Кіріспе

Канаданың Саскачеван провинциясының астанасы Реджина қаласының тарихы. Провинция құрылмас бұрын Реджина сол кездегі Солтүстік-Батыс территорияларының бас кеңсесі және Ассинибоя территориялық округінің аудандық кеңсесі қызметін атқарды.

Ерте тұрақтандыру

Регина 1882 жылы құрылды, алғашқыда Канадалық Тынық мұхиты темір жолы батыс Канада арқылы салынып жатқанда осы жерге жеткен кезде. 1885 жылғы Солтүстік-Батыс көтерілісі кезінде темір жол тек К’Аппелге (кейін Троя деп аталды) дейін жеткен, ол болашақ Регинадан шамамен 48 шақырым (30 миль) шығысқа қарай орналасқан. Доминион жерлері заңы отаршыларды 10 долларға жер сатып алуға мүмкіндік беретін аймаққа көшуге ынталандырды. Қала бастапқыда "Сүйектер үймесі" деп аталған, бұл кри тіліндегі "oskana kâ asastêki" деген сөздің ("үйілген сүйектер") тікелей аудармасы. Бұл атау Wascana Creek өзенінің жағалауындағы мүйізді малдың көптеген сүйектеріне байланысты пайда болды. Wascana Creek Регинадан шамамен бірнеше шақырым шығысқа қарай бастау алып, К’Аппел аңғарына жақындағанда он шақырымға жуық кеңдіктегі үлкен шатқалға айналады. 1882 жылы Аргилл герцогының әйелі, Канаданың генерал-губернаторы Луиза ханшайым жаңа қауымды анасы, королеваның құрметіне Регина (латын тілінде "королева") деп атады, соның нәтижесінде "Королева қаласы" деген лақап жиі қолданылатын болды. Қала үшін тағы қарастырылған атаулар: Леопольд (королева Викторияның ұлы), Васкана (кри тіліндегі "Сүйектер үймесі" сөзінің ағылшынша нұсқасы) және Ассинибоя (Солтүстік-Батыс территориясының ауданына есім берген аборигендер, қазіргі Оңтүстік Саскачеван, Канадалық таулардың әйгілі тауы, Мус-Джодан оңтүстік-батысындағы қала және Манитобадағы Ассинибойн өзені). Жаңа транс-континенталдық темір жолдың жоспарланған бағытында орналасқандықтан және Территориялық лейтенант-губернатор Эдгар Дьюдни өзіне осы жерде үлкен жер участасын резервтегендіктен, Регина 1883 жылы Солтүстік-Батыс территориясының жаңа астанасы ретінде таңдалды, бұл Батлфордтың және Батлфорд, К’Аппел және Форт К’Аппелдің басымдықтарын ескермей жасалды. Солтүстік-Батыс атты полициясының штаб-пәтері Форт К’Аппелден Регинаға көшірілді. 1883 жылы Регина ресми түрде қала болып жарияланды. Қаланың алғашқы мэрі Дэвид Скотт 1884 жылдың 10 қаңтарында сайланды. Регина 1905 жылға дейін Саскачеван провинциясы құрылғанға дейін аумақтық астана болып қала берді. Луи Риел 1885 жылдың көктемінде Солтүстік-Батыс көтерілісінде үкіметтік күштер оның әскерлерін жеңгеннен кейін Регинаға әкелінді. Риел сотта мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп танылып, 1885 жылдың 16 қарашасында дарға асылды. Сот өтті Деудни даңғылындағы аумақтық үкімет ғимаратының бірі әлі де сақталған. Көптеген жылдар бойы жергілікті актерлер "Луи Риелдің соты" қойылымын әр жазда қайта қойды. Автор Джон Коултердің жазбаларына негізделген бұл пьеса 2004 жылы қойылмады, бірақ 2005 жылы қайта жаңғыртылды. Корольдік Канада атты полициясының оқу орталығы 1874 жылы құрылды және әлі де жұмыс істеп тұр. RCMP шіркеуі 1885 жылы салынды және әлі де тұр, ол үнді тұтқындарын түрмеге қамау үшін пайдаланылды. 1892 жылдан 1920 жылға дейін Регина Солтүстік-Батыс атты полициясының штаб-пәтері болды, қазір ол Солтүстік-Батыс аймақтық Корольдік Канада атты полициясының штаб-пәтері және RCMP академиясының, Депо бөлімшесінің орны.

