Кіріспе

Фантастикалық саяхат құжаты

Әлемдік паспорт – 1954 жылы Гарри Дэвис құрған коммерциялық емес ұйым, World Service Authority сататын фантастикалық саяхат құжаты.

Көрінісі мен бағасы

Дүниежүзілік паспорт сыртқы түрінен шынайы ұлттық паспортқа немесе басқа да осындай расты жол жүру құжатына ұқсайды. 1979 жылы Дүниежүзілік паспорт 42 беттік, қою көк мұқабалы және араб, қытай, ағылшын, француз, орыс, испан және эсперанто тілдерінде жазылған құжат болды. Онда медициналық тарихқа арналған бес беттік бөлім және ұйымдық байланысты тізімдеуге арналған алты беттік бөлім болды. Сол кезде үш жылдық Дүниежүзілік паспорт үшін 32 АҚШ доллары және почта ақысы төленді, оны тағы екі жылға жаңартуға болады. 2017 жылғы Дүниежүзілік паспорттың нұсқасы 2007 жылдың қаңтарында шығарылды. Оның қауіпсіздігі үшін пластикалық пленкамен жабылған "көлеңкелі" суреті енгізілді. Оның деректер беті машинамен оқылатын паспорт форматында, машинамен оқылатын аймақта (MRZ) алфавиттік-цифрлық кодты жолақпен жабдықталған, оны оптикалық оқырманмен сканерлеуге болады. Дегенмен, MRZ-дың "шығарушы" және "ұлттық" өрістерінде жарамды ISO 3166 1 alpha 3 кодының орнына стандартты емес "WSA" коды қолданылады. WSA сайтына сәйкес, үш жылдық Дүниежүзілік паспорт үшін 75 доллар, бес жылдық – 100 доллар, ал он жылдық – 125 доллар төленеді. Кемінде 500 доллар көмек көрсеткен донорларға арнайы мұқабасы бар, он бес жылға жарамды "Дүниежүзілік донор паспорты" тегін беріледі, WSA-ның мәлімдемесінше, бұл қаражат босқындар мен азаматтығы жоқ адамдарға тегін құжаттар ұсыну үшін пайдаланылады. Сонымен қатар, клиент екі Дүниежүзілік паспорт мұқабасының бірін таңдай алады: "World Passport" немесе "World Government Passport". WSA клиенттеріне екінші нұсқаны сатып алуды ұсынады. Әлеуетті клиент өзінің жеке басын куәландыру үшін формадағы мәліметтердің нотариустық куәландырылған көшірмесін, ұлттық жеке куәлігінің көшірмесін немесе оң жақ басының саусақ ізін ұсынуы керек. WSA мәлімдемесіне сәйкес, 2007 жылы енгізілген құжаттың нұсқасы Халықаралық азаматтық авиация ұйымына (ICAO) машинамен оқылатын саяхат құжаты (MRTD) ретінде тіркелді. Алайда, ICAO-ның MRTD туралы құжаттарында Дүниежүзілік қызмет көрсету органы және оның Дүниежүзілік паспорты "Фантазиялық құжаттардың" мысалы ретінде келтірілген.

Ерекше қабылданған

Әлемдік паспортты пайдаланып шекарадан өтудің табысы көбінесе жеке иммиграциялық қызметкерлердің қалауына немесе біліміне байланысты, құжаттың ресми танылуына емес. World Service Authority веб-сайтында айтылғандай, 180-нен астам ел кейбір Әлемдік паспорттарды жеке-жеке жағдайларда қабылдаған (яғни, оларға ұлттық виза немесе кіру/шығу мөртаңбасы қойылған), ал World Service Authority мәліметінше, бұрынғыда кейбір елдер бұл құжатты заңды түрде мойындаған. 1996 жылы "Ахилл Лауро" кемесінің қақпасынан кейін Әлемдік паспортқа халықаралық назар күшейді. Оқиғадан кейін ұсталған қақпашылардың бірі, Юсеф Маджед әл Молки, Италиядағы түрмеден қашып, 1988 жылы сатып алған Әлемдік паспортты қолданып елден шығып, қайта ұсталғанға дейін Испанияға сапар шекті.

Ерекше бас тартулар

Көптеген елдер мен аумақтар Дүниежүзілік паспортты мойындамайтындарын мәлімдейді, себебі ол құзыретті мемлекеттік органмен шығарылмаған, демек паспорт деп аталуға лайық емес. 1975 жылға дейін Гарри Дэвис Дүниежүзілік паспортпен халықаралық шекараны кесіп өту әрекеттері үшін жиырма рет ұсталған.

Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы

Ресей үкіметі Дүниежүзілік паспортты мойындамайтынын мәлімдейді. 1995 жылы "Коммерсант" газетіне берген сұхбатында Ресей Сыртқы істер министрлігінің Консулдық қызмет департаментінің өкілі Дүниежүзілік паспорттың Ресей шекарасынан өту кезінде жеке басын немесе азаматтығын растау үшін қолданылмайтынын айтты; тек дипломатиялық паспорт, қызметтік паспорт, теңізшінің паспорты немесе жалпы азаматтық паспорт қабылданады. Дегенмен, бір ресейлік бұқаралық ақпарат құралының хабарлауынша, Романовтар әулетінің бірнеше мүшелері Санкт-Петербургке аталарының бірінің қалдықтарын қайта жерлеуге келген кезде, ерекше жағдайды ескере отырып, ресейлік билік оларға Дүниежүзілік паспортына виза алуға рұқсат берген. 2008 жылдың желтоқсанында Ресей азаматымын деп мәлімдеген бір адам Латвиядан Беларуське Урбани шекаралық-бақылау пунктинен Дүниежүзілік паспортпен өтуге тырысты; ол Швецияда Ресей құжаттарын жоғалтқанын айтты. Ол Беларусь шекарашыларымен ұсталды. Беларусьтің Мемлекеттік шекара комитетінің өкілі жергілікті газетке берген сұхбатында Беларусь шекарадан өту пункттерінде Дүниежүзілік паспортты қабылдамайтынын мәлімдеді. Ол сондай-ақ, бұл елде осындай жағдайдың алғаш рет тіркелгенін жеткізді.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ Мемлекеттік департаментінің Дүниежүзілік паспортқа қатысты ресми ұстанымы – бұл жеке ұйым төлем алғаннан кейін шығаратын кітапша, ол паспорт емес. Көрсете кетсек, 1991 жылдан бастап АҚШ Әуе көлігі қауымдастығы оқу фильмінде Дүниежүзілік паспортты қабылдауға болмайтын саяхат құжатының мысалы ретінде көрсеткен.

Басқа елдер

2003 жылы белсенді Кеннет О’Киф Әлемдік паспортпен Иракқа баруға тырысты, бірақ Түркия транзит құқығын бермеді, сондықтан саяхатын жалғастыру үшін американдық паспорт алуға мәжбүр болды. 2004 жылы Гонконгтан Гуанчжоуға Cathay Pacific 302 рейсімен ұшқан Қытай азаматы екі адам Гуанчжоу Байюн халықаралық әуежайында иммиграциялық бақылаудан Әлемдік паспорттарды пайдаланып өтуге тырысты. Әуежай қызметкерлері оларды заңсыз кіруі үшін ұстады. Гарри Дэвис Үндістанға Әлемдік паспортпен сапар шеккенін және оны жеке түрде Джавахарлал Неруге бергенін айтса да, 2007 жылдың мамыр айында Үндістан азаматы Бегумпет әуежайында Әлемдік паспортпен Үндістандан кетуге тырысқаны үшін қамауға алынды. Ол АҚШ-қа баруды жоспарлаған, сондықтан нақты паспорт пен виза сатып алған. Оның саяхат агенттігі мен Air India қызметкерлері оның Әлемдік паспортын қабылдады, бірақ Үндістанның иммиграциялық қызметі қабылдамады. The Times of India газеті бұл оқиғаны "интернет алаяқтығының" айқын мысалы деп атап, ол "алданып қалғанын" мәлімдеді. Еуропалық Одақ Кеңесінің Шенген елдерінің сыртқы шекараларын кесіп өтуге құқық беретін және визамен куәландырылуы мүмкін саяхат құжаттарының тізімі бар; Әлемдік паспорт виза жабыстырылуы мүмкін емес, фантастикалық паспорт ретінде тізімделген. Хип-хоп әртісі және актер Ясин Бей (Mos Def) 2016 жылдың 15 қаңтарында Оңтүстік Африкада Әлемдік паспортты пайдаланып елден кетуге тырысқаны үшін ұсталды. Ол американдық паспортпен елге кірген және 2013 жылдың мамыр айынан бері Кейптаунда тұрып жатқан. Оңтүстік Африканың Ішкі істер министрлігі Бей мырзаға иммиграциялық шараларға шағымдануға және тұрақты тұру құқығын алуға мүмкіндік берілетінін мәлімдеді.

Қауіпкерлер мен азаматтығы жоқ адамдардың пайдалануы

Дүниежүзілік қызмет басқармасы босқындарға және жарамды, нақты саяхат құжаттарын алуға мүмкіндігі жоқ адамдарға Дүниежүзілік паспорттар сатады. WSA мәліметінше, лагерьдегі босқындарға тегін әлемдік паспорттар беріледі. WSA «әлемнің түкпір-түкпіріндегі лагерьлерде тұратын босқындарға 10 000-нан астам тегін Дүниежүзілік паспорттар бергенін» және «мұндай паспорттарды беру босқындарға осындай лагерьлерден басқа жерде пана іздеуге немесе босқындарға көбінесе рұқсат етілмейтін басқа да құқықтарды талап етуге мүмкіндік беретінін көрсететін құжаттары бар екенін» хабарлайды. Дегенмен, көптеген босқындар Дүниежүзілік паспорттардың еш пайдасы жоқ екенін анықтады. 1970 жылдардың ортасында Гарри Дэвис жасаған мәлімдемелерге сәйкес, сол кездегі Дүниежүзілік паспорттарды ең көп пайдаланғандар – соғыстан қашып келген Оңтүстік-Шығыс Азия халқы, сондай-ақ, басқа елдер олардың құжаттарын қабылдамағандықтан халықаралық саяхатқа шыға алмайтын Родезия паспорттарын ұстаған адамдар еді. 1990 жылдардың басында Солтүстік Еуропа елдеріне келген көптеген Шығыс Африка босқындары Дүниежүзілік паспорттармен келді. 2011 жылдың шілдесінде Грузия азаматы латвиялық шекара бақылауынан Дүниежүзілік паспортпен өтуге тырысты, бірақ оның жанында жарамды грузин паспорты да болды; Дүниежүзілік паспортын көрсеткеннен кейін ол Латвиядан пана сұрады. Дүниежүзілік паспорттарды пайдаланушылардың тағы бір тобы – кемелердегі жасырын жолаушылар. Кеме иелері заң бойынша оларға елге кіруге рұқсат беретін ел табылғанша жасырын жолаушылардың жауапкершілігін көтереді, бірақ елдер көбінесе жасырын жолаушылардың құжаттарының жарамдылығына қатысты күмәндер туындағандықтан рұқсат беруден тартынады. 1992 жылдан 2006 жылға дейін WSA мұндай адамдарға өз құжатын бес рет сатты.

Жеке басын куәландыратын құжат ретінде

Дүниежүзілік қызмет басқармасы Дүниежүзілік паспортты халықаралық сапарлар үшін ғана емес, сонымен қатар «бетарап, саяси емес жеке куәлік» ретінде насихаттайды. Инвестор Дуг Кейси, өзі Дүниежүзілік паспортты пайдаланушы, оның қауіпсіздігі күмәнді қонақ үйлер мен басқа да мемлекеттік емес мекемелерде пайдалы екенін айтты; егер бір адамнан нақты паспортын тапсыруды сұраса, ол шынайы ұлттық паспорттың орнына Дүниежүзілік паспортты ұсына алады. Мемлекеттік органдар бұл пікірмен келіспейді. Ұлыбритания Ішкі істер министрлігінің Қылмыстық дерекқорлар бюросы тіркелген ұйымдар Дүниежүзілік паспортты жеке куәлік ретінде қабылдамауы керек екенін мәлімдеді, сондай-ақ «жалған «Дүниежүзілік паспортты» интернеттен сатып алуға болады және оны нағыз паспортпен шатастыруға болмайды» деп ескертті. Мэн аралының Қаржылық қадағалау комиссиясы, аралдың банктері мен компания құру агенттерін реттейтін орган, Дүниежүзілік паспортты оның иесінің ұлттығын немесе жеке басын растайтын құжат деп танымайды. Ол оны жалған немесе фантастикалық паспорт деп сипаттайды, яғни «паспортқа ұқсайтын, бірақ ешқандай билігі жоқ және ресми мойындалмаған ұйымдар берген» құжаттар. АҚШ Әлеуметтік қамсыздандыру басқармасы да Дүниежүзілік қызмет басқармасының ешқандай құжатын (Дүниежүзілік паспорт және Дүниежүзілік донор паспортын қоса алғанда) жеке басын, жасын, азаматтығын, шетелдік статусын немесе отбасылық жағдайын растау үшін, талаптарды қарау немесе есепке алу мақсатында қабылдамайды. Вирджиния штатының Әлеуметтік қызметтер департаменті Дүниежүзілік қызмет басқармасының барлық құжаттарын жеке басты тексеру үшін «қабылданбайтын құжаттар» деп жіктейді. АҚШ Мемлекеттік департаменті барлық АҚШ елшіліктері мен консулдықтарына Дүниежүзілік паспортқа қатысты нотариалды куәландыру, апостиль немесе басқа да аутентификациялық қызметтерді көрсетпеуді бұйырды, бұл Дүниежүзілік паспорттың өзіне немесе оны сатып алуға қатысты құжаттарға да қатысты. Олар мұндай құжаттар алаяқтық немесе қылмыстық мақсаттар үшін қолданылуы мүмкін екенін ескертеді. 1996 жылы бір адам өзінің атын жасырып, Дүниежүзілік паспортты сатып ала алды, бірақ Индиана штатындағы әртүрлі банктерде шот ашу кезінде оны жеке басын растау үшін пайдалануға тырысқанда, тексерілген мекенжайы немесе телефон нөмірі болмағандықтан ұсталды. Ол қаржы институтын алдау қылмысы үшін сотталды.

