Омарска лагері: Босния соғысындағы босниялық мусульмандар мен хорваттарға қарсы жасалған қатыгездіктер. Түркістандық сотта қаралып, қылмыстар анықталды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1992 жылғы босниялық сербтердің концлагері
1992 Bosnian Serb concentration camp
Омарска лагері – Босния мен Герцеговинаның солтүстігіндегі Приедор қаласының жанындағы Омарска кенішінде орналасқан, Босниялық (босниялық мұсылман) және босниялық хорват тұтқындары үшін Приедор этникалық тазалау кезінде Серб Республикасы Армиясы басқарған концлагерь. 1992 жылғы Босния соғысының алғашқы айларында қызмет еткен бұл лагерь, соғыс кезінде Босния мен Герцеговинаның бүкіл аумағында құрылған 677 тұтқынға алу орталығы мен лагерьдің бірі болды. Босниялық және хорват халқының мүшелері үшін номиналды түрде "тергеу орталығы" немесе "жинақтау пункті" ретінде танылса да, Human Rights Watch Омарсканы концлагерь деп классификациялады. Гаагада орналасқан Югославия бойынша Халықаралық қылмыстық трибуналы Омарскада жасалған адамзатқа қарсы қылмыстар үшін бірнеше адамды кінәлі деп тапты. Тұтқындарды өлтіру, азаптау, зорлау және қатыгездікке салу кең таралған құбылыс еді. 1992 жылдың көктемі мен жазында лагерьде шамамен бес ай бойы 6000-ға жуық босниялық және босниялық хорваттар, көбінесе ер адамдар ұсталды. Жүздеген адам аштықтан, жазалаудан, ұрып-соғудан, дұрыс күтімсіздіктен және атылудан көз жұмды.
The Omarska camp was a concentration camp run by the Army of Republika Srpska in the mining town of Omarska, near Prijedor in northern Bosnia and Herzegovina, set up for Bosniak (Bosnian Muslim) and Bosnian Croat prisoners during the Prijedor ethnic cleansing. Functioning in the first months of the Bosnian War in 1992, it was one of 677 alleged detention centers and camps set up throughout Bosnia and Herzegovina during the war. While nominally an "investigation center" or "assembly point" for members of the Bosniak and Croatian population, Human Rights Watch classified Omarska as a concentration camp. The International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia, located in The Hague, found several individuals guilty of crimes against humanity perpetrated at Omarska. Murder, torture, rape, and abuse of prisoners was common. Around 6,000 Bosniaks and Bosnian Croats, mainly men, were held at the camp for about five months in the spring and summer of 1992. Hundreds died of starvation, punishment, beatings, ill treatment and executions.
Шолу
Омарска – Боснияның солтүстік-батысындағы Приедор қаласына жақын, негізінен сербтер тұратын ауыл. Ауылдағы лагерь шамамен 1992 жылдың 25 мамырынан 21 тамызына дейін болды. Осы кезеңде Серб Республикасы әскері мен полициясы Приедорда тұтқындалған 7000-нан астам босниялықтар мен босниялық хорваттарды заңсыз түрде бөліп, ұстап, қамауға алды. Серб билігі оны "тергеу орталығы" деп атады және тұтқындарды жарымәскери әрекеттерге қатысқан деп айыптады. 1992 жылдