Армян ән өнерінің жұлдызы: Норайр Мнацаканянның өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Норайр Мнацаканян (7 қаңтар 1923 – 25 наурыз 1986) – Армения КСР-інің Еңбек сіңірген артисі (1965). Арменияның дәстүрлі және гусан музыкасының көрнекті вокал орындаушысы ретінде Норайр Мнацаканян армениялық ұлттық музыканың канонындағы ең беделді вокалисттердің біріне айналды. Оның нәзік баритоны, армян халық музыкасын терең білуі, армян тілі мен әдебиетін меңгергені үшін Норайр Мнацаканян белгілі жазушылар, музыкатанушылар және армян халық музыкасын жақсы көретіндер арасында жоғары бағаланды. Норайр Мнацаканян армян вокалистерінің арасында алғаш рет халық әндеріне және тарихи және заманауи гусандардың (армян жырауларының) музыкалық жинақтарына жаңа көзқарас енгізді. Армян халық және гусан музыкасының туындылары кез келген ұлттық фольклордың қалыпты дәстүрі ретінде қарапайым, ауылдық және провинциялық стильде орындалды. Опера және классикалық музыканың кәсіби орындаушылары да осы туындыларды орындауға тырысты. Дегенмен, олардың орындау әрекеттері осы туындыларды қарапайым армян халқынан мүлдем алшақтатты, себебі Кеңес Армениясындағы жасанды элиталық опера жанры армян халық музыкасының нағыз мәнін дұрыс көрсете алмады. Арменияның дәстүрлі және гусан музыкасының осы ұлы шедеврлеріне поэтикалық көзқараспен қараған Норайр Мнацаканян оларды тазартылған және табиғи түрде ұсынған алғашқы вокалист болды, оларға бұрын-соңды болмаған көркемдік шеберліктің қарапайым деңгейін сыйлады. Өзінің алдыңғыларынан ерекшелене отырып, Мнацаканян осы туындыларды терең үйлесімділік сезімімен және авторлардың ерекше ой-өрісімен, олардың жинақтарында бейнеленген сезімдерімен бұрын қол жетпес біртүтаслықта жеткізуге тырысты. Сонымен қатар, Норайр Мнацаканян армян халқының арасында ғасырлар бойы саяхаттаған әндердің провинциялық сипатын жоюға ұмтылды. Осылайша, Норайр Мнацаканянның орындауы ерекше, өйткені ол әдеби туындының поэтикалық мәніне шеберлікпен еніп, оны әннің әуенімен үйлестіреді. Норайр Мнацаканян сондай-ақ белгілі армян композиторларының әндерін Аветик Исаакян, Вахан Терян, Ованнез Шираз сияқты белгілі армян ақындарының сөздерімен үйлестірді. Арменияның ең ұлы лириктерінің бірі Аветик Исаакян Мнацаканянның армениялық сахналық өнерге қосқан үлесін жоғары бағалап, Норайрды Арменияның «барқыт дауысы» деп атады. Дереник Демирчян Норайрдың ескі Ереванның поэзиялық айналасындағы өнерін таң қалдырып, Норайр Мнацаканянды «әрбір армянның жеке тұлғасында бар, шашыраңқы бөліктері бар халық санасының бірегей вокалдық түсіндірушісі» деп атады. Өзінің өнеріне сыншы ретінде қараған Мнацаканян өзі орындаған әр нәрсенің әуені мен сөзінің үйлесімділігіне үлкен мән берді.