20 ғасыр

Реджина өзінің алғашқы 20 жылында баяу дамыды. 3000-нан астам халқы бар Реджина 1903 жылғы 19 маусымда қала болып құрылды, алғашқы мэрі Джейкоб В. Смит болды.

Елорда ретінде құрылу

1905 жылы 1 қыркүйекте Саскачеван провинция болғаннан кейін, Регина 1906 жылы 23 мамырда ресми түрде астана болып жарияланды. 1908 жылы Регинаның орталық бөлігінде алғашқы қалалық әкімшілік ғимараты аяқталды, ал Уаскана көлінің арғы бетінде Саскачеван заң шығарушы ғимаратының құрылысы басталды. 1903 жыл мен 1913 жыл аралығында қаланың халқы он есе өсті. Канада үкіметінің иммиграциялық саясаты, соңғы рет тиімді нәтиже беріп, Австро-Венгрия империясынан, Британ аралдарынан, Канаданың шығысынан және АҚШ-тан көптеген қоныс аударушыларды тартты. Сонымен қатар, теміржол тарифіне жасалған түзетулер қаланы фермерлік техника және қоныс аударушыларға қажетті басқа да жабдықтарды тарату орталығы ретінде одан да тартымды етті. Халық санының өсуі қалаға әлі күнге дейін сақталған көптеген әдемі мемлекеттік және жеке ғимараттарды сыйлаған қарқынды құрылыс орталығын тудырды. Олардың ішінде қаланың екі ірі ауруханасы, Canada Life ғимараты, Регина колледжі (кейіннен Регина университетіне айналды), Қасиетті Розарий соборы (Регина, Саскачеван), Нокс Метрополитен Біріккен шіркеуі (оның бұрынғылары – сол кездегі Метрополитен методист шіркеуі мен Нокс пресвитериан шіркеуі торнадо кезінде қиратылып, қайта салынды) және провинциялық заң шығарушы ғимарат бар. Жас қаланың экономикалық дамуының маңызды факторы – қаланың орталық бөлігіндегі Канадтық Тынық мұхиты теміржолының солтүстік жағындағы қойма ауданының құрылуы болды. Теміржол желілерімен байланысты және CPR жүк тасымалы тарифтерінің өзгеруіне байланысты, бұл аудан Канаданың шығысынан батысқа өндірілген тауарларды тасымалдауды ыңғайлырақ етіп, осы кезеңде қаланың жылдам өсуіне ықпал етті. Регина 1911 жылғы Доминион көрмесін қабылдауға таңдалды. 1912 жылдың 30 маусымында жергілікті тұрғындар "Регина циклоны" деп атаған торнадо қаланы қиратып, 28 адамды өлтірді, жүздеген адамды жарақаттады және 400-ден астам ғимаратты жойды. 5 миллион долларға жуық зиянды жөндеуге екі жылдан астам уақыт кетті. Болашақтағы қорқынышты фильмдер жұлдызы Борис Карлофф, сол кезде Регинада театр труппасымен болған, апаттан кейін құтқару жұмысына қатысты. Регина циклоны – Канада тарихындағы ең қасіретті торнадо оқиғасы болып табылады. (Кейбір деректерде торнадодан 29 немесе 30 адам қаза тапқан делінеді.) 1913 жылғы экономикалық төмендеу және содан кейін бірінші дүниежүзілік соғыс басталуымен өсім баяулады, нәтижесінде иммиграция, капитал және жұмыс күші мен құрылыс материалдарының ағыны тоқтады.

Қиын жиырмалар

Жақсы жолға қойылған, бірақ 1914-1918 жылдардағы Бірінші дүниежүзілік соғыспен күрт тоқтатылған қалада айтарлықтай өркендеу болды, бірақ бастапқыда болжанған халықтың орасан зор өсуіне жете алмады. Басқа қалалар сияқты, Регинада да көптеген ойын-сауық орталықтары болды, оның ішінде сахналық қойылымдар мен кино көрсетілімдерін ұсынатын кинотеатрлар – осындай кезеңнің шыңында алты орталық кинотеатр, 1910 жылы 12-ші даңғыл мен Гамильтон көшесінде ашылған «Регина» театры және 1912 жылы 11-ші даңғылда Лорн мен Корнуолл көшелері арасында орналасқан «Регина Гранд» театры. Олар 1950 жылдары теледидар дамығанға дейін сақталды, бірақ бизнес ақырында жабылып, 2012 жылы орталық бизнес ауданында тек біреуі ғана қалды. Қала Канададағы алғашқы лицензияланған әуежайға (1920 жылдың мамыры) және Канададағы алғашқы лицензияланған коммерциялық ұшқышқа (Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагері Роланд Грум), Канададағы алғашқы әуе техникалық инженерге (Роберт МакКомби) және Канададағы алғашқы лицензияланған ұшаққа (канадалық «Кертис JN 4 (Can) G CYAA») ие болды. Регина 1921-1926 жылдар аралығында қалалық сайлауларда STV PR жүйесін қолданды. 1922 жылы Регинадағы екінші қалалық сайлауда PR STV қолданылғанда, типографиялық одақтың жергілікті мүшесі Гордон Мерлин сайланды. Соғыстан кейін экономикалық өсім жаңадан күш алып, 1920 жылдардың соңында қарқынды дамыды, бұл 1928-29 жылдары қаланың солтүстік-шығыс өнеркәсіптік аймағында «Регина General Motors» автокөлік құрастыру зауытының салынуымен байланысты. Бір кезде бидай бағасының өсуі Саскачеванды жан басына шаққандағы табыс бойынша дүниедегі ең бай аймақтардың біріне айналдырды. Бұл Регинада құрылыс шарына алып келді, нәтижесінде қалада сәулеттік жағынан ерекше пәтерлер мен коммерциялық ғимараттар салынды. Алайда, ең амбициялы жоба – Альберт көшесі мен Колледж даңғылының қиылысындағы «Grand Trunk Railway Chateau Qu'Appelle» қонақ үйі (қазіргі «Royal Saskatchewan Museum» деп аталатын 1955 жылғы Табиғи тарих мұражайының орны) тоқтап қалды. Оның құрылыс материалдары жылдар бойы пайдаланылмай жатты, соңында CPR оларды сатып алып, «Hotel Saskatchewan» құрылысында пайдаланды. Бұл оқиға кейіннен жоспарланған жүз жылдық сарайдың тоқтауына себепкер болды, ол 1972 жылы «Саскачеван өнер орталығы» ретінде ашылғанға дейін жылдар бойы «әлемдегі ең үлкен маймылдардың ойын алаңы» деп мазақталды. (Регинадағы ең көне ғимарат, әлі де қолданыста – 1880 жылдардың басында салынған және кейіннен діни мақсатта пайдаланылған RCMP «Депо» бөлімшесіндегі шіркеу. Жақын орналасқан Үкімет үйі (Саскачеван) 1891-92 жылдары Солтүстік-Батыс территориясының лейтенант-губернаторының кеңсесі және резиденциясы ретінде салынды.)

