Кіріспе

Патриция Крон мен Майкл Куктың 1977 жылғы кітабы «Хагаризм: Ислам әлемінің қалыптасуы» – тарихшылар Патриция Крон мен Майкл Куктың исламның ерте тарихына арналған 1977 жылғы еңбегі. Археологиялық деректерге және араб, армян, копт, грек, еврей, арамей, латын және сирия тілдеріндегі замандас құжаттарға сүйене отырып, Крон мен Кук мұсылман тарихи әңгімелерінен алынған дәстүрлі түсініктерден өзгеше ертедегі исламды көрсетеді. Кітап авторының өзі де, оны ислам тарихын зерттеу саласындағы маңызды еңбек деп санайды.

Әдістеме

Хагаризм исламның басталуы туралы батыстың тарихи зерттеулері исламдық дәстүрлер мен кейінгі арабша жазбаларға емес, иудаизм мен христиан дінін зерттеуде қолданылатын қазіргі заманғы тарихи, археологиялық және тіл білімі деректеріне негізделуі керек деген пікірмен басталады. Дәстүр догманы көрсетеді және қауымның өткені туралы тарихи тұрғыдан үйлеспейтін, уақытқа сай келмейтін әңгімелерді айтады. Қазіргі заманғы тарихи, археологиялық және тіл білімі дәлелдеріне сүйене отырып, мұсылман емес көздерге ерекше мән бере отырып, авторлар исламның пайда болуы туралы тарихи жағынан дұрыс екенін айтатын жаңа есеп беруге тырысады.

Хагаризм термині

Авторлардың пікірінше, Хагарен – грек, сириялық және басқа да түрлі дереккөздерде 7-ғасырғы араб жаулаушыларын сипаттау үшін кеңінен қолданылған термин. Бұл сөз ерте мұсылман қауымының өзін-өзі тану белгісі болған, екі мағынаға ие. Біріншіден, ол "хижра" (көшіп кету) жасағандарды білдіретін араб тіліндегі сөзбен этимологиялық байланысты. Екіншіден, ол Ысмайылдықтарға сілтеме жасайды: Ыбырайымның күңі Ажар мен оның ұлы Ысмайыл арқылы тараған ұрпақтары, ал яһудилер Ыбырайымның әйелі Сара мен ұлы Ысқақ арқылы өз тегін және дінін сақтайды. Мұхаммед арабтарға қасиетті жерге туа біту құқығын беру және олардың бұрынғы сенімдеріне (құрбан шалу, сүндеттеу сияқты) иудаизммен үйлесімді монотеистік шежіре қосу үшін оларды осы тектен деп мәлімдеген болуы мүмкін. Осылайша, хагаризм – осы ерте діни қозғалыстың атауы. "Мұсылман" және "Ислам" деген атаулар тек кейін, жаулаулар сәтті аяқталып, хижра қажеттілігі жойылғаннан соң пайда болды.

Шығу тегі

Авторлар 7 ғасырдағы сириялық, армян және еврей деректерін қарастыра отырып, Мұхаммедтің Палестинаны жаулап алу кезінде тірі болғаны туралы гипотеза ұсынады (дәстүрлі сенімге қарағанда шамамен екі жылға жуық ұзақ; Абу Бакрдың халифаты, демек, кейінірек ойлап табылды). Ол еврейлер мен хагарлықтарды (арабтарды) «яһуди-хагарлықтық» деп аталатын, яһудилік мессияның келуін уағыздаған пайғамбар ретінде біріктірді, ол христиан византиялықтардан Уәде етілген жерді азат етуге тиіс болды. Бұл азат етуші Омар тұлғасында көрінді, оның лақабының арамейлік тегіне сәйкес, хагарлықтардың анықтамалық идеясы және діни парызы – Солтүстік Арабиядан Палестинаға (кейін жаулап алынған территорияларға) көшуді білдірді, Меккеден Мединеге жасалған жалғыз көш-қонды емес (әсіресе, «жетінші ғасырға тән бірде-бір дерек араб дәуірін хижра деп атамайды»). Мекке тек екінші деңгейдегі қасиетті орын болды; хагарлықтар мен еврейлердің алғашқы жиналуы Арабияның солтүстік-батысында, Мединеден солтүстікке қарай болды.