Norayr Mnatsakanyan (, January 7, 1923 – March 25, 1986) was a Merited Artist of the Armenian Soviet Socialist Republic (1965). As a renowned vocal performer of Armenian traditional and gusans' music, Norayr Mnatsakanyan has become one of the most influential vocalists in the canon of Armenian national music. Owing to his dainty baritone, profound knowledge of Armenian folk music, and his mastery of the Armenian language and Armenian literature, Norayr Mnatsakanyan has been highly acclaimed among famous writers, musicologists, and Armenian folk music lovers. Norayr Mnatsakanyan was the first among Armenian vocalists to introduce a new approach to popular songs, as well as to the musical compilations of historic and contemporary gusans (Armenian minstrels). As an accepted convention of any national folklore, the works of Armenian popular and gusans music were performed in a crude, rustic, and provincial fashion. Professional performers of the opera and classical music also tried to render these works. However, their efforts to perform them alienated these works altogether from ordinary Armenian people, since the true significance of Armenian popular music could not have been properly represented by the artificially elitist operatic genre in Soviet Armenia. With his poetic approach to these great masterpieces of Armenian traditional and gusans' music, Norayr Mnatsakanyan was the first vocalist to present them in a refined and natural fashion, granting them an unprecedented simplistic register of artistic sophistication. Unlike his predecessors, Mnatsakanyan attempted to convey these works with a deep sense of harmony and in a previously impregnable unison with the authors' characteristic mentality and sentiments reflected in their compilations. At the same time, Norayr Mnatsakanyan meticulously pursued to eliminate the provincial character of the songs that had wandered among the Armenian people for centuries. Thus, Norayr Mnatsakanyan's performances are exceptional because they masterfully immerse into the poetic essence of the literary work and unify it with the melody of the song. Norayr Mnatsakanyan also performed songs by famous Armenian composers interwoven with lyrics by such famous Armenian poets, as Avetik Isahakian, Vahan Terian, Hovhannes Shiraz. Perhaps the greatest Armenian lyricist Avetik Isahakian highly valued Mnatsakanyan's contributions to the canon of Armenian performing arts and proclaimed Norayr "the velvety voice" of Armenia. Derenik Demirchian marvelled at Norayr's performances in the poetic circles of the old Yerevan, calling Norayr Mnatsakanyan "a unique vocal interpreter of the popular consciousness, scattered bits of which are present in every Armenian individual." Being an art critic himself, Mnatsakanyan always conveyed great significance to the unity of the melody and the lyrics in whatever he performed.

Өмірбаян

Норайр Мнацаканян 1923 жылдың 7 қаңтарында Ереванның ескі отбасында дүниеге келді. Оған ата-анасынан дәстүрлі музыкаға деген сүйіспеншілік мирас болып қалды. Дарынды жастың әншіл рухына ие Норайр Мнацаканян 1936 жылы Мәскеуде өткен жас орындаушылар байқауында бірінші жүлдені жеңіп алды. Өзінің ерекше вокалдық қасиеттері мен актерлік өнерге деген құштарлығының арқасында Мнацаканян актерлік және әншілік жолын Ереван мемлекеттік музыкалық комедия театрында бастады. Таң қалдырарлық жайт, Мнацаканян армян сахнасында алғашқы Гикор рөлін Хованнес Туманянның әйгілі «Гикор» (պատմվածք) пьесасы бойынша қойылған атаулы спектакльде ойнады. Мнацаканянның өнерге деген таланты мен Театрға деген құрметі оны Армен Гулакиан сияқты көрнекті театр режиссерлерімен жұмыс істеуге итермеледі. Мнацаканян сондай-ақ Габриэль Сундукиян атындағы Ереван мемлекеттік академиялық театрында армян театр өнерінің «титандарымен» жұмыс істеу мүмкіндігіне ие болды: Вахрам Папазиан, Храчия Нерсисян, Авет Аветисян, Хамбардзум Хачанян, Бабкен Нерсисян, Метаксия Симонян, марқұм Мхер Мкртчян және Хорен Абрамян. Норайр Мнацаканянның актерлік шеберлігі, оның өнерлі талантынан басқа, Әлем әдебиетін терең меңгергенін көрсетті. Мнацаканянның Шекспирдің Отелло рөліндегі репетициясын көрген Вахрам Папазиан Норайрды Отеллоның протагонистік пафосын және антагонистік қатыгездігін тамаша орындағаны үшін жоғары бағалады және актерлік өнерде оның жарқын болашағын болжады. Мнацаканян кейіннен «Олимптен келген адам» (Человек из Олимпы) фильмінде басты рөлдердің бірін ойнады. Әлемдік мамандықты таңдаған Норайр Мнацаканян Ереван мемлекеттік университетінің филология факультетін бітіріп, магистр дәрежесін алды. Бітіргеннен кейін Мнацаканян «Армения әдеби ортасындағы Саят Нованың лирикалық поэзиясы» тақырыбында диссертация қорғады. Мнацаканян журналист және еркін жазушы ретінде кәсіби мансабын жалғастырды. Өзінің әдеттегіден ерекше мінезімен Норайр Мнацаканян Ереванның ескі қаласына арналған қысқа романдар антологиясын жазды, онда халықтың өмір салты, әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері бейнеленген. Журналист ретінде Мнацаканянның армян өнері мен мәдениетінің түрлі мәселелері туралы мақалалары мен сын-пікірлері көптеген армян мерзімді басылымдарында жиі жарияланды. Мнацаканянның ең маңызды мақалаларының бірі өткен және қазіргі танымал армян дудук ойнатушыларына арналды: Маргар Маргарян, Левон Мадоян, Ваче Хауспиан және Дживан Гаспарян. Мнацаканян 1985 жылы Арменияның қоғамдық теледидарында өзінің өнер мансабының гүлдену кезеңінде арнайы бағдарлама өткізді, ол дудуктың аспаптық және стильдік ерекшеліктері мен оның ең үздік орындаушылары туралы болды. Актерлік жетістіктеріне және жазушылық шеберлігіне қарамастан, Мнацаканянның тумысынан ән айтуға деген сүйіспеншілігі басым болды. Норайрдың өнерді орындау шеберлігі, оның шынымен де бай және жұмсақ дауысы, сондай-ақ оның бірегей кәсіби ұстанымы оны Армениядағы және шетелдегі армян музыкасын сүйетіндерге ұзақ уақыт бойы ізденіс нысанына айналдырды. Кейіннен Норайр Мнацаканян армян халық музыкасына үлкен үлес қосқан Татул Алтунян оны Мемлекеттік филармониялық шатырдың ән мен би ансамбліне солист ретінде өнер көрсетуге шақырғаннан кейін армян сахна өнерінің түпкілікті әншісі болды. Мұнда Мнацаканян Араксия Гюльзадиан мен Вардухи Хачатрянмен жұмыс істеді. Саят Нова репертуарынан басқа, осы кезеңде Норайр Мнацаканян танымал гусандардың (минстрльдер) әндерін орындады: Шерам, Ашот, Живани, Хаваси, сондай-ақ қалалық фольклордың танымал жинақтары. Алайда Норайр Мнацаканянның жетістіктерінің ең бағалысы – Саят Нованың шығармаларын орындауы. Саят Нованың өнер туындыларын орындауы бард поэзиясына бұрын-соңды болмаған лиризм мен руханилықты сыйлады. Саят Нованы Норайр Мнацаканянның орындауы арқылы шығармадағы этикалық және метафизикалық ерекшеліктер айқын көрінеді. Әнші ақынның жүрегінің әр дірілін сезіп, оның қуанышы мен қайғысына ортақтасады. 1960 жылы жарық көрген «Саят Нова» фильміндегі әндерді бізге Норайр Мнацаканянның ұмытылмас дауысы жеткізеді. Мнацаканянның өнер көрсетуі көпшілікке қолжетімді болды, ол кезде Арам Мерангулян Норайрды өзінің Армения ұлттық радиосы мен теледидары халық аспаптары ансамблінде солист ретінде өнер көрсетуге шақырды. Мнацаканянның әндерін бірнеше армян фильмдерінде, соның ішінде Сергей Параджановтың Саят Нованың өміріне арналған «Гранаттың түсі» (1969) фильмінде де кездестіруге болады. Эндрю Голдбергтің «Армян американдықтары» (2000) фильмінде де Мнацаканянның дәстүрлі «Дле Яманды» орындауының фрагменті пайда болады. Мнацаканянның өмірі мен қызметі туралы бірнеше деректі фильмдер түсірілді, олардың арасында оның өзінің өнер көрсетулері де бар. Өмірі бойы вокалист екі жүзден астам дәстүрлі және гусан әндерін жазды, олардың барлығы Арменияның қоғамдық радио және теледидарының Мұражай қорында бағалы мүлік ретінде