Кіріспе
Жақсылық жасаушының басқаларға жасаған жақсылығын қайтарып беру философиясы. "Pay it forward" – жақсылық жасаушының алғашқы иесіне қайтарудың орнына, басқа біреуге жақсылық жасау арқылы қайтаруын сипаттайтын сөз тіркесі. Бұл құбылыс "тізбекті өзара көмек" деп те аталады. Мұндай идея бұрыннан бар, бірақ бұл сөз тіркесін 1916 жылы Лили Харди Хаммонд "In the Garden of Delight" кітабында қолданған болуы мүмкін. Роберт Хайнлайнның 1951 жылғы "Планеталар арасында" романы осы сөз тіркесін кеңінен танымал етуге септігін тигізді. "Pay it forward" қағидасы несие шартында үшінші тараптың мүддесін қорғау арқылы қолданылады. Атап айтқанда, кредитор борышкерге несиені бастапқы кредиторға қайтарудың орнына, үшінші тұлғаға беруге мүмкіндік береді. Мұндай шартта борышкердің ақшалай немесе жақсылық жасау арқылы борышты өтеуі, сондай-ақ, мүмкіндігі болғанда, ұқсас жағдайдағы мұқтаж адамға сол соманы бірдей шарттармен қарызға беруі мүмкін. Қарыз және төлемдер ақшалай немесе жақсылықпен өтеледі. Сыйлықпен басталатын ұқсас амал – баламалы сыйлық беру.
the philosophy
Pay it forward is an expression for describing the beneficiary of a good deed repaying the kindness to others rather than paying it back to the original benefactor. It is also called serial reciprocity. The concept is old, but the particular phrase may have been coined by Lily Hardy Hammond in her 1916 book In the Garden of Delight. Robert Heinlein's 1951 novel Between Planets helped popularize the phrase. "Pay it forward" is implemented in contract law of loans in the concept of third party beneficiaries. Specifically, the creditor offers the debtor the option of paying the debt forward by lending it to a third person instead of paying it back to the original creditor. This contract may include the provision that the debtor may repay the debt in kind, lending the same amount to a similarly disadvantaged party once they have the means, and under the same conditions. Debt and payments can be monetary or by good deeds. A related type of transaction, which starts with a gift instead of a loan, is alternative giving.
Тарих
Алға қарай төлеу Менандрдың жаңа комедиялық пьесасының түйіні ретінде пайдаланылды, «Дисколос» (тақырыбын «Грух» деп аударуға болады), бұл ежелгі Афинадағы 317 жылы жүлделі пьеса болған. Бұл тұжырымдаманың ең көне және ең негізгі үлгісі – ата-аналардың ұрпақтан-ұрпаққа балаларына деген адалдығы, өз ата-аналары оларға жасағандай қайтару. 1916 жылы шыққан «In the Garden of Delight» кітабында Лили Харди Хаммонд былай деп ойланады: «Мен әже Летицияның махаббатын қайтарған жоқпын, ол да анасына қайтарған жоқ. Сүйіспеншілікке қайтарым болмайды, оны алға жібересің». Мен мұндай құжатты беруді мақсат тұтпаймын, тек қарыз беремін. Егер сіздер осындай қиындыққа тап болған басқа бір адал адамды тапсаңдар, оған осы соманы қарыз беріп, қайтарып беруді бұйырамын. Егер ол басқа мүмкіндікке қол жеткізе алса, соны қайтаруды міндеттеймін. Ол осылайша көптеген қолға өтуі мүмкін деп үміттенемін, оның прогресін тоқтататын бір құлшынысты кездестірмейін. Бұл аз ақшамен көп жақсылық жасау үшін менің амалым. Уағыздаушы 11:1-де былай делінген: «Тамағыңды суға агыз, содан оны көп күннен кейін қайтадан табасың». Иса Матай 18:21–35-те Құдай кешірім бергендер үшін оны алға жылжыту қажет