Мэттью Борнның «Аққу көлі»: Заманауи балет

Кіріспе

Мэтью Борн хореографиялаған балет

Мэтью Борнның "Лебеді көлі" – орыс романтикалық туындысы "Лебеді көлі" негізінде жасалған заманауи балет. Ол Чайковскийдің музыкасын және сюжеттің негізгі жобасын пайдаланады. Борнның қойылымы ең әйгілісі – әдетте әйелдер орындайтын аққу рөлін ер адамдардың билеуімен танымал. Бұл Лондонның Вест-Энді мен Бродвейдегі ең ұзақ сахналанған балет. Алғаш рет 1995 жылы Лондондағы Садлерс Уэллс театрында қойылған, содан бері Ұлыбританияда, Лос-Анджелесте, Еуропада, Ресейде, Австралияда, Оңтүстік Кореяда, Жапонияда, Израильде, Қытайда және Сингапурда көрсетілді.

Қысқаша мазмұны

Бұл синопсис бағдарлама туралы мәліметтерден және DVD-де ұсынылған синопсистен алынған. Балеттің сюжеті жас тәжді ханзада, оның алыс анасы және ол құстың (аққудың) арқылы бейнеленген еркіндікке құштарлығы төңірегінде өрбиді.

Бірінші акт

Прологта Принц бала кезінде аққу туралы қорқынышты түс көріп оянады. Принцтің анасы оны жұбатуға келеді, бірақ жағдайдың тым жақын екенін сезіп, мазасыздықтан кетеді. 1-ші сахнада ханзаданы қызметшілер мен үй ішкі қызметкерлер ресми міндеттерге дайындап жатыр. 2-ші сахнада, толық мерекелік киімімен, ханзада қайыққа шомылдыру, лента кесу және басқа да ресми шаралардан жалықады. Анасы оны сыртқы түрін сақтауға көндіреді, тіпті оған қарағанда әскерлерге көбірек назар бөледі. Осы сахнада, жас Принцті ойнайтын бала актерден ересек Принцті бейнелейтін, дәл сол киімдегі ересек бишіге ауысу болады. Содан кейін ересек Принцке "Қыз Досы" деп аталатын қыз таныстырылады. Қызды оған жеке хатшы фон Ротбарттың ұсынғаны сияқты көрінеді, бірақ ханзада оны міндеттеріне толы өмірінен артық жақсы көреді. 3-ші сахнада Патшайым, оның сүйікті әскері, жеке хатшысы, ханзада және Қыз Досы театр ложасында пайда болады, онда олар көрермендер үшін де, кейіпкерлер үшін де қойылған балетті тамашалайды. Балеттің декорациясы (Кристиан Янктың Фалькенштейн сарайының эскизінен), әсем костюмдері және актерлік шеберлігі романтикалық балеттерді, соның ішінде түпнұсқа "Лебедь көлін" еске түсіреді. Қыздың биге реакциясы, сондай-ақ оның патшалық ложадан әмианын түсіруі Патшайымды және фон Ротбартты ашуландырады. 4-ші сахнада ханзада анасының таң қалуына орай, жеке бөлмесінде айнаның алдында ішімдік ішеді. Ол одан назар мен махаббат сұрайды, бірақ анасы оны кінәлайды. Содан кейін Принц көшеге шығып, 1970-ші жылдар стиліндегі дискотека – Swank Bar-ға барады (5-ші және 6-шы сахналар). Міне, осы жерде хореография классикалық балеттен өзгеше болады, джаз және заманауи би үстемдік табады. Принц барда теңізшілермен төбелес кешіреді және оны көшеге лақтырып жібереді. 7-ші сахнада ол фон Ротбарттың Қыз Досына ақша төлеп жатқанын көреді және оны сүйетін жалғыз адамның жалған екенін білгенде қатты күйзеледі. Бұл оның үмітсіздігін арттырады және ол өзіне-өзі қол жұмсауға ант етеді. 7-ші сахнаның соңында көшеде отырған Принц өзіне қарай ұшып келе жатқан аққулардың тобын көреді, бірақ көрініс жоғалады. Бұл – Принцтің психикалық құлдырауға түсуінің алғашқы белгісі.