сақталады. Оның өнер көрсетулері дәстүрлі вокал жанрындағы көптеген ізбасарлардың жолын ашты. Норайр Мнацаканян армяндардың қоныстанған және қауымдастықтары құрылған көптеген елдерде өнер көрсетті. Орта Шығыс елдеріне жасаған туры барысында Норайр Мнацаканян 1979 жылы Амман қаласындағы концертінен кейін Иордания королі Хусейннен құрметті алтын медаль алды, осы концертке Королева Нур да қатысты. Мнацаканянның Саят Нованың өнер туындыларын орындауы Францияның Лион қаласында өткен дәстүрлі музыка фестивалінде (1981) ең жоғары наградаға ие болды. Кейіннен Люксембург, Бельгия және Нидерландыдағы кіші армян қауымдастықтарының өтініші бойынша Мнацаканян Люксембург консерваториясының залында құрмет көрсету концертін өткізді (1981). 1999 жылы Лос-Анджелесте өткен Армян музыкалық сыйлықтарының жылдық салтанатында Мнацаканян армян музыкасына қосқан лайықты үлесі үшін өмір бойы жетістіктер сыйлығымен марапатталды, ал оның дәстүрлі және гусан жинақтарынан тұратын «Эхо» (Reminiscences) альбомы (Parseghian Records, 1999) жылдың үздік дәстүрлі альбомы деп танылды. 2005 жылы Narek Productions Арменияның қоғамдық радиосының қолдауымен «Мен ән айтам» атты таққа жазылған дискіні шығарды, ол Норайр Мнацаканянның ең танымал армян гусандарының шығармаларын орындауынан тұрды.

Norayr Mnatsakanyan was born on January 7, 1923, in an old Yerevan family. He inherited the love for traditional music from his parents. Possessing an ever singing spirit of a talented youth, Norayr Mnatsakanyan won his first prize at the young performers' competition held in Moscow in 1936. Owing to his extraordinary vocal qualities and his passion for acting, Mnatsakanyan started his career as actor and singer at the Yerevan State Theater of Musical Comedy after Hakob Paronian. As surprising as it may seem, Mnatsakanyan played the first Gikor on the Armenian stage in the namesake performance based on Hovhannes Tumanyan's famous Գիքորը (պատմվածք). Mnatsakanyan's artistic talent and his reverence for the Theater drove him to work with such eminent theatrical stage directors as Armen Gulakian. Mnatsakanyan also had the honor of working with the "titans" of the Armenian theatrical arts at the Yerevan State Academic Theater after Gabriel Sundukian: Vahram Papazian, Hrachia Nersisyan, Avet Avetisyan, Hambardzum Khachanyan, Babken Nersisyan, Metaksia Simonyan, the late Mher Mkrtchyan, and Khoren Abrahamyan. Norayr Mnatsakanyan's acting, apart from his artistic talent, vouched for his unsurpassed mastery of World Literature. After seeing Mnatsakanyan's rehearsal in the role of the Shakespearean Othello, Vahram Papazian highly praised Norayr for his excellent rendition of Othello's protagonistic pathos and antagonistic callousness, and foresaw a bright future for him in acting. Mnatsakanyan later played one of the leading roles in A Man from Olympus (Chelovek iz Olimpa)(Armenfilm, 1974). Purporting to pursue a more worldly profession, Norayr Mnatsakanyan held a Master of Arts degree from the Department of Philology of the Yerevan State University. Upon his graduation, Mnatsakanyan defended a dissertation with a thesis on "Sayat Nova's Lyric Poetry in the Armenian Literary Milieux." Mnatsakanyan proceeded with a professional career as a journalist and a freelance writer. With his unconventional disposition, Norayr Mnatsakanyan authored an anthology of short novels dedicated to the old city of Yerevan, depicting its people's way of life, its customs and traditions. As a journalist, Mnatsakanyan's articles and critiques on various issues of the Armenian arts and culture frequented the pages of many Armenian periodicals. One of Mnatsakanyan's most groundbreaking articles was dedicated to the famous Armenian duduk players of the past and the present: Margar Margarian, Levon Madoyan, Vatche Housepian, and Djivan Gasparyan. Mnatsakanyan also hosted a special