIV ғасырдағы араб генеалогтарының жалпы пікірі бойынша, арабтар үш түрлі болды: "Жойылып кеткен арабтар": Бұл көне тайпалар, олардың тарихы туралы көп мәлімет белгілі емес. Олардың қатарына ʿĀд, Самуд, Тасм, Джадис, Имлак және басқалары кіреді. Джадис пен Тасм геноцид салдарынан жойылды. ʿĀд пен Самуд олардың іздесеңіздік салдарынан жойылды. Бұрын кейбір адамдар олардың бар екендігіне күмән келтірген, бірақ Имлақ – ‘Амалек’ сөзінің жекеше түрі және ол, мүмкін, библиялық Амалекке синоним болар. "Таза арабтар" (Қахтандықтар): Олар дәстүрлі түрде Я’руб ибн Яшжуб ибн Қахтанның ұрпақтарынан тараған деп есептеледі, сондықтан оларды Қахтандық арабтар деп те атады. Қазіргі заманғы тарихшылар бұл айырмашылықтар Омейядтар кезеңінде түрлі саяси фракциялардың мүддесін қорғау үшін жасалғанын айтады. Араб тарихындағы көптеген тайпалар екі негізгі тармақтан шыққан деп саналады: Раби’а, одан басқа Бану Ханифа тайпасы, және Мудар, одан басқа Бану Кинана (кейін Мұхаммедтің өзінің тайпасы – Құрайш) тайпалары пайда болды.
"Perishing Arabs": These are the ancients of whose history little is known. They include ʿĀd, Thamud, Tasm, Jadis, Imlaq and others. Jadis and Tasm perished because of genocide. ʿĀd and Thamud perished because of their decadence. Some people in the past doubted their existence, but Imlaq is the singular form of 'Amaleeq and is probably synonymous to the biblical Amalek. "Pure Arabs" (Qahtanite): These are traditionally considered to have originated from the progeny of Ya'rub bin Yashjub bin Qahtan so were also called Qahtanite Arabs. Modern historians believe that these distinctions were created during the Umayyad period, to support the cause of different political factions. The several different tribes throughout Arabian history are traditionally regarded as having emerged from two main branches: the Rabi`ah, from which amongst others the Banu Hanifa emerged, and the Mudhar, from which amongst others the Banu Kinanah (and later Muhammad's own tribe, the Quraysh) emerged.
Дін
Исламға дейінгі Арабиядағы діндерге исламға дейінгі Арабия политеизмі, ежелгі семит діндері (Ибраһим діндеріне дейінгі діндер, олардың өзі де ежелгі семит тілінде сөйлейтін халықтардың арасында пайда болған), христиандық, иудаизм, самариялық және мандайлық сияқты Ибраһимдік діндер, зороастризм және манихейлік сияқты ирандық діндер, сондай-ақ буддизм сияқты дхармиялық діндер кіретін. Арабтың көпқұдайлығы, ислам дәстүріне сәйкес, исламға дейінгі Арабиядағы діннің басым түрі болды және ол құдайлар мен рухтарға табынуға негізделген. Хубал және әл-Лат, Әл-Узза және Манат сияқты түрлі құдайлар мен құдайшаларға жергілікті киелі орындар мен ғибадатханаларда, мүмкін Меккедегі Қағба сияқты жерлерде табыну жүргізілді. Құдайларға түрлі рәсімдер арқылы, соның ішінде қажылықтар мен болжаулар, сондай-ақ құрбан шалу арқылы құрмет көрсетіліп, дұға етілді. Меккелік дінде Алланың рөліне қатысты әртүрлі теориялар айтылды. Исламға дейінгі құдайлардың көптеген физикалық бейнелемелері, әсіресе Қағбаның жанындағы мүсіндерге байланысты, ислам дәстүрінде онда 360-қа жуық мүсін болған делінеді. Басқа діндер де әртүрлі, бірақ аз дәрежеде таралған. Жақын орналасқан Рим мен Аксумит империяларының ықпалынан Арабияның солтүстік-батысында, солтүстік-шығысында және оңтүстігінде христиан қауымдары пайда болды. Христиандық діні түбетей бойында аз әсер етті, бірақ кейбір түрлендірулерге қол жеткізді. Солтүстік-шығыстағы несториандық және Парсы шығанағын қоспағанда, христиандықтың басым түрі миафизитшілік болды. Түбетей Римге дейінгі заманнан бері еврейлердің көшіп-қону орталығы болып келді, нәтижесінде жергіліктік мұсылмандармен толықтырылған диаспора қауымы құрылды. Сасанид империясының ықпалымен ирандық діндер де түбетейде пайда болды. Зороастризм Шығыс және Оңтүстік Арабияда болғанмен, манихейлік Меккеде таралмаған. Буддизм де сирек кездесетін. Төртінші ғасырдан бастап монотеизм исламға дейінгі Арабияда кеңінен тарала бастады, бұл Джабал Дабуб, Ри әл-Заллала және Абд Шамс жазуларында расталған.
