Кіріспе

Түрік айласы (кішірек нұсқасы çevgen немесе çağana (түр.), түрік қоңырауы, «Жіңгілі Жонни» (нем.), «шапо китай» немесе «павильон китай» (фр.)), – халықаралық әскери оркестрлерде дәстүрлі түрде қолданылатын соққылы аспап. Кейбір жағдайларда ол соғыс трофесі немесе қастерлі нысан ретінде танылады.

Сипаттама

Құрал әдетте ұзын, тік ағаш бағанадан тұрады, жоғары жағында конус тәрізді мыс әшекей орнатылған. Оған жарты ай пішіндес көлденең бөлшектер де мыстан жасалған. Көлденең бөлшектерге және құралдың басқа жерлеріне көптеген қоңыраулар бекітілген. Көбінесе екі түрлі түсті ат құйрығы шоғы бір жарты айдан ілінген; кейде олардың ұштары қызыл түспен боялған, бұл шайқас даласын символдайды. Бұл құралдың стандартты конфигурациясы жоқ, сондықтан мұражайларда сақталған көптеген құралдардың екеуі де бір-біріне ұқсамайды. Құрал тік ұсталып, ойнағанда жоғары-төмен шайқатылады немесе бұрылады. Кейде оны айналдыру үшін тісті механизмдер қолданылады. Бүгінде бұл құрал неміс Бундесверінің, француз Шетелдік Легионының, Ресей Қарулы Күштерінің, Чили Қарулы Күштерінің, Боливия Қарулы Күштерінің және Осман әскерінің музыкалық тобында жиі қолданылады. Халық музыкасында да осыған ұқсас құралдар кездеседі. Мысалы, Австралиядағы "lagerphone" – сыра бөтелкелерінен алынған қақпақтарды ағаш тіреуге шегелеп жасап, халық әндері мен билерге ырғақты соққы беру үшін пайдаланады. КСРО өмір сүрген кезеңде әскери оркестрлер үшін қызыл жасанды құйрықтары және қызыл жұлдыз тәрізді әшекейлері бар құралдың түрлерін шығарған.

Музыкалық емес аспектілері

Түрік айлары оларды қолданған әскери бөлімдер үшін символдық мәнге ие болды. 88-ші жаяу полкі (Коннаут рейнджерлері) 1812 жылы Саламанка шайқасында біреуін басып алды. Ол полктің салтанатты шерулерінде мақтаныш пен құрмет нысанына айналды. 20-шы ғасырдың басында түрік айлары маңызды лауазымды тұлғаларды құрметтеу процессияларында қолданылды. Олар қазіргі дирижерлердің таяқшаларын ұстағандай, әсем орындаушылармен шеберлікпен айналдырылды. Еуропалықтар оны 16-шы ғасырда білген. 18-шы ғасырда ол Еуропада үлкен қызығушылық тудырған түрік янычарлар оркестрінің бір бөлігі болды, ал 19-шы ғасырда ол еуропалық әскери оркестрлерде кеңінен қолданылды. Британдықтар оны 19-шы ғасырдың ортасында қолдануын тоқтатты, бірақ Германияда өзгертілген түрінде сақталған, алайда "Джинглинг Джонни" британ әскерінде 1837 жылы қолданудан шығарылды. 1881 жылы неміс императоры Вильгельм I патша Дәуіт Калакауаға оның Берлинге сапары кезінде "no ka hoomanao ana ia Berlin" (Берлиннің есінде сақтау үшін) деген жазуы бар түрік айын сыйлады, оны сол кезде Royal Hawaiian Band қолданды. 19-шы ғасырдың ортасында бұл аспаптың орнын глокеншпиль басты, ол ұқсас көрінетін, бірақ музыкалық ойнатуға мүмкіндік берді.

Белгілі бір музыкалық шығармаларда қолдану

Түрік жарты айы Жан Батист Луллидің Мольердің "Le Bourgeois gentilhomme" (1670 ж.) комедиялық балетіне арналған музыкасының бөлігі болған "Marche pour la Cérémonie des Turcs" шығармасында маңызды орын алады. Композитор Вольфганг Амадей Моцарт оны өзінің неміс операсында "Die Entführung aus dem Serail" (1782) қолданды. Композитор Джозеф Гайдн оны өзінің №100 симфониясында (1794) пайдаланды. Бетховеннің Тоғызыншы симфониясының финалында "Jingling Johnny" немесе түрік жарты айы қолданылған деген қауесет бар, бірақ бұл партитурада нақты көрсетілмеген. Гектор Берлиоз оны әскери үрмелі аспаптар оркестрі үшін, хор мен органмен орындалатын "Grande symphonie funèbre et triomphale" (1840) атты ірі шығармасында қолданды. Оның 467 музыканттан тұратын "арманды ансамбліне" 53 соққы аспабының ішінде төрт қытай павильоны кірді. Джон Филип Соузаның "Nobles of the Mystic Shrine" (1923) шығармасында да түрік жарты айын пайдалану көзделген. Rend Collective фолк-рок тобының мүшесі Гарет Гилкесонды түрік жарты айымен "Build Your Kingdom Here" (2013) әнінің бейнеклипінде ойнап тұрғанын көруге болады.