Түрік айласы – әскери оркестрлерде қолданылатын соқпалы аспап. Чевген, шағана, джингл және т.б. атауларымен де белгілі, сондай-ақ ол жеңіс нышаны ретінде де қолданылады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түрік айласы (кішірек нұсқасы çevgen немесе çağana (түр.), түрік қоңырауы, «Жіңгілі Жонни» (нем.), «шапо китай» немесе «павильон китай» (фр.)), – халықаралық әскери оркестрлерде дәстүрлі түрде қолданылатын соққылы аспап. Кейбір жағдайларда ол соғыс трофесі немесе қастерлі нысан ретінде танылады.
A Turkish crescent (a smaller version is called a çevgen or çağana (Tr. ), Turkish jingle, Jingling Johnny, (Ger. ), chapeau chinois or pavillon chinois (Fr. )), is a percussion instrument traditionally used by military bands internationally. In some contexts it also serves as a battle trophy or object of veneration.
Сипаттама
Құрал әдетте ұзын, тік ағаш бағанадан тұрады, жоғары жағында конус тәрізді мыс әшекей орнатылған. Оған жарты ай пішіндес көлденең бөлшектер де мыстан жасалған. Көлденең бөлшектерге және құралдың басқа жерлеріне көптеген қоңыраулар бекітілген. Көбінесе екі түрлі түсті ат құйрығы шоғы бір жарты айдан ілінген; кейде олардың ұштары қызыл түспен боялған, бұл шайқас даласын символдайды. Бұл құралдың стандартты конфигурациясы жоқ, сондықтан мұражайларда сақталған көптеген құралдардың екеуі де бір-біріне ұқсамайды. Құрал тік ұсталып, ойнағанда жоғары-төмен шайқатылады немесе бұрылады. Кейде оны айналдыру үшін тісті механизмдер қолданылады. Бүгінде бұл құрал неміс Бундесверінің, француз Шетелдік Легионының, Ресей Қарулы Күштерінің, Чили Қарулы Күштерінің, Боливия Қарулы Күштерінің және Осман әскерінің музыкалық тобында жиі қолданылады. Халық музыкасында да осыған ұқсас құралдар кездеседі. Мысалы, Австралиядағы "lagerphone" – сыра бөтелкелерінен алынған қақпақтарды ағаш тіреуге шегелеп жасап, халық әндері мен билерге ырғақты соққы беру үшін пайдаланады. КСРО өмір сүрген кезеңде әскери оркестрлер үшін қызыл жасанды құйрықтары және қызыл жұлдыз тәрізді әшекейлері бар құралдың түрлерін шығарған.
The instrument, usually long, consists of an upright wooden pole topped with a conical brass ornament and having crescent shaped crosspieces, also of brass. Numerous bells are attached to the crosspieces and elsewhere on the instrument. Often two horsetail plumes of different colors are suspended from one of the crescents; occasionally they are red tipped, symbolic of the battlefield. There is no standard configuration for the instrument, and of the many preserved in museums, hardly two are alike. The instrument is held vertically and when played is either shaken up and down or twisted. Sometimes there is a geared crank mechanism for rotating it. Today the instrument is prominent in the marching bands of the German Bundeswehr, the French Foreign Legion, the Russian Armed Forces, the Armed Forces of Chile, the Armed Forces of Bolivia and in Ottoman military bands. Some folk music features similar instruments based on a wooden staff with jingling attachments. A notable folk example is the Australian "lagerphone", made by nailing crown seal bottle caps, from beer bottles, onto a wooden broomstick handle, and used to provide a percussive beat for a folk song or bush dance. During its existence, the Soviet Union produced variant forms of the instrument for military bands, with red artificial plumes and the red star finial.