Ұлы депрессия

1930 жылдардағы Ұлы депрессия Батыс Канадада кең ауқымды жұмыссыздыққа алып келді. 1933 жылдың шілдесінде фермерлер, еңбек және әлеуметтік ұйымдар Регина қаласында жиналып, Кооперативтік Комонвелл Федерациясын (ККФ) құрды. Оның негізгі құжаты – Регина манифесті, алғашқы ұлттық ККФ съезінде қабылданды. 1935 жылы жұмыссыздардың наразылығы күшейгенде, 1300 ер адам Ванкуверден Оттаваға пойызбен аттанып, федералды үкіметтен жұмыс талап етті. Бұл жағдай «Оттаваға жол» деген атпен белгілі болды. Мәселе Регинада шешілді, онда премьер-министр араласып, наразылықты таратуға бұйрық берген кезде наразылардың саны 1800-ге жетті. 1935 жылдың 1 шілдесінде базар алаңында өткен митингте осы оқиғалар жөнінде жұртшылыққа мәлімдеме жасау жоспарланған. Митингке 1500-2000 адам қатысты, олардың 300-і ғана «Оттаваға жол» акциясына қатысушылар еді. Көптеген акцияға қатысушылар көрме алаңында қалуды жөн көрді. Алаңның екі жағына үш үлкен фургон тігіліп, ішінде RCMP тәртіп сақшылары жасырынып отырды. Регина полициясы жақын маңдағы гаражда тығырылды. Кешкі сағат 8-де дабыл естіліп, полиция жасырынған жерінен шабуылға көшті, бұл қала орталығында сағаттаған қолма-қол соғысқа әкеп соқты. Митингке келгендер мұндай шабуылды күтпеген еді, бірақ ашу оларды биледі. Олар таяқтармен, тастармен және қолдарына тигеннің бәрімен қарсы тұра бастады. RCMP атты әскерлері көпшілікке шабуыл жасап, соққы берді. Алаңнан ығыстырылған соғыс төрт сағат бойы айналасындағы көшелерде жалғасты. Митингте сөз сөйлеген акцияға қатысушылар қара киім киген полиция қызметкерлерімен ұсталды. Полиция адамдар тобына жоғарыдан және тікелей оқ атып бастады. Кез келген топ жиналған жерге көз жастыратын газ бомбалары лақтырылды. Дүкендер мен кеңселердің шыны терезелері қирады. Бір жағдайды қоспағанда, тонау фактісі болған жоқ. Адамдар көз жастыратын газдың әсерінен қорғану үшін беттерін ылғал матамен жапты және көшелерді көліктермен бөгеді. Митингке қатысқан акцияға қатысушылар жеке-жеке немесе шағын топтарда көрме стадионына қайтып келді, онда акцияға қатысушылардың көп бөлігі орналасқан еді. Оқиға аяқталған кезде 120 акцияға қатысушы мен азамат ұсталды. Бір қара киім киген полиция қызметкері қаза тапты. Полицияның оқ жарақатынан немесе басқа түрлі жарақат алған жүздеген жергілікті тұрғындар мен акцияға қатысушылар ауруханаларға немесе жеке үйлерге жеткізілді. Ауруханаға жеткізілгендер де тұтқындалды. Мүлікке келтірілген зиян зор болды. Полиция 39 адамның жарақат алғанын, соның ішінде қаза тапқан қара киім киген полиция қызметкерін де мәлімдеді. Қалалық көрме алаңы револьверлер мен пулеметтермен қаруланған полиция қызметкерлерімен қоршалып алынды. Келесі күні аймақтың айналасына тікенді сыммен қоршау орнатылды. Стадиондағы акцияға қатысушыларға тамақ пен су берілмеді. Полицияның тудырған тәртіпсіздік туралы жаңалық Канаданың барлық газеттерінде бірінші бетке шықты. Түн ортасында акцияға қатысушылардың бірі премьер-министр Гарднерге телефон соғып, келесі күні делегациямен кездесуге келісімін алды. Бұл туралы естіген RCMP ашуға іш толды. Олар оларды полиция бөлімшесіне тергеуге алып барды, бірақ соңында премьер-министрмен кездесу үшін босатты. Премьер-министр Гарднер премьер-министр Беннетке жеделхат жіберіп, полицияны «төңкеріс тудырды» деп айыптады, ол акцияға қатысушылармен келісімге келген кезде. Ол сондай-ақ премьер-министрге «еркектерді олар тұрған жерде тамақтандырып, олар сұраған жағдайда лагерьке және үйлеріне қайтару керек» екенін айтты және оның үкіметі «еркектерді тарату жұмысын жүргізуге» дайын екенін мәлімдеді. Осы мақсатта келісімге қол жеткізілді. Беннет акцияны тоқтатып, Регина тұрғындарына сабақ бергендігіне қанағаттанды. Гарднер Регина мен провинциядан наразыларды қуғандығына қуанды. Федералды әділет министрі 2 шілдеде «шабуылшылар оқ атқан, ал полиция оларға жауап берген» деген жалған мәлімдеме жасады. Одан кейінгі ұзақ сот процестерінде айыптау тарапы акцияға қатысушылардың оқ атқандығын растайтын ешқандай дәлел ұсынбады. Беннет сол күні парламентте «акция» «заң мен тәртіпке қарсы жай ғана көтеріліс емес, бір топ адамның билікті басып алу және үкіметті құлату үшін жасаған нақты революциялық әрекеті» екенін айтып, бұрыс ақпарат таратуға үлес қосты. Беннеттің консервативті үкіметі 1935 жылғы федералды сайлауда жеңілді. Регина төңкерісін басқару Беннеттің беделін түсіруге ықпал еткен болуы мүмкін деп болжам жасалды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Реджина, Канаданың басқа қалалары сияқты, екі дүниежүзілік соғыста да Канаданың соғысқа қатысуына адам күші және қаржылай жағынан маңызды үлес қосты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Реджинадан келген жас жігіттер өз еркімен әскери қызметке түсіп, Канаданың барлық қарулы күштерінің құрамына енді. 1944 жылғы 6 маусымда Нормандияға десант түсірген одақтас әскерлердің бірі – Реджина атқыштар полкі Саскачеван провинциясында құрылды. 1944 жылғы 7-8 маусым күндері Бреттевиль шаруашылығын қорғауы, кейбір тарихшылар пікірінше, неміс танктерінің шабуылдық қимылын тоқтатып, десант түскен жағалауға жетіп, қиындықтар тудыруы мүмкін еді, соның салдарынан одақтастардың Нормандияға ілгерілеуі кешіктірілуі немесе тоқтатылуы мүмкін еді. 1929 жылы Ұлы депрессия басталғаннан бері тоқтап тұрған, және ешқашан жекеменшік кәсіпке қайта оралмаған Реджинадағы General Motors зауыты соғыс кезеңінде қайта жұмыс істеп, көптеген адамдарды жұмыспен қамтыды және қажетті жабдықтарды өндірді. Корольдік Канада теңіз күштерінің HMCS Regina корветі 1943 жылы Жерорта теңізінде итальяндық суасты қайығын батырды, бірақ 1944 жылғы тамыз айында Корнуолл жағалауында торпедалық шабуылға ұшырап, батып кетті. Соғыс кезінде Реджинадан жүздеген ер адам Корольдік Канада әуе күштері үшін ұшқыштар болып қызмет етті. Соғыс жылдарында Реджинада үш әуе күштерінің оқу орталығы болды: No. 2 Бастапқы оқу мектебі (ұшақтарға дайындықтан өтетін кадрларды іріктейтін, ол провинцияның мұғалімдер институтында немесе педагогикалық колледжінде орналасқан), сондай-ақ No. 3 Әуе бақылаушысы мектебі және No. 15 Бастауыш ұшу оқу мектебі, соңғы екеуі Реджина әуежайында орналасқан. Депрессия далалық аймақтарды қамтып алған кезде жұмысын тоқтатқан General Motors жинау зауыты (Девдни даңғылының шығысында), соғыс аяқталғаннан кейін қайтадан тоқтап тұрғанға дейін қару-жарақ өндірісі үшін пайдаланылды. Соғыс аяқталған кезде Реджинаның халқы шамамен 65 000 адамды құрады.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Регина