екенін үйреткен. Ол бір патшаның қарызының үлкен бөлігін кешірген бір кісі туралы мысал келтірді. Бірақ қарызы өтелген соң, ол өзіне аз ғана қарызы бар адамды табады. Ол үлкен мейірімділік көрсеткенімен, қарызын өтеуге уақыт сұраған жолдасына да сондай мейірімділік танытпады. Патша ашуланып, қарызын толық өтегенше түрмеге жапты. Иса осы оқиғаны былай деп түйіндеді: «Егер сіздер бауырластарыңыздың күнәларын шын жүректен кешірмесеңіздер, көктегі Әкем де сіздерге солай жазалайды». Ральф Уолдо Эмерсон 1841 жылғы «Компенсация» атты эссесінде былай деп жазды: «Табиғат тәртібі бойынша біз өздерімізден алғандарға пайданы қайтара алмаймыз, немесе сирек. Бірақ біз алған пайданы қайтару керек, жолға жол, іс-әрекетке іс-әрекет, тиынға тиын, біреуге». Огайо штатының университетінде футбол жаттықтырушысы ретінде бес ұлттық титулдың жеңімпазы Вуди Хейс (1913–1987) Эмерсонның «Сіз өте сирек ғана қайтара аласыз. Сіз әрқашан алдын ала төлей аласыз, және сіз жолға жол, іс-әрекет үшін іс-әрекет, тиынға тиын төлеуіңіз керек» деген сөзін дұрыс емес түсіндірді. Ол сондай-ақ (бұрыс) цитатаны «Сіз ешқашан қайтарым бере алмайсыз, бірақ сіз әрқашан алға қарай төлей аласыз» және оның басқа да нұсқаларына қысқартты. Ллойд К. Дугластың 1929 жылы шыққан «Магнифисентті маңдайшалану» романы да осы философияны, сондай-ақ жақсы істерді құпия сақтап жасау керек деген тұжырымдамамен біріктірді. Алкоголиктер қауымының аты-жөнін атамаған өкілі 1944 жылы «Христиандық ғылым мониторында» былай деді: «Сіз өзіңізге болған жағдай үшін ешкімге ақы төлей алмайсыз, сондықтан сіз өзіңізге төлейтін біреуді табуға тырысыңыз». Сондай-ақ 1944 жылы «Қозылар жобасы» деп аталатын жобаның алғашқы қадамдары жасалды, оның негізгі стратегиясының бірі «Бұрынғы сыйлықты беру» болды. Роберт Хайнлайнның 1951 жылғы «Планеталар арасында» романында соғыс жағдайы басты кейіпкерді шетелдік ақшаны жұмсау заңсыз деп саналатын елге орналастырады. Ол аш, ал бейтаныс оған түскі асқа төлеуге жеткілікті береді: банкир оның киіміне қол сұғып, бір ғана несиелік жазбаны шығарады. «Алдымен тамақ жеңдер, тойынар алдында ақылың нығаяды. Осы сыйлықты жаңа келген қонағымызға сәлемдесу рәсімі ретінде қабыл алыңыздар». Оның мақтанышы «жоқ» деді, ал іш қаны «Иә» деді! Дон оны алып: «Рахмет! Сіз өте мейірімдісіз. Мен оны қайтарып беремін». «Оны басқа бауырласқа беріңіз, ол мұқтаж». Сондай-ақ, бастапқы иемденушінің мейірімділік тізбегінің бөлігі болуы мүмкін. 1980 жылы бір кездері «Чикаго Трибьюн» газетінде «Өмірдің бағасы қандай?» деген атпен он алты беттік қосымша Marvel комиксі пайда болды. Кейіннен ол 1983 жылдың ақпан айындағы Marvel Team Up #126 журналында қосымша оқиға ретінде қайта басылды. Бұл Spider Man және The Incredible Hulk командасы, онда Spider Man Hulk-қа полициядан қашып құтылуға көмектеседі, олар оған шабуыл жасады деп қате ойлады. Кейін олар құпия тұлғаларында кездеседі, Питер Паркер Брюс Баннерге Халқтың полицияға шабуыл жасағанына байланысты қаладан кетуін ескертеді. Бірақ Баннердің ақшасы жоқ, тіпті автобусқа да түсе алмайды. Нәтижесінде Паркер Баннерге соңғы 5 долларлық ақшасын береді, ол біреудің оған бақыты жоқ кезде ақша бергенін және ол қарызды осылай төлеп жатқанын айтады. Кейіннен Чикагода Халк зейнеткер қарттың зейнетақысын тонаған тонаушылармен бетпе-бет келеді. Тонаушылар...