Музыкалық емес аспектілері
Түрік айлары оларды қолданған әскери бөлімдер үшін символдық мәнге ие болды. 88-ші жаяу полкі (Коннаут рейнджерлері) 1812 жылы Саламанка шайқасында біреуін басып алды. Ол полктің салтанатты шерулерінде мақтаныш пен құрмет нысанына айналды. 20-шы ғасырдың басында түрік айлары маңызды лауазымды тұлғаларды құрметтеу процессияларында қолданылды. Олар қазіргі дирижерлердің таяқшаларын ұстағандай, әсем орындаушылармен шеберлікпен айналдырылды. Еуропалықтар оны 16-шы ғасырда білген. 18-шы ғасырда ол Еуропада үлкен қызығушылық тудырған түрік янычарлар оркестрінің бір бөлігі болды, ал 19-шы ғасырда ол еуропалық әскери оркестрлерде кеңінен қолданылды. Британдықтар оны 19-шы ғасырдың ортасында қолдануын тоқтатты, бірақ Германияда өзгертілген түрінде сақталған, алайда "Джинглинг Джонни" британ әскерінде 1837 жылы қолданудан шығарылды. 1881 жылы неміс императоры Вильгельм I патша Дәуіт Калакауаға оның Берлинге сапары кезінде "no ka hoomanao ana ia Berlin" (Берлиннің есінде сақтау үшін) деген жазуы бар түрік айын сыйлады, оны сол кезде Royal Hawaiian Band қолданды. 19-шы ғасырдың ортасында бұл аспаптың орнын глокеншпиль басты, ол ұқсас көрінетін, бірақ музыкалық ойнатуға мүмкіндік берді.
Turkish crescents had symbolic value for the military units that used them. The 88th Regiment of Foot (Connaught Rangers) famously captured one at the Battle of Salamanca in 1812. It became an object of pride and veneration at the regiment's ceremonial parades. In the early 20th century, Turkish crescents were used in processions honoring important dignitaries. They were skillfully twirled by dignified performers, much as batons are handled today by drum majors. Europeans knew of it in the 16th century. In the 18th century, it was part of the Turkish Janissary bands that were the source of much interest in Europe, and in the 19th century, it was widely used in European military bands. It was abandoned by the British in the mid 19th century but survives today, in an altered form, in Germany however the use of the "Jingling Johnny" was discontinued in the British Army in 1837. In 1881, the German Emperor William I presented a Turkish crescent to King David Kalākaua on the occasion of the King's visit to Berlin during his trip around the world bearing the inscription "no ka hoomanao ana ia Berlin" (to commemorate Berlin), which was then used by the Royal Hawaiian Band. In the mid 19th century this instrument was replaced in most bands by the glockenspiel, which was carried similarly but could be played musically.
Белгілі бір музыкалық шығармаларда қолдану
Түрік жарты айы Жан Батист Луллидің Мольердің "Le Bourgeois gentilhomme" (1670 ж.) комедиялық балетіне арналған музыкасының бөлігі болған "Marche pour la Cérémonie des Turcs" шығармасында маңызды орын алады. Композитор Вольфганг Амадей Моцарт оны өзінің неміс операсында "Die Entführung aus dem Serail" (1782) қолданды. Композитор Джозеф Гайдн оны өзінің №100 симфониясында (1794) пайдаланды. Бетховеннің Тоғызыншы симфониясының финалында "Jingling Johnny" немесе түрік жарты айы қолданылған деген қауесет бар, бірақ бұл партитурада нақты көрсетілмеген. Гектор Берлиоз оны әскери үрмелі аспаптар оркестрі үшін, хор мен органмен орындалатын "Grande symphonie funèbre et triomphale" (1840) атты ірі шығармасында қолданды. Оның 467 музыканттан тұратын "арманды ансамбліне" 53 соққы аспабының ішінде төрт қытай павильоны кірді. Джон Филип Соузаның "Nobles of the Mystic Shrine" (1923) шығармасында да түрік жарты айын пайдалану көзделген. Rend Collective фолк-рок тобының мүшесі Гарет Гилкесонды түрік жарты айымен "Build Your Kingdom Here" (2013) әнінің бейнеклипінде ойнап тұрғанын көруге болады.
The Turkish crescent figures prominently in the Marche pour la Cérémonie des Turcs, part of Jean Baptiste Lully's music for Molière's comédie ballet Le Bourgeois gentilhomme (1670). The composer Wolfgang Amadeus Mozart used it in his German singspiel Die Entführung aus dem Serail (1782). It was used by the composer Joseph Haydn in his Symphony No. 100 (1794). Beethoven is said to have made use of the Jingling Johnny or Turkish crescent in the finale to his Ninth Symphony, though it is not specified in the score. Hector Berlioz used it in his massive piece for military wind band with optional choir and organ Grande symphonie funèbre et triomphale (1840). His "dream ensemble" of 467 instrumentalists included four pavillons chinois among its 53 percussion instruments. John Philip Sousa's Nobles of the Mystic Shrine (1923) also called for the use of the Turkish crescent. Gareth Gilkeson of the Rend Collective folk rock band can be seen playing a Turkish crescent in the video for the band's song "Build Your Kingdom Here" (2013).