Кіріспе
Рудольф Штайнердің философиялық трактаты "Азаттық философиясы" – философ, Гёте ғалымы және эзотерик Рудольф Штайнердің (1861–1925) негізгі философиялық еңбегі. 1918 жылы жарық көрген екінші басылымынан бастап, бұл еңбек көптеген ағылшын тіліндегі атаулармен шықты, оның ішінде "Рухани қызметтің философиясы" (Штайнер ағылшын тіліне аударғанда ұсынған атау), "Азаттық философиясы" және "Интуитивті ойлау – рухани жол". "Азаттық философиясының" бірінші бөлімі адам ойлауының еркіндік негізін зерттейді, білім мен қабылдау арасындағы байланысты ашады, сондай-ақ білімді құрудағы ойлаудың рөлі мен сенімділігін қарастырады. Екінші бөлімінде Штайнер адамның еркін болуы үшін қажетті шарттарды талдайды және "этикалық жекелік" деп аталатын моральдық философияны жасайды. Кітаптың қосымша тақырыбы – Табиғат ғылымының әдістерін қолданып, ішкі сезім арқылы жасалған байқаулардың кейбір нәтижелері – Штайнердің философиялық тәсілін көрсетеді. Штайнер бұл кітап арқылы "профессорлық қызметке қол жеткізеді" деп үміттенген, бірақ кітап "күткендей назар алмады". Шындығында, кітап ағылшын тілінде Англиядағы философия саласының жетекші журналы "Mind", "Philosophical Review" және "Monist" сияқты басылымдарда, сондай-ақ неміс тіліндегі журналдарда жақсы қабылданып, мақтауға ие болды.
The Philosophy of Freedom is the fundamental philosophical work of philosopher, Goethe scholar and esotericist Rudolf Steiner (1861–1925). with a second edition published in 1918, the work has appeared under a number of English titles, including The Philosophy of Spiritual Activity (the title Steiner proposed for the English language translation), The Philosophy of Freedom, and Intuitive Thinking as a Spiritual Path. Part One of The Philosophy of Freedom examines the basis of freedom in human thinking, gives an account of the relationship between knowledge and perception, and explores the role and reliability of thinking in the formation of knowledge. In Part Two Steiner analyzes the conditions necessary for human beings to be free, and develops a moral philosophy that he labels "ethical individualism". The book's subtitle, Some results of introspective observation following the methods of natural science, indicates the philosophical approach Steiner intends to take. Steiner hoped that the book "would gain him a professorship", but the book "did not receive the attention he had hoped for." In fact, the book was reasonably favourably received in English, with reviews in Mind, the leading journal of philosophy in England, the Philosophical Review, and the Monist, and in German publications.
Тарихи контекст
Штайнер кем дегенде 1880 жылдан бері еркіндік туралы философия жазуды қалаған. 1894 жылы «Еркіндік философиясы» жариялануынан бұрын Гёте туралы жарияланымдары шықты, олар эпистемология және ғылым философиясына, әсіресе «Гёте ғалым» (1883) және «Гётенің дүниетанымындағы білім теориясы» (1886) еңбектеріне назар аударды. 1891 жылы Штайнер докторлық диссертациясын қорғады, ол Кант және Фихтенің білім теорияларын талқылайтын эпистемологиялық зерттеу болды. Диссертацияның қайта қарастырылған нұсқасы бір жылдан кейін Эдуард фон Хартманға арналған «Шындық және білім: Еркіндік философиясына кіріспе» деген атпен кітап ретінде жарық көрді. «Еркіндік философиясының» кіріспесінде Штайнер кітаптың мақсатын былай сипаттады: білім «органикалық түрде тірі» болуы керек. «Нағыз философтардың бәрі – ұғымдар әлемінің суретшілері. Олар үшін адам идеялары – суретшінің материалы, ал ғылыми әдіс – оның өнерінің техникасы». Венада студент кезінде Штайнер Франц Брентаноның дәрістеріне қатысты, ол философиядағы феноменологиялық қозғалыстың маңызды алғыкөрсеткіші болды (Брентано мектебін қараңыз). Кейінгі феноменологтар сияқты, Штайнер де субъект-объект проблемасын шешудің жолын іздеді. Штайнердің еркіндікке қатысты көзқарасы Шиллердің «Адамның эстетикалық тәрбиесі туралы» еңбегінен де шабыттанды, сонымен қатар Гётенің ғылыми еңбектеріне жауап ретінде берілді, себебі Штайнер Гёте ішкі еркіндікті дамытудағы ойлаудың рөліне жеткілікті назар бөлмегенін сенеді. Жастығында Штайнер Канттың «Таза акыл-ойды сынау» еңбегіндегі біз заттарды өздерінің мәні бойынша біле алмаймыз деген тұжырымына терең әсер етті, және ол «Еркіндік философиясының» «Білімнің шегі бар ма?» деген тарауында осы пікірді жоққа шығаруға көп көңіл бөлді, білімнің принципі бойынша шегі жоқ екенін дәлелдеді. Бұл талап еркіндік үшін маңызды, себебі Штайнер үшін еркіндік – біздің іс-әрекеттеріміздің нақты негізін білуді білдіреді. Егер осы негізді білмесек, онда еркіндік мүмкін емес. Штайнердің еркіндікке қатысты аргументі Спиноза сияқты детерминистерге де жауап береді, олар үшін адамның іс-әрекеті табиғатты тұтастай басқаратын қажеттілік сияқты анықталған.