Өнер
Бұл көршілес мәдениеттердің өнеріне ұқсас. Исламға дейінгі Йеменде стильделген алабастрден (скульптура үшін ең көп қолданылатын материал) жасалған, эстетикалық және тарихи құндылығы жоғары бастар шығарылған.
Ежелгі заман
Арабиядағы VII ғасырдың басында Византия-Сассанид соғыстарының ең ұзақ және ең құлдирату кезеңі басталды. Бұл Византия және Сассанид империяларын шаршатып, үшінші тараптың шабуылдарына осал қылды, әсіресе, жаңадан пайда болған дін аясында біріккен көшпелі арабтардың шабуылдарына. Тарихшы Джордж Лисканың сөзіне сәйкес, "Византия-Парсы соғысының қажетсіз ұзақтығы исламның таралуына жағдай жасады". Демографиялық жағдай да арабтардың кеңеюіне қолайлы болды: халықтың тым көп болуы және ресурстардың жетіспеуі арабтарды Арабиядан көшіп кетуге итермеледі.
Империялардың құлдырауы
602-628 ж. Византия-Сассанид соғысына дейін Юстиниан обасы (541-542) Персия және Византия аумақтарында тарады. Осы обаға куә болған византиялық тарихшы Прокопий Константинопольде күніне 10 000-ға жуық адамның қаза тапқанын жазды. Дегенмен, дәл сол санды заманауи тарихшылар жиі даулайды. Екі империя да пандемиядан әлсіреп, азаматтары өліммен күрескенмен қатар, әр империяның аумақтарды бағындыру үшін күш салған сайын салықтар да ауырлап артты. Обаға шалығуға жақын болса да, византиялық император Юстиниан I (527-565 жылдары билік еткен) Арабияға кеңейіп, Рим империясының қуатын қайта жаңғыртуға тырысты. Арабия түбегінде сауда кемелері үшін ұзын жағалау жолы және Еуропа мен Солтүстік Африкаға кеңеюіне қаржы жинауға көмектесетін құнарлы Жарты ай аймағы болды. Персия аумағына жасалған шабуыл сасанилерге төленетін салықты тоқтатуға да мүмкіндік берді, нәтижесінде, атысты тоқтату үшін жыл сайын парсыларға салық төлеу туралы келісімге келді. Алайда, Юстиниан Арабияда одан әрі шығынға бармады. Византия және Сасанидтер Арабиядағы агрессия мүмкіндігін жоюға жеткілікті күшке ие болған қуатты көшпелі жалдамалы әскерлерді қолдады. Юстиниан жалдамалы әскерлерін қақтығыстың алдын алудағы құндылығы үшін жоғары бағалап, олардың басшыларына патриций, филарх және патша атақтарын берді – ол ешкімге бере алатын ең жоғары құрмет. VI ғасырдың соңына қарай, жалдамалы әскерлер мен олардың қолдаушы империялары арасында келіспеушіліктер туғанша, шала-шарпы бейбітшілік сақталды. Византияның одақтасы – шөлдің шекарасынан шыққан христиан араб тайпасы, ғассанидтер еді. Сасанидтердің одақтасы, лахмидтер де христиан арабтары еді, бірақ қазіргі Ирактан. Алайда, Құдай туралы діни келіспеушіліктер одақтастықта жарықтар тудырды. Византияның ресми діні – православие христиандығы, олар Иса Мәсіх пен Құдайдың бір тұлғаның екі жаратылысы екеніне сенді. Ирактан шыққан монофизит христиандары ғассанидтер Құдай мен Иса Мәсіхтің тек бір жаратылысы бар деп сенді. Бұл келіспеушілік шешілмейтін болды және одақтың толық үзілуіне әкелді. Темірде, Сасанид империясы лахмидтердің басшысы елге опасыздық жасады деген жалған айыптамаларға байланысты лахмидтермен одағын бұзды; 602 жылы сасанидтер лахмидтер патшалығын жанекеледі. Ирактың құнарлы жерлері мен маңызды сауда жолдары енді дүрбелеңге ашық болды.
Жақында ашылған жаңалықтар
2020 жылдың 9 маусымында «Antiquity» журналында Дюмат әл-Жандалдан табылған, б.з.д. VI мыңжылдыққа дейін соққан 35 метрлік үшбұрышты мегалиттік ескерткіштің табылуы жарияланды, бұл ескерткіш ырым-жырымдық амалдарға арналған деп болжануда. Франция, Сауд Арабиясы және Италиядан келген археологтар, Оливия Муноз басшылығымен, бұл жаңалықтар ежелгі Арабиядағы мал өсірумен айналысқан көшпелі өмір салтын және олардың қолданған ырым-жырымдарын түсіндіретініне сенімді.