Кіріспе

Николай Алексеевич Милютин (1818–1872) – Александр II билігінде жүзеге асырылған маңызды либералдық реформалардың, оның ішінде шаруаларды босату және земство құрудың басты ұйымдастырушысы ретінде танымал орыс мемлекет қайраткері. Анархист Петр Кропоткин оны "бюрократиялық топтарда шаруаларды азат етудің рухы" деп атады.

Ерте өмір

Николай Милютин 1818 жылғы 6 маусымда Мәскеуде, ықпалды, бірақ кедейленген аристократиялық орыс отбасында дүниеге келді. Ол Николай I-нің реакциялық билігінің ең көрнекті реформаторы – граф Павел Киселевтің сіңілі баласы еді. Милютиннің бауырлары – әлеуметтік философ, журналист және экономист Владимир Милютин (1826–1855) және Александр II тұсындағы Соғыс министрі Дмитрий Милютин (1816–1912) болды. Милютиннің өмірлік қалыптасу жылдары әкесінің Калуга облысындағы Титово деген имениесінде өтті. Титоводағы жерді шаруалар өңдесе, Милютиннің әкесі көбінесе уақытын аң аулаумен және достарымен той-думан өткізумен өткізді. Милютиннің анасы отбасылық шаруашылықтың көп бөлігін бақылауға жауапты болды. Милютиннің айтуынша, Титовода соншама шаруа болған, "барлығын тізімдеу мүмкін емес" еді. Милютин жарияланған естеліктерінен Титоводағы өмірдің жағымсыз тұстарын шығарғанмен, оның балалық шағын егжей-тегжейлі баяндайтын жарияланбаған қолжазбасында әкесінің шаруаларға қатыгездікпен қарауы туралы айтылады. Бір күні Милютин әкесінің шаруаларды "аса қатыгездікпен" сауаттандырғанын көрді, кейін ол былай деп түсіндірді: "Сол кездегі әдет-ғұрып осылай болды: жақсы жер иесі шаруаларын тәртіпке келтіру үшін оларды сауаттандыруды қажет деп есептеді". Одан кейін, сол кездегідей, шаруа "сабақ алғаны" үшін қожайынына "рахмет" айтуға шақырылды. Бұл оқиға Милютиннің жас санасында есімде қаларлық із қалдырды.

Мансап

Милютин Мәскеу университетін бітіріп, 1835 жылы Ішкі істер министрлігіне орналасты. Либералды көзқарасты, славянофильдік идеяларды қолдаған Милютин 1840 жылдары Санкт-Петербург, Мәскеу және Одесса қалаларындағы әкімшілік реформаларға көмектесті. 1859 жылдан бастап Ішкі істер министрінің көмекшісі ретінде, консерваторлар мен алаңдаған дворяндардың қарсылығына қарамастан, амбициялық либералды реформалардың жобасын қорғауға жетті. 1861 жылғы Азат ету манифестінің негізгі авторы – ол болды. Заң қабылдануға дейін Милютин Ішкі істер министрі Сергей Ланскойдың орынбасары болып қызмет еткен. Дегенмен, патша Милютинге «тынымсыз және келісімге келмейтін реформатор» деп сенімсіздік танытқан. Бұл заң қабылданғаннан кейін Милютин қызметтен босатылды. Либералдық партия туралы айтқанда: «Сіздер білетіндей, партияның үміттері Николай Милютиннің [Азат ету] жарлығы жарияланғаннан кейін бір күнде жұмыстан қуылтуымен, тіпті ар-намысына тиюімен құлап кетті».

Қаңтар көтерілісі кезінде ол Польшаға реформаларды жүзеге асыру үшін жіберілді. Ол ұлтшыл жер иелерінің есебінен шаруаларды азат етуді және католик дін қызметкерлерін мектептерден қууды көздейтін бағдарлама жасады. Милютиннің реформаларының нәтижесінде жеті жүз мыңнан астам поляк шаруаларына жер берілді. Варшавада орыс университеті ашылды, ал барлық орта мектеп сабақтары поляк тілінде емес, орыс тілінде оқытылуы тиіс болды. Соңында, католик шіркеуінің мүлігі тәркіленіп сатылды. Бір өмірбаяншы, тарихшы В. Брюс Линкольннің сөзіне сүйенсек, Милютин бұрын Польшаның «тікелей және ашық русификациясына» қарсы болғанымен, оның реформалары Польшада «қатаң русификация саясатының орын алуын жеделдетті». Милютин 1866 жылғы желтоқсанда паралич соққаннан кейін қызметтен кетіп, қалған өмірін жалғыздықпен өткізді. 1872 жылғы 26 қаңтарда Мәскеуде қайтыс болды.