blockquote|The banker reached into the folds of his gown, pulled out a single credit note. "But eat first—a full belly steadies the judgment. Do me the honor of accepting this as our welcome to the newcomer." His pride said no; his stomach said YES! Don took it and said, "Uh, thanks! That's awfully kind of you. I'll pay it back, first chance." "Instead, pay it forward to some other brother who needs it." It is also possible for the original beneficiary to become part of the later chain of kindness. Some time in 1980, a sixteen page supplemental Marvel comic appeared in the Chicago Tribune entitled “What Price a Life?” and was subsequently reprinted as the backup story in Marvel Team Up #126 dated February 1983. This was a team up between Spider Man and The Incredible Hulk, in which Spider Man helps the Hulk escape from police who mistakenly thought that he was attacking them. Afterwards, they meet in their secret identities, with Peter Parker warning Bruce Banner to leave town because of the Hulk's seeming attack on police. But Banner is flat broke, and cannot afford even bus fare. As a result, Parker gives Banner his last $5 bill, saying that someone had given him money when he was down on his luck, and this was how he was repaying that debt. Later, in Chicago, the Hulk confronts muggers who had just robbed an elderly retired man of his pension money, all the money he had. After corralling the muggers, the Hulk turns towards the victim. The retiree thinks that the Hulk is about to attack him as well, but instead, the Hulk gives him the $5 bill. It transpires that the very same old man had earlier given a down on his luck Peter Parker a $5 bill. "Pay it Forward Chains" in fast food stores has become somewhat common, where people pay for the drink or food items in front of them. Starbucks, for example, frequently has long chains, including one of 378 customers at a Florida Starbucks. There has, however, been some controversy around them, as Baristas who experience them complain about mixed up orders while other customers have found themselves stuck with significantly larger payments than the cost of their food and potential confrontations as a result. The concept of setting up a "Pay It Forward chain" in order to profit from a massive order was lampooned in an episode of the Netflix series, I Think You Should Leave with Tim Robinson. This resulted in an internet meme based on the order he placed, "55 Burgers, 55 Fries, 55 Tacos, 55 Pies, 55 Cokes, 100 Tater Tots, 100 Pizzas, 100 Chicken Tenders, 100 Meatballs, 100 Coffees, 55 Wings, 55 Shakes, 55 Pancakes, 55 Pastas, 55 Peppers, and 155 Taters, totaling $680" which was sold on its own t shirt.
1999 роман, фильм және одан кейінгі жобалар
1999 жылы Кэтрин Райан Хайдтың «Pay It Forward» романы жарық көрді, ал 2000 жылы Warner Bros. компаниясы таратып, Кевин Спейси, Хелен Хант және Хейли Джоэл Осмент түскен осы аттас фильмге бейімделді. Райан Хайдтың кітабы мен фильмінде бұл – біреуден жақсылық алған жауап ретінде басқаларға үш жақсылық жасау міндеттемесі ретінде сипатталған. Мұндай жақсылықтар басқа адамның өз күшімен жеткізе алмайтын нәрселерді іске асыруға бағытталған болуы керек. Осылайша, бір-біріне көмектесу практикасы үш есеге артып, геометриялық прогрессиямен қоғамға таралып, әлемді жақсырақ етуге ықпал ететін әлеуметтік қозғалысты құруға мүмкіндік береді. «Pay it Forward Movement and Foundation» АҚШ-та құрылып, әлем бойынша мейірімділік әрекеттерінің толқынын бастауға көмектесті. Фондтың жаңадан тағайындалған президенті Чарли Джонсон мейірімділікке шақыру үшін «Pay it Forward» білезігін жасау идеясын ұсынды, оны еске түсіру үшін тағуға болады. Содан бері 100-ден астам елде миллионнан астам «Pay it Forward» білезігі таратылды, осы арқылы мейірімділік әрекеттеріне орын берілді. Бірақ, көптеген білезіктер бастапқы иелерінде қалған жоқ, өйткені олар өзара көмек немесе жалпылама қайырымдылық рухында таратылды. 2007 жылы австралиялық Блейк Бити «Халықаралық Pay It Forward күнін» (International Pay It Forward Day) құрды. Қазір ол 70 елге тарады және 50 штат пен қала тарапынан жарияланды. Болжам бойынша, бұл күні бес миллионнан астам мейірімділік әрекеттері жасалды және 7, 9, 10, ABC, NBC, Fox 5, Fox 8 және Global News телеарналарында көрсетілді. 2012 жылдың 5 сәуірінде WBRZ телеарнасы, Луизиана штатының Батон-Руж қаласы үшін американдық телерадиокомпаниясының филиалы, «Ньютон жобасы» туралы репортаж жасады. Бұл 501(c)(3) қайырымдастық ұйымы әлемдегі проблемалар қаншалықты үлкен болса да, әр адам айналасындағы адамдарға сүйіспеншілік, алғыс айту және мейірімділік көрсету арқылы өз үлесін қоса алатынын көрсету үшін құрылды. Ол классикалық «Pay it Forward» тұжырымына негізделген, бірақ әрбір әрекеттің әлемге тигізетін әсерін бірегей ID нөмірі бар әрбір білезіктің арқасында бақылап, қанша адамның өміріне әсер еткенін сандық көрсеткіштермен өлшейді. «Ньютон жобасының» «Pay It Forward» жүйесінің пайдасын сандық өлшеуге жасаған тырасы көпшілікке олардың веб-сайтында қолжетімді.