Кітаптың орналасуы мен мазмұны
"Еркіндік философиясы" үш бөлімнен тұрады. Бірінші бөлім – "Еркіндік туралы білім" – эпистемологиялық және кең мағынада метафизикалық (реальность табиғаты). Екінші бөлім – "Еркіндіктің шындығы" – ерік бостандығы және этика туралы. Үшінші бөлімнің тақырыбы – "Соңғы сұрақтар" немесе неміс тілінде "die letzten Fragen" деп аталады, ол кітапта ұсынылған толығымен монистік, бірақ материалистік емес әлемге қатысты көзқарастың мәні мен салдарына арналған. Штайнер өз эпистемологиясында тек әлемнің сыртқы бейнесін көрсететін қабылдау мен әлемнің ішкі табиғатына қол жеткізуге мүмкіндік беретін түсініктерді біріктіру арқылы ғана шындықтың нақты суретін алуға болатынын көрсетуге тырысады. Оның еркіндік туралы айтуында бұл идея еркіндік дегеніміз не деген сұраққа қолданылады. Басқа эпистемологиялық бұрыштан қарағанда, Штайнердің бірінші бөлімдегі ойлау туралы түсінігі екінші бөлімдегі ойлау тұжырымына айналады. Біз өзіміздің ойлау белсенділігі арқылы әрекет еткенде ғана еркін әрекет етеміз. Этика еркін жанның іс-қимылы ретінде өз орнын табады. Өте қысқа үшінші бөлім осы белсенділікті және адамның танымдық белсенділігін эпистемологиялық тұтас қарастырылған әлемнің контексінде орналастырады.
"Азаттық шындық"
Штайнер кітаптың екінші бөлігін объективті ойлауда өзіндік сананың ролін баса айтумен бастайды. Ол мұнда ішкі және сыртқы тәжірибенің қалыпты сипаттамасын өзгертіп, мысалы, біздің сезімдеріміз сыртқы қабылдаулар сияқты бізге табиғи түрде берілгенін көрсетеді. Екеуі де – сезімдер мен қабылдаулар – бізді қызықтыратын нәрселер туралы айтады: біреуі – өзіміз туралы, екіншісі – әлем туралы. Олардың екеуіне де ойлаудың көмегі қажет, себебі олардың туындау себептерін, ішкі мәнін түсіну үшін. Біздің еркіміз де осылай. Сезімдеріміз әлемнің бізге қалай әсер ететінін, ал еркіміз біздің әлемге қалай әсер ете алатынымызды көрсетеді. Екеуі де толық объективтілікке жете алмайды, өйткені олар әлемнің болуын және біздің ішкі өмірімізді шатастырады. Штайнер біздің сезімдеріміз бен еркімізді, сондай-ақ қабылдауларымызды ойлауымыздан гөрі өзіміздің маңызды бөлігіміз деп атап көрсетеді; олар неғұрлым негізгі, неғұрлым табиғи. Ол табиғи, тікелей тәжірибенің сыйлығын мақтайды, бірақ бұл тәжірибе әлемнің бір жағын ғана қамтиды, яғни дуалистік екенін айтады. Ерік бостандығына қатысты Штайнер негізгі сұрақ – әрекетке деген ерік алдымен қалай пайда болады деген екенін атап өтеді. Штайнер адамның әрекеттеріне екі бастау көзі бар дейді: бір жағынан, біздің табиғи болмысымыздан, инстинкттерімізден, сезімдерімізден және ойларымыздан туындайтын күштер (олар мінезімізге байланысты), екінші жағынан, біз қабылдайтын сыртқы ынталардың түрлі-түрлері, соның ішінде абстрактілі этикалық немесе моральдық кодекстердің талаптары. Осылайша, табиғат пен мәдениет біздің еркіміз бен жан өмірімізге әсер етеді. Осы екі элементті жеңіп, жекеленбеген оларды басып, нақты жағдайға жауап беретін шынайы жекеленген сезімдерге қол жеткізе аламыз. Біздің 'төменгі' құштарлықтарымыз бен дәстүрлі моральдың талаптарына құл немесе автоматты түрде жауап бермей, тәжірибедегі объективті және субъективті элементтердің кездесуін ұйымдастыра отырып, қалай ойлауға және әрекет етуге болатынын таңдау еркіндігін табамыз (Штайнер [Уилсон аудармасы] 9-тарау). Штайнер үшін еркіндік – өзіміздегі барлық субъективті нәрсені жүзеге асыру емес, керісінше, сүйіспеншілікпен, ойластыра және шығармашылықпен әрекет ету. Осылайша біз сыртқы моральдық кодекстерге немесе оқшау денелік құштарлықтарға бағынудың орнына, өзімізге тән, ерекше және жеке іс-әрекетімізді жақсы көре аламыз. Олардың екеуі де еркіндікке шектеулер қояды: Адамның бостандығына физикалық күшпен немесе моральдық заңдармен шектеу қою, адамның шексіз жыныстық құштарлыққа ергендіктен немесе дәстүрлі моральдың тізгіндерімен байланғандықтан бостандықтан айырылуы – белгілі бір көзқарас бойынша маңызды емес. Мұндай адамның іс-әрекеттерін өзінің деп санауға болмайды, өйткені олар оның өзінен тыс күшпен итермеленеді. Ерік ең анық түрде адам таза, жеке ойлаумен белсенді болғанда туындайды; бұл Штайнер үшін рухани қызмет.