In the prologue, the Prince, as a child, is awakened by a nightmare of a swan. The Prince's mother comes in to comfort him, but becoming nervous by the situation's intimacy, leaves. Scene 1 opens with the Prince being prepared for a day of official duties by chambermaids and valets. In Scene 2, arrayed in his full dress uniform, the Prince becomes bored by a boat christening, a ribbon cutting, and other official tasks. His mother prods him to keep up appearances, even as she devotes more attention to the soldiers than she does to him. During this scene, there is a transition from the child actor playing the young Prince to the identically dressed adult dancer who portrays the grown Prince. This now adult Prince is introduced to a girl called "the Girlfriend". Although the girl seems foisted on him by von Rothbart, the Private Secretary, the Prince prefers her to his duty bound life. In Scene 3, the Queen, one of her admiring soldiers, the Private Secretary, the Prince, and the Girlfriend all appear in a theatre box, where they watch a ballet that is staged for the actual audience as well as for the characters. The ballet's backdrop (from a design for Castle Falkenstein by Christian Jank), ornate costumes, and acting parody the romantic ballets of which the original Swan Lake was an example. The Girlfriend's responses to the dance as well as her eventual dropping her purse from the royal box annoy the Queen and von Rothbart. Scene 4 finds the Prince drinking in his private chambers in front of a mirror, to his mother's shock. A nearly violent pas de deux ensues in which he pleads for her attention and love, while she rebukes him. The Prince then goes into the streets and into the Swank Bar, a 1970s style disco, in Scenes Five and Six. Here is where the choreography veers from classical ballet, with jazz forms and modern dance dominating. The Prince gets into a fight with sailors at the bar, and he is thrown out into the street. In Scene Seven, he sees the Girlfriend being paid off by von Rothbart, and he is totally shattered to discover that the only person who appeared to love him is a fake. This increases his desperation and he vows to kill himself. While sitting in the street at the end of Scene Seven the Prince imagines a group of swans flying towards him but the vision disappears. It is the first flash of the Prince's descent into mental turmoil.

ІІ акт

Асығысқан және көңілі құрысқан ханзада махаббат таба алмайтынына қайғырып, өлім хаты жазады және аққулар мекендейтін халыққа ашық саябақтағы көлге өзіне зиян келтіру үшін барады. Ол армандарында көрінетін бас аққумен кездесетін көрініс арқылы құтқарылады. Бастапқыда бас аққу одан бас тартса да, ханзада біртіндеп қабылданып, бас аққудың құшағына алынады. Ханзада қуанышқа бөленіп, өзіне қол жұмсау жоспарынан бас тартады. Бұл акт балеттегі ең көп талқыланған бөлімді қамтиды, онда көкірегі ашық, жалаңаяқ еркек бишілер аққу рөлін ойнайды, сондай-ақ бас аққу мен ханзада арасындағы өте сезімтал па-де-де бар.