program in 1985, the heyday of his artistic career, on the Public Television of Armenia, which was about the instrumental and stylistic distinctions of the duduk and its most outstanding players. In spite of his success in acting and his excellence in writing, Mnatsakanyan's innate predilection belonged to singing. Norayr's art of performance, his truly rich and mellow voice, as well as his unique professional approach had already made him long sought for to Armenian music lovers both in Armenia and abroad. Subsequently, Norayr Mnatsakanyan became the ultimate crooner of Armenian performing arts after Tatoul Altunian, one of the greatest contributors to Armenian folk music, invited him to the State Philharmonic Chapel's Ensemble of Song and Dance to perform as a soloist. Here, Mnatsakanyan had the pleasure of working with Araksia Gyulzadian and Varduhi Khachatrian. Apart from his Sayat Nova repertoire, in this period, Norayr Mnatsakanyan performed popular songs and works by such famous gusans (minstrels) as: Sheram, Ashot, Jivani, Havasi, as well as famous compilations of the urban folklore. However, the inviolable right of Norayr Mnatsakanyan's achievement consists in his performances of Sayat Nova's works. His performances of Sayat Nova imbued the Bard's poetry with unprecedented lyricism and spirituality. It is through Norayr Mnatsakanyan's rendition of Sayat Nova that the ethical and metaphysical peculiarities in the works become apparent. The singer grieves and rejoices with the poet, feeling every tremble of the great Bard's heart. It is Norayr Mnatsakanyan's unforgettable voice that brings us the songs of Sayat Nova in the namesake movie (1960). Mnatsakanyan's performances became a lot more accessible to the general public, when Aram Merangulian invited Norayr to perform as a soloist in his Ensemble of Folk Instruments of the Armenian National Radio and Television. Mnatsakanyan's songs are possible to find in several Armenian films, including Sergei Parajanov's The Color of Pomegranates
(1969), also dedicated to the life of Sayat Nova. A piece of Mnatsakanyan's unique rendition of the traditional Dle Yaman also appears in the background of Andrew Goldberg's The Armenian Americans (2000). A number of documentaries were shot on Mnatsakanyan's life and activity intermitted by his own performances. Throughout his lifetime, the vocalist recorded over two hundred traditional and gusans songs, all of which are held as relics by the Museum Fund of the Public Radio and Television of Armenia. His performances have paved the way for many successors in the traditional vocal genre. Norayr Mnatsakanyan performed in many countries where Armenians had set foot and had established their communities. During his tour of the Middle Eastern countries, Norayr Mnatsakanyan received an honorary gold medal from King Hussein of Jordan after his concert in Amman (1979), which His Majesty attended with Queen Noor. Mnatsakanyan's performance of Sayat Nova brought him the highest honors at the Festival of Traditional Music in Lyon, France (1981). Subsequently, upon the request of the smaller Armenian communities in Luxembourg, Belgium, and the Netherlands, Mnatsakanyan performed in a tributary concert at the Conservatoire de Luxembourg Hall (1981). In the annual ceremony of the Armenian Music Awards, held in Los Angeles for the year 1999, Mnatsakanyan posthumously received a lifetime achievement award for his worthwhile contributions to Armenian music, and his album of traditional and gusans' compilations, named Husher (Reminiscences) (Parseghian Records, 1999) was recognized as the year's best traditional album. In 2005, Narek Productions, with the support of the Public Radio of Armenia, launched a record, called "I Sing a Song," composed of Norayr Mnatsakanyan's performances of the most famous Armenian gusans' works.