Даму

Киелі жерді жаулап алғаннан кейін, хагариндердің яһуди дінінің күшті ықпалына түсуі, тіпті толыққанды түрленуге және сіңіп кетуге әкелуі мүмкін деген қауіпті сезінді. Яһудилік мессиандықтан жаңылған үшін, олар Исаны мессия деп мойындады (бірақ оның айқышқа қадалуын қабылдамады), бұл христиандық жамағаттың өсіп келе жатқан санына қатысты бастапқыдағы жауыртқыш көзқарасты жұмсартуға да көмектесті. Дегенмен, яһуди және христиан діндерімен араласпай, ерекше бір ұлттық сананы қалыптастыру үшін, ата-бабалық дәстүрлер монотеистік Ыбырайым діні ретінде жаңаша қарастырылды. Олар самариялықтардың киелі кітаптарына сәйкес болды, яғни Пайғамбарларды қабылдамай, бес кітапты (Пятикнижие) қабылдады. Бұл Дәуіт әулетінің заңдылығын, самариялықтар мойындамаған, және Иерусалимнің қасиеттілігін де әлсіретті. Оның орнына, самариялықтардың қасиетті қаласы Сихемде, ал жақын жердегі Геризим тауында ғибадатханасы болды; Меке және оның жанындағы тауы осыған параллель ретінде ойлап табылған. Ыбырайымдық, христиандық және самариялық элементтерді біріктіру үшін Мұхаммедтің рөлі Мұсамен тең пайғамбар ретінде қайта қарастырылды, ол жаңа кітапты әкелді. Құран бұрынғы әртүрлі хагарин жазбаларынан жылдам жинастырылды, мүмкін, әл-Хажжаж оны толыққанды түріне айтарлықтай өңдеген (яғни, дәстүрлі сенімге сәйкес, Усманның кезінде емес, 7 ғасырдың соңғы онжылдығында, ортасында; Академиялық тарихшылардың пікірін қараңыз). Ертедегі исламның саяси теориясы екі негізге құрылды. Біріншісі – самариялық бас діни қызметкерлігі, ол саяси және діни билікті біріктіріп, діни білім мен тегіне сүйене отырып оны заңдылайды. Екіншісі – Вавилондық Ирактағы яһудилік ықпалдың қайта жандануы, ол махдизм түрінде мессиандық идеяны қайта бекітті, әсіресе шиит исламында. Хагариндер ретіндегі өзін-өзі тану исламның самариялық түсінігімен (талап ету немесе бейбітшілік шарты ретінде қарастырылады) алмастырылды, ал оның жақтастары мұсылмандар аталды.

Ирактағы бірігу

7-ғасырдың соңында, Абд әл-Малик билігі тұсында, әртүрлі қарыздар сіңірілген, өзіне сенімді, танымал исламдық үлгі пайда болды. Бірақ оның эволюциясы тоқтаған жоқ. Билік Сириядан Иракқа ауысқанда, Ислам бабылдық иудаизмнің раввиндік мәдениетін қабылдады: білімді қара халықтың ауызша дәстүрлерге негізделген діни заңын. 8-ғасырдың екінші жартысында ерте Мутазила, Караит яһудилігімен бірдей, барлық ауызша дәстүрлерді жобады, бұл грек рационализміне негізделген заң құруға жасалған сәтсіз әрекетке әкелді. Жауап ретінде ғалымдар Шафиидің жолын ұстанды және дәстүрлерді бірінен соң бірін қолдау үшін сенім тізбектерін (иснадтарды) жинады. Осы бастапқы шешім Исламның Иудаизмнен тәуелсіздігін бекітті. Кітаптың 1-бөлімі хажарлардың ерекше жағдайына тоқталады: олардың өзінің табысы оларды Иерусалим мен Мекке қасиетті жерлерінен Аббасид революциясымен аяқталған Вавилонияға итерді; Омар бұрыннан-ақ өмір сүрген, енді жоғалған жерді немесе бостандықты күтудің қажеті болмады. Бұл сүнниттік діни саясатты қасиетсіз мемлекет аясында үнсіздікке (квитцизмге) итерді, бұл тек "суфилік басылумен" қана қанағаттандырылды.

Кеңейткіш мәнмәтін

Кітаптың қалған бөлігі, ІІ және ІІІ бөлімдерінде, кейінгі дамулар мен исламның туындаған кеңірдегі тарихи контексті – Кейінгі Антикалық Таяу Шығыс талқыланады және бұл мәдени тарихтың теориялық тақырыптарымен байланыстырылады. Бұл, әдеттегідей, тек арабтардың өздеріне тән көпқұдайлық сенімдеріне (жахилият) тоқталудан өзгеше.