Облыстың әлеуметтік-демократиялық үкіметінің алғашқы жылдары (алғаш рет 1944 жылы сайланған) Регинаға Ұлыбританияның Кэдбери отбасының мұрагерінен бастап, антикоммунистік тергеулер салдарынан өз елдерінен қуылған американдық зиялыларға дейін мемлекеттік қызметкерлердің алуан түрлі тобын әкелді. Нью-Йорк өнер сыншысы Клемент Гринберг 1950 жылдары Регина туралы былай деп жазды: "Регинадағы өнердің сергелеуі ерекше құбылыс. Бұл бастапқыда аз ғана суретшілер тобын қамтиды, бірақ мұндай бес ынталы суретші Нью-Йоркте де көпке бағаланады, тіпті 125 000 халқы бар қалада да" (Саскачеван мұрағаттар және мұрағатшылар кеңесі, 2001). Соғыстан кейін қала, іс жүзінде метрополиялық басқару нысанына көшті, Солтүстік Регинаның тәуелсіз ауылын, қаланың солтүстік-батысындағы Канадтық Ұлттық Теміржолдарының депосы маңында орналасқан, және сол кезде "Солтүстік қосымшасы" деп аталған – қаланың солтүстік шектерінен тысқары, Брод-стрит бойындағы үйлердің әртүрлі жиынтығын, бірақ Шервуд ауылдық муниципалитетінің құрамындағы аймақтарды қосып алды, ол қаланы қоршап жатыр. Екі жағдайда да, біріктірудің басты себебі осы аудандардың қаланың су құбырларына қосылып, ауыз су мен кәріз жүйесін пайдалану мүмкіндігі болды. Облыстық үкіметтен алынған қаржылық көмек бұл процесті жеңілдетті. Соғыстан кейін Регина ауыл шаруашылығы және ауылдық шаруашылық үшін аймақтық таратқыш орталық ретінде өсті. 1970 жылдарға дейін ғана экономика аграрлық негізден өнеркәсіптік негізге көшуді бастады, бірақ ауыл шаруашылығы қала мен провинция экономикасында басымдық сақтап қалды. 1971 жылы бұрынғы RCAF бомбалаушы ұшқышы, жылжымайтын мүліктерді дамытушы және қалалық әкім Джек Уокер қаланың өнеркәсіптік дамуын өз бақылауына алып, жеңіл өнеркәсіптік бизнесті қолдау арқылы жергілікті экономиканы әртараптандыруға кірісті. 1973 жылы Deere & Co International компаниясы Регинаны John Deere өнімдерінің барлық батыс дистрибьюторлық орталығы ретінде таңдады. Жас қалаға көрсетілген осы сенім, Тұтынушылар кооперативінің мұнай өңдеу зауытының кеңейтілуі және Провинцияаралық болат компаниясының (Ipsco) зауытының салынуы қаланың ауыл шаруашылығымен байланысты жұмыс орындарына тәуелділігін азайта бастады. Бүгінде Регина экономикасы өте әртараптандырылған, ресурстар, қаржы және телекоммуникация салаларында қарқынды даму байқалады. 1982 жылы қаланың құрылғанына 100 жыл толып, салтанатты шараларды ханшайым Анна, Корольдік ханшайым басқарды.

21 ғасыр

RCMP мұра орталығы 2007 жылдың мамыр айында Регина қаласында ашылған мұражай. Регинаның орталық бөлігі континенттегі басқа қалалардағыдай сауда орталықтары қала шеттеріне, әсіресе "үлкен дүкендерге" көшуіне байланысты ұқсас мәселелерді бастан өткерді. Қалалық билік Регинаның орталық бөлігінің құлдырауына мүмкін қарсы тұрған жоқ, паркинг бағасын тым жоғары ұстады және қала шеңберіне қосымша сауда орталықтарының салынуын бірнеше рет мақұлдады. Орталықтағы шектеулі кондоминиум жобалары, мүмкін, орталықта тұратын адамдардың ағымын азайтуға көмектескен шығар, бірақ солтүстік орталық ауданындағы қылмыс мәселесі қала орталығындағы жаңару процесіне кедеріл келтіре береді. Соңғы жылдары банкрот болған ірі сауда орталықтарының кейбіреуі мемлекеттік кеңселерге айналдырылуда, бұл адамдарды орталыққа жұмысқа қайтаруға мүмкіндік береді. Соңғы онжылдықтарда Регинаның орталық көрінісі Маккалум-Хилл ғимараттарының екі мұнарасы, Canada Life және Ауыл шаруашылығы орталығы сияқты ғимараттардың салынуымен өзгерді. Ескі теміржол вокзалында салынған Casino Regina туристерді қызықтырады. Регина орталық ауданының бизнес-жақсарту ауданы орталықтың экономикалық әлеуетін қайта жаңғырту жұмыстарын жүргізіп жатқанын хабарлады.