Кіріспе
Батыс Африкалық киім
Жамылғы, лаппа немесе пагне – Батыс Африкада ерлер мен әйелдердің екеуі де кең тарата киетін түрлі-түсті киім. Оның ресми және бейресми түрлері бар, қарапайым орап киюден бастап, толықтай тігілген жиынтықтарға дейін ауысады. Жамылғының ресмилігі оны жасауға немесе безендеуге қолданылған матаға байланысты.
Батыс Африкалық кафтан/бубу
Батыс Африкада кафтан немесе кафтан – әйелдердің киетін шапаны. Француз тілінде бұл шапанды бубу деп атайды, оны "бу-бу" деп айтады. Бубу – Сенегал, Мали және басқа да Африка елдері сияқты Батыс Африканың көптеген елдеріндегі дәстүрлі әйелдер киімі. Бубу ресми немесе күнделікті киім ретінде тағылуы мүмкін. Кафтанның ресмилігі оны жасау үшін қолданылған матаға байланысты.
Иро-йоруба
Нигерияның Йорубаланд аймағында ораманы йоруба тілінде "иро" деп атайды, оны "и ро" деп айтады. Сөздің тікелей мағынасы – "орау әрекеті". Орама көбінесе йоруба тілінде "геле" деп аталатын, "гех ле" деп айтылатын сәйкес келетін бас киімімен немесе бас жамылғысымен тағылады. Толық орама жиынтығы үш киімнен тұрады: "буба" деп аталатын блузка, "бу бах" деп айтылады, "иро" және ағылшын тілінде бас байлам, ал йоруба тілінде "геле" деп аталатын бас киімі. Ол сондай-ақ "ипеле" деп аталатын иыққа жабылатын матамен де жиі тағылады. Ерлердің дәстүрлі киімі "агбада" деп аталады. Орама жасауға сапалы матаның бірнеше метрі қажет болады.
Пагне
Пань (paɲ) – белгілі бір кесімі (екі метрге алты метрге дейін) және түрі (бір жақты "әсемдік" немесе екі жақты "басылған" мата) тігілмеген мақта матасын, әсіресе франкофондық Батыс және Орталық Африкада білдіреді. Тропикалық Африканың көп бөлігінде кең таралған пань матасының қолданылуы мен өрнектері оны киген адамның әлеуметтік, экономикалық және кейде тіпті саяси хабарларын жеткізуге мүмкіндік береді. Ол Шығыс және Оңтүстік Африканың ханга, кикой немесе читенгесіне ұқсас, бірақ өлшемі, күтілетін өрнегі және қолданылуы бойынша ерекшеленеді. Паньден түрлі киімдер (бубу, көйлектер немесе батыс стиліндегі костюмдер) жасауға болады, немесе оны тігілмеген күйде орама, бас киім, юбка ретінде пайдалануға болады, сондай-ақ балалар немесе жүкті тасымалдау үшін белге байлауға болады. Пань сөзі, латын тіліндегі pannum сөзінен шыққан, 16-шы ғасырдан бастап саудагерлер тарапынан енгізілген және африкалық бірнеше қоғамдар бұрыннан бар маталарды немесе қарапайым матадан ерекшеленетін киімдерді анықтау үшін қабылдаған термин. Португал тіліндегі pano сөзінен француз тіліндегі pagne (тізеге дейін жететін мата), голланд тіліндегі paan және басқалары пайда болды. Бұл термин бастапқыда Шығыс және Батыс Африкада саудаланатын Шығыс Азия маталарына қатысты болған, кейіннен Батыс Африка жағалауында сатылатын белгілі бір ұзындығы бар (бір ярд, кейін екі алты ярд) коммерциялық басылған матаға айналды.
Батыс елдерінде
Ұлыбритания мен Солтүстік Америкада "wrapper" сөзі бұрын үй ішінде киетін бейресми киімді білдіретін ескі атау болған. Қазіргі кезде оның орнына көбінесе үй халаты және АҚШ-та халат, ал Ұлыбританияда халат (dressing gown) сияқты сөздер қолданылады.
Бейресми маталар
Батик – ыстық балауыз және бояу қолданып жасалады. Сәнді өрнектер – матаға суреттер басып шығарылу арқылы жасалады. Қымбат балауызды маталардан айырмашылығы, мұнда сурет матаның бір жағына ғана басылады. Еуропа, Үндістан және Батыс Африкада сәнді өрнектер жасалады. Ең танымал сәнді өрнек – дәстүрлі өрнек деп аталады. Кенте – дәстүрлі түрде ер адамдар тоқиды. Кенте – акан халқының мүшесі емес адамдар үшін бейресми мата. Акан және көптеген эве халқы үшін кенте – ресми киім. Пай-пай мата – мақтаға лай суреттері салынғаннан кейін жасалады. Байлаулы бояу – мақтаны байлап, содан соң бояуға мақтап жасалады. Нигерияда байлаулы бояуды адире мата деп атайды.