Whether his unfreedom is forced on him by physical means or by moral laws, whether man is unfree because he follows his unlimited sexual desire or because he is bound by the fetters of conventional morality, is quite immaterial from a certain point of view let us not assert that such a man can rightly call his actions his own, seeing that he is driven to them by a force other than himself. Freedom arises most clearly at the moment when a human being becomes active in pure, individualized thinking; this is, for Steiner, spiritual activity.
"Ақырғы сұрақтар"
Штайнер кітабының үшінші бөлімі ең қысқасы болып табылады, ол бір тараудан – «Монизмнің салдары» – құралған. 1894 жылғы түпнұсқа неміс тіліндегі басылымда тоғыз беттен, ал Майкл Уилсонның 1964 жылғы аудармасында он беттен тұрады.
Редакциялық тарихы
"Еркіндік философиясы" атты кітаптың алғашқы басылымы 1894 жылы жарық көрді. 1918 жылы екінші, қайта қарастырылған басылым жарық көрді. 1973 жылға дейін неміс тіліндегі басылымдар 1918 жылғы мәтінді қайта басып шығарды, содан кейін Штайнердің 1918 жылғы басылымның беттеуші нұсқаларына енгізген түзетулеріне негізделген қайта қарастырылған басылым шығарылды. 1987 жылғы неміс тіліндегі басылымда Штайнердің кейбір сілтемелеріне түзетулер енгізілген шағын өзгерістер жасалды. Алғашқы басылымда Штайнер кейінгі басылымдардан алып тастаған келесі мәтін бөлігі болды: “Біз енді барлығымызға ортақ бір нормаға ұмтылу керек деп сенбейміз. Егер ол жеке тұлғаның ішкі түбірінен тумаса, ешнәрсе дұрыс деп қабылданбайды. "Әрбір адам өзінің құдайын таңдап, оның ізімен Олимпқа қадам басады" деген сөз енді біз үшін мағынасыз. Егер біз өзіміздің санамыздың тереңіне бойласақ, онда дамуға лайық асыл нәрсе бар екенін көреміз.” 1918 жылғы басылымға қосылған қосымшада Штайнер кітабында ұсынған "ой" монизмінің Эдуард фон Хартман және басқалардың "эпистемологиялық" монизмі деп атаған нәрседен мүлдем өзгеше екенін қатысты түрде айтты.
In the appendix added to the 1918 edition, Steiner stated emphatically that the monism "of thought" proposed in his book was quite different from what Eduard von Hartmann and others called "epistemological" monism.
Баламалық атаулардың қайнар көзі
"Еркіндік философиясы" – түпнұсқа неміс атауының (Die Philosophie der Freiheit) тікелей аудармасы болғанымен, Штайнер 1916 жылы алғашқы ағылшын тіліндегі басылымында «Рухани қызмет философиясы» деген атауды ағылшын тіліне аударғанда қолдануды ұсынды. Оның пікірінше, бұл кітаптағы еркіндік тақырыбын дамудың серпінді процесі ретінде дәлірек көрсетеді, «еркіндік» сөзінің этимологиясы (dom = жағдай немесе күй) ұсынатын тоқтап тұрған жағдайдан өзгеше. Штайнердің ойынша, ағылшын оқырмандары еркіндік бұрыннан-ақ олардың қолында бар нәрсе деп ойлауы мүмкін, сондықтан оларды немқұрайлылықтан шығару қажет.