ІІІ акт

1-ші сахнада әртүрлі еуропалық елдердің ханшайымдары мен олардың сүйеушілері сарай қақпасына келіп, әсем кеш үшін жиналады. Қыздары олардың қатарына жасырынып кіреді. 2-ші сахнада оқиға би залында өтеді. Ол патшайым мен ханзаданың келуімен және ресми билермен басталады, бірақ тез арада ішімдік ішіп, құмарлыққа берілген тойға айналады. Осыған дейін ол фон Ротбарттың жеке хатшысы, қара былғары шалбар киген, харизматикалық және жыныстық тартылысқа ұмтылған ұлымен кездеседі. Ол барлық әйелдермен, тіпті патшайыммен де флирт жасап, жанындағылардың жыныстық қызығушылығын одан әрі қоздырады. Әрбір әйел өзіне тартылып, өзара, кейде ұятсыз флиртке белсенді қатысады. Түпнұсқа "Аққу көлінде" болғандай, әдетте (бірақ әрқашан емес) бір балерина ақ аққудың (Одетта) және қара аққудың (Одилль) рөлін орындайды. Осы нұсқада да сол балерина ақ аққу мен қара киімді жас фон Ротбарттың рөлін сомдайды. Ханзада ұлында өзінің сүйікті аққуын көреді, оның батылдығы мен жануарларға тән тартымдылығына қатты қызығады, бірақ анасына қатысты оның ұятсыздығына таңғалады. Топтық билер мен ұлттық билер кезінде патшайым фон Ротбарттың ұлына қатты қызығатыны байқалады. Оның әкесі, жеке хатшы, оның үстемдігіне қуана қарап, мақұлдайды. Ханзада да жас фон Ротбартқа жақындасуға тырысады, бірақ одан қайтарылған қақтығысқа ұшырайды. Ханзада ойға батып, онымен құпия би билегенін елестетеді, бірақ оның шатасуы қиялға нүке салады, ал ұлының қимылдары махаббаттан зорлыққа айналады. Ханзада патшайым мен жас фон Ротбарттың бір-біріне деген сезімдерін күшейтіп, мақтан тұтқанын көреді. Олар кештің қонақтарымен бірге оның күшейіп бара жатқан қайғысына күліп, келекелейді. Патшайым мен жас фон Ротбарт биін құшақтасып, құмарлықпен сүйіседі. Ханзада ашуға беріліп, оларды күшпен бөліп, екеуінен де наразылық пен анасынан соққы алады. Қайшылықты сезімдерге батып, ханзада тапаншасын шығарып, анасын өлтіремін деп қорқытады. Одан кейін болатын төбелес кезінде Қыздары ханзаданы көндіруге тырысады, ал жеке хатшы тапаншасын шығарып, ханзадаға бағыттайды. Оқ атылған кезде Қыздары мен ханзада жерге құлайды, бірақ тек Қыздарына ғана оқ тиеді. Ол есінен танып, ханзада алып кетеді, ал патшайым өзін жас фон Ротбарттың құшағына тастайды. Ол ханзададан алған тапаншаны әкесіне береді, екеуі де күледі. Сюжет дебюттен бері жылдар бойы өзгеріп келді. Борнның ең айқын өзгерісі – ұлын таққа отырғызу үшін фон Ротбарттың жасаған қастандығын жою болды. Жеке хатшы енді тек атқарушы органға айналды (ол енді фон Ротбарттың серігі де, жау да емес) және Бейтаныс адам енді онымен бірге әрекет етпейді. Бейтаныс адамның кім екені одан да түсініксіз болады және Борн оны және ханзадамен арақатынасын көрерменнің жеке түсіндіруіне қалдыруды жөн көреді.

Scene 1 begins with princesses from various European nations and their escorts arriving at the palace gates for a grand ball. The Girlfriend sneaks in amongst them. Scene 2 takes place in a ballroom. It commences with the arrival of the Queen and the Prince and some formal dancing, but quickly degenerates into a debauched party of drinking and lascivious come ons. Into this arrives the charismatic and sexually aggressive son of von Rothbart, the Private Secretary, in black leather trousers, who intensifies the sexual tension even further by flirting with every woman present, including the Queen. Each woman finds herself drawn to him and actively participates in the mutual, sometimes lewd, flirtation. Just as in the original Swan Lake, where customarily (although not always) one ballerina performs the roles of both the white swan (Odette) and the black swan (Odile), the same ballet dancer performs the white Swan and the black clad young von Rothbart in this version. The Prince sees something of his beloved Swan in the son, and he is very attracted to his bravado and animal magnetism but shocked by his lewdness, especially towards his mother. During bump and grind group numbers and a sequence of national dances, it becomes clear that the Queen is powerfully attracted to von Rothbart's son. His father, the Private Secretary, looks on with an increasingly triumphant approval. The Prince also tries to approach young von Rothbart, only to be rebuffed. The Prince retreats into his mind and imagines dancing intimately with him, but the Prince's confusion interrupts the fantasy, and the son's movements turn from love to violence. The Prince imagines the Queen and young von Rothbart flaunting their growing physical affection for each other. They join with the other guests at the ball to laugh and ridicule him because of his growing distress. The Queen and young von Rothbart end their dancing with an embrace and passionate kissing. The Prince, in his fury, violently separates them and is rewarded by outrage from both and a slap from his mother. Overwhelmed by conflicted feelings, the Prince produces a pistol and threatens to shoot his mother. In an ensuing scuffle the Girlfriend tries to dissuade the Prince, while the Private Secretary draws a pistol and points it at the Prince. As shots ring out, the Girlfriend and the Prince fall to the ground, but only the Girlfriend has been hit. She lies unconscious and the Prince is dragged away, while the Queen throws herself into young von Rothbart's arms. He gives the pistol he had taken from the Prince to his father, the two of them laughing. The plot has evolved over the years since the debut. The most conspicuous change Bourne made was to remove the subplot of the von Rothbart conspiracy to put his son on the throne. The Private Secretary now becomes just a functionary (no longer a von Rothbart counterpart, nor villain) and the Stranger is no longer shown conspiring with him. The identity of the Stranger becomes even more vague and Bourne prefers to leave him and his relationship with the Prince up to the individual interpretation of the viewer.