Қоғамдық денсаулық сақтау және медицина
Pay it forward әдісі медицина және қоғамдық денсаулық сақтау салаларында да қолданылған. Осылайша, адамға тегін денсаулық сақтау қызметі (тест немесе вакцина) ұсынылып, кейіннен одан қызметтерді пайдалануды ынталандыру үшін ақшалай немесе ақшалай емес көмек көрсетуге келісе ме деп сұралады. Бірнеше клиникалық сынақтар осы тәсілдің тесттерге деген сұранысты арттыруға көмектесетінін көрсетеді. Бұл тәсілді қалай кеңейтуге болатынын анықтау үшін тағы зерттеулер қажет.
Экономикалық модель
Бірнеше компания экономикалық модель ретінде "қаржылық көмек көрсету" тәсілін қабылдады. Олардың қатарында Karma Kitchen бар, онда келушілердің тамағын бұрынғы келушілер төлеп кеткен, ал келушілер болашақ келушілердің тамағына үлес қосуға шақырылады. Heifer Project International ұйымы тұрақты даму саласында бұл тәсілді алғаш рет қолданды, және оны микроқаржы берушілер де пайдаланады. Кейбір авторлар экономикалық операциялардың басты құралы ретінде "қаржылық көмек көрсету" тәсілін қолдануды жақтасады.
Тәжірибелер мен түсіндірмелер
Бірнеше тәжірибелер адамдардың өздері бастан өткерген мінез-құлықты басқаларға жеткізу арқылы «алға төлейтінін» көрсетеді. Мысалы, көп ақша алған адамдар бейтаныс адамға көбірек қайырымдылық жасайды. Жеңіл тапсырмалар берілгендер басқа біреуге де жеңіл тапсырмалар беруге бейім. Соңында, басқалардың өздерінің жол беру құқығын талап еткенін көрген жүргізушілер өздерінің жол беру құқығын талап етуі мүмкін. Осы «алға төлеу» құбылысының екі түсіндірмесі қарастырылды. Эволюциялық биологтар мен психологтар, көмек немесе зиян эмоционалдық реакцияға – мысалы, алғыс сезіміне немесе ашуға алып келетінін, осы реакциялар тиісті мінез-құлықты тудыратынын айтады. Мазасыз тапсырма берілсе, адам ашуланады және содан кейін келесі адамға да мазасыз тапсырма береді. Басқаша айтқанда, адамдар өз тәжірибелерінен қандай мінез-құлықтың орынды екенін үйренуі мүмкін (әлеуметтік оқыту теориясы). Мазасыз тапсырма беру, осы жағдайда оның орынды екенін көрсетеді. Содан кейін адам келесі біреуге де мазасыз тапсырма береді. Шнедлер (2020) мінез-құлықты тікелей еліктеу мүмкін болмаса, адамдар енді «алға төлемейтінін» анықтады. Бұл, кем дегенде, қазінгі тәжірибелерде «алға төлеу» эмоцияларға емес, әлеуметтік оқытуға негізделгенін көрсетеді.
adequate in this context. This then leads the individual to assign the annoying task to the next person. Schnedler (2020) finds that individuals no longer pay forward if behavior cannot be directly imitated. This suggests that at least in the experiments so far paying forward is driven by social learning rather than emotions.