Саяси мәлімдеме ретінде

Оның көбінесе жалпыға қабылданбауына қарамастан, жеке адам саяси мәлімдеме ретінде Әлемдік паспорт алуға тырысуы мүмкін. Ресейдің бірқатар азаматтары шетелге саяхаттауға ниеттенген өз азаматтарына Ресей үкіметі салған "қағазбас бюрократияға" қарсылық білдіру мақсатында Әлемдік паспорт алды. 1977 жылы Батыс жағалаудағы екі қаланың әкімдері Гарри Дэвис келген кезде Әлемдік паспорт сатып алды.

Үшінші тараптар сату

Қабылдауы шектеулі болғанына қарамастан, басқа да ұйымдар WSA-ның келісімінсіз осы қиял-саяхат құжатын жасауға және сатуға тырысты. Мэн аралының Қаржылық қадағалау комиссиясы жалған әлемдік паспорттарды анықтағанын хабарлады. Жоғарыда айтылғандай, Ресей Дүниежүзілік паспорттарды қабылдамайды, бірақ 1990-шы жылдары Ресейдегі көптеген компания құру агенттері Дүниежүзілік паспортты оффшорлық компания (халықаралық бизнес компания) құрумен бірге саудалап, оның барлық елдерде жеке куәлік ретінде қабылданады деп жалған мәлімдеме жасады. 1994 жылы Малайзияда Куала-Лумпурдың Орталық базарында Нигерия азаматы туристік полициясымен жеке куәлігін тексеру кезінде ұсталды, ол Дүниежүзілік паспорт көрсеткен. Оның заттарын тексеру кезінде оның бес Дүниежүзілік паспорт және Малайзия мен Гонконгқа басқа бір адаммен саяхаттау үшін қолданылған Нигерияның нағыз паспорты бар екені анықталды. Билік оның жарамды саяхат құжаттары жоқ шетел азаматтарына осы жалған құжаттарды сатуға тырысқан болуы мүмкін деген күдікке ілікті.

Әлемдік паспортының белгілі иелері

Көптеген танымал адамдар әлемдік паспорттарға ие болған. Кейбіреулер оларды сатып алған болса да, WSA көбінесе оларды көрнекті тұлғаларға табыс етеді. WSA-ның негізін қалаушы Гарри Дэвис, 1954 жылы жасалған World Passport No. 1-ге ие болған. Әлемдік паспорт алған немесе сатып алғандардың арасында скрипкашы Ехуди Менухин, актер Патрик Стюарт, музыкант және актер Ясин Бей (Мос Деф) және актер Левар Бертон, сондай-ақ Джулиан Ассанж бар. Әлемдік паспорттарға ие болған қылмыскерлер мен террористерге Боливиядағы қонақүйлерді бомбалауда айыпталған америкалық Тристон Джей Амеро және 1985 жылы MS Achille Lauro кемесін қақпақтап алғандардың бірі Юсеф Маджед әл Молки кіреді. WSA бірнеше "құрметті әлемдік паспорттар" берген, бірақ оларды алғандардың келісімі болмаған. Осы құрметті құжаттар Үндістанның премьер-министрі Джавахарлал Неруге, Чехословакияның соңғы президенті және Чехия Республикасының бірінші президенті Вацлав Гавелге табыс етілді.