IV акт

Соңғы актіде ақыл-ойынан айырылған деп есептелген ханзада биік терезесі бар, психиатриялық ауруханадағы бөлмеде қамауда ұсталады. Оны балеттің басында киген киімін еске түсіретін сахнада, патшайымның бетіне ұқсайтын маска киген дәрігер мен медбикелер тобы емдейді. Патшайым келеді, бірақ ол тағы да ұлына деген махаббатын толыққанды білдіре алмайды. Ханзада төсегіне жатып, ұйықтап қалғандай болады. Алайда, ол артынан және астынан пайда болатын, оның төңірегінде билейтін аққулар тобының түсін көріп, қимылдай бастайды. Ол кошмардан оянып, төсегінің астынан және бөлмесінің шамасында аққуларды іздейді. Оның азапты бет-бейнесі мен дікілдеген қимылдары ханзаданың қиналуын көрсетеді. Содан кейін оның басты аққуы ханзаданың төсегінен ақырындап шығады. Аққу ханзадамен билейді және оған өзінің әлі де сүйіспеншілігін жеткізеді. Бірақ, қалған аққулар басты аққуға қарсы шығады, өйткені ол ханзадамен арақатынасын олардан артық бағалайтынын анық көрсетеді. Олар екеуін бөліп, ханзадаға шабуылдай бастайды, бірақ аққу оны құтқару үшін секіріп кіріседі. Аққу ханзаданы құшақтап, қанаттарымен орап алады. Аққулардың ашуы күшейеді және келесі шабуылдарында аққуды мүшелеп кесіп тастайды, ол дереу жоғалып кетеді. Жүрегі ауырып, қайғыға толы ханзада азап шегіп, төсегіне құлайды. Патшайым өлген ұлының денесін тауып, көз жасына бенеді. Алайда, ханзада мен аққу өлімде қайта қосылады, бұл басты аққу жас ханзаданы мейіріммен құшақтап тұрған бейнеде көрсетілген.