Ғылыми шолулар

Джон Вэнсброу, авторларға кеңес берген, кітапты, әсіресе оның бірінші бөлігін қарастырды. Ол кітапты мақтап: «Авторлардың білімділігі ерекше, еңбекқорлығы барлық жерде айқын, стильі шаттандырады» деп бастайды. Бірақ ол «көпшілігі, тіпті барлығы да, [көздер] түпнұсқа емес деген күдік тудырып, сынауға болады» және «материал кейде қателестіретіндей ұсынылған. Менің бұл жердегі және кітаптың осы бірінші бөлігіндегі сақтығым авторлардың әдістемелік болжамдарына байланысты деп есептеймін, олардың ең бастысы – шеттен келген және көбінесе жаушыл бақылаушылар құрастырған әдеби стереотиптер жинағынан еркін себептердің сөздігін шығаруға болады, содан кейін оларды жай ғана сипаттау, тіпті түсіндіру үшін ғана емес, сонымен қатар көмектесусіз және көбінесе кінәсіз адамдардың ой-өрісі мен рухани дамуын сипаттауға қолдануға болады. Әлеуметтанушының өзі басудан қорқатын жерге тарихшының жазасыз баруына рұқсат етілмеуі керек». Роберт Бертрам Серджант Хагаризмнің «Исламға қарсы, сонымен қатар Арабияға қарсы» екенін жазды. «Оның ойлап тапқан қиялы соншалықты күлкілі, біріншіден, бұл жай ғана әдемі әзіл емес пе деп ойланасың». Эрик Манхаймер: «Хагаризм туралы зерттеулер мұқият, бірақ бұл рецензент қорытындылардың теңгерімсіз екенін санайды. Таразының салмақтары тым оңай сыншыл жаққа иеліп, бұл салыстырмалы діндерді зерттеуде өте жақсы жұмыс болуы мүмкін нәрседен алаңдатады». Олег Грабар Хагаризмді «керемет, қызықты, түпнұсқа, мақтанғаныш, көп дау тудыратын кітап» деп сипаттап, «авторлардың лапидарлық формулаларға деген құштарлығы оларды арзан мәлімдемелерге немесе түсіну үшін ерекше ой-қиялды қажет ететін, ең жақсы жағдайда сүйкімді мәлімдемелерге жеткізді» деп жазды және «авторлар ұсынған бүкіл құрылым шын мәнінде тарихи негіздерден мүлдем айырылып тұр» деді, сонымен қатар авторларды «мусульман құбылысын кең ауқымды мәдениетке және тарихи өзгерістерге байланыстыруға тырысқаны үшін» мақтады. Классицист Норман О. Браун «Апокалипсис және/немесе метаморфоз» (1991) еңбегінде Хагаризмнің «Ориентализм саясатын жаман көрсетіп тұрғанын» жазды және Грабардың шолуын келтіре отырып, «Батыс дәстүрінің мәдениеттілікпен қарауы агрессивті, адалдықсыз, тіпті жамандауға дейін төмендеді» деп қосты. Майкл Г. Морони: «Пайдалы библиографияға қарамастан, бұл – мәдени тарихтың жұқа бөлігі, жалпылауға, қарапайым болжамдарға және шаршататын жаргонға толы. Дәлелден гөрі аргумент басым, ол интеллектуалды тарихтың барлық проблемаларынан зардап шегеді, соның ішінде реификациядан және логикалық қақпандардан». Фред М. Доннер 2006 жылы Хагаризмді қайта қарап, кітапты «ояту» деп қарастырды: бастапқы бас тартуға қарамастан, ол ғалымдарға «көптеген адамдар қолданатын немесе оқытылғаннан кейін қолданатыннан гөрі әлдеқайда алуан түрлі дереккөздерді қарастыру қажеттігін» көрсету арқылы маңызды кезеңге жетті. Екінші жағынан, ол кітаптың мұсылман емес дереккөздерді шектеусіз пайдалануын және тіпті мамандардан жақсы білім алған көптеген адамдарға түсініксіз «лабиринттік» аргументтерді сынға алды.

Қадағалау жұмыстары

Роберт Г. Хойланд хагаризмді кең ауқымды пәнаралық және әдеби тәсілге дамыған деп сипаттады, сондай-ақ оның кітабы жарияланған "Кезеңдік антикалық және ерте ислам зерттеулері" (SLAEI сериясы) жинағында қосымша зерттеулер жарияланатынын айтты. Одан бері "SUNY Series in Near Eastern Studies" осы теорияның өңделген нұсқасына қатысты еңбектерді жалғастырып жатқан авторлардың іріктемесін шығарды.