Суреттер мен инновациялар

Бастапқы "Аққу көлі" романтика дәуірінде кең таралған тақырыпқа негізделген неміс мифы – Ондайнның оқиғасына негізделген, оны Ханс Кристиан Андерсен "Шағын су қызы" әңгімесінде пайдаланған. Ондайн – әдемі және өлмейтін су нимфасы еді. Оның мәңгілік бақытына ең үлкен қауіп – өлімдікке ғашық болу және одан бала туған жағдайда, ол өлмейтіндігінен айырылар еді. Ондайн батыр рыцарь, сэр Лоуренске ғашық болды, олар үйленді, рыцарь әрбір тынысымен оған шексіз махаббат пен адалдыққа серт берді. Үйленгеннен бір жыл өткен соң Ондайн Лоуренске ұл сыйлады. Сол сәттен бастап ол қартайып бастады. Ондайнның сұлулығы жойылғанда, Лоуренс оған деген қызығушылығын жоғалтты. Бір күні Ондайн шабыт үйінің жанынан өтіп бара жатқанда, күйеуінің таныс құрқыраған үнін естіді. Шабыт үйіне кіргенде, сэр Лоуренс басқа әйелдің құшағында жатқанын көрді. Ол күйеуін оятып, оған: "Егер ұйықтасаң, өлшесің" деп қарғыс айтты. Аластер Маколейдің (бұрынғы "The New York Times", "The Times Literary Supplement" газеттерінің балет сыншысы және "The Financial Times" газетінің бас театр сыншысы) айтуынша, Ондайн мифы – психосексуалдық күйзелістің символы: нимфа – құпиядағы, басылмаған тазалықтың қайғылы бейнесі, ол әйелдік толықтыққа ешқашан жете алмайтынынан қорқады, ал күйеуін адастыратын әйелдік қарсыласы – оның үмітін қауіпке тілетін сенімді, сүйкімді күшті білдіреді. Бұл оқиға екі жақты: адам кейіпкері нимфаны жақсы көру арқылы өз тегіне қарсы келеді және жазалануы мүмкін. Егер ол бір рет сенімін бұзғаннан кейін оған қайта оралса, оның өбісі оны өлімге жеткізеді; шындығында, адамның ең көп қалайтыны – өлімдегі осы махаббат болуы мүмкін. Борнның "Аққу көлі" мифті түбірінен өзгертеді. Балеттің назары Ондайн кейіпкерінен ханзадеге ауысады. Міне, ханзаде – басқыншылыққа қарсы күресіп, бостандыққа үміттенетін және қауіпсіздікке жету үшін махаббатқа мұқтаж. Содан кейін ол әртүрлі кинотеатрларда көрсетілді, бүкіл ел бойынша үлкен танымаллыққа ие болды және премьерасы Лондонның Сохо ауданында өтті. Кейін DVD форматында жарық көрді.

The original Swan Lake was based on the story of Ondine, a German myth with a theme common in Romanticism that was adapted by Hans Christian Andersen for his story The Little Mermaid. Ondine was a beautiful and immortal water nymph. The only threat to her eternal happiness was if she fell in love with a mortal and bore his child, as she would then lose her immortality. Ondine duly fell in love with a dashing knight, Sir Lawrence, and they were married, the knight pledging unfailing love and faithfulness to her with his every waking breath. A year after their wedding Ondine bore Lawrence a son. From that moment she began to age. As Ondine's beauty faded, Lawrence lost interest in her. One afternoon Ondine was walking near some stables when she heard the familiar snoring of her husband. When she entered the stable, she saw Sir Lawrence lying in the arms of another woman. Kicking her husband awake, she cursed him such that he would have breath so long as he remained awake, but if he ever fell asleep his breath would be taken from him and he would die. According to Alastair Macaulay (formerly chief dance critic of The New York Times, The Times Literary Supplement and chief theatre critic of the Financial Times), the Ondine myth is said to be an image of psycho sexual distress: the nymph is a forlorn image of repressed virginity, anxious that she will never achieve womanly fulfillment, while her feminine nemesis that leads her husband astray represents the confident seductive power that threatens her hopes. The story is double edged: the human protagonist, in loving the nymph, transgresses against his own kind and may be punished. If, having betrayed her once, he returns to her, her kiss will bring him death; in fact, it may be this love in death that the man desires most. Bourne's Swan Lake radically reinterprets the myth. The focus of the ballet is turned away from the Ondine character to the man – the Prince. It is the Prince who struggles against repression and hopes for liberty, and who needs love to make him safe. It was then shown in various cinemas with a nationwide release and it was premiered in Soho, London. Then later released on DVD.

Танымал мәдениетте

Билли Эллиот (2000) фильмінің соңғы көрінісінде Адам Купер сомдаған Билли ересек шақта осы қойылымда басты Аққу рөлінде өнер көрсетуге азыр тұрғанын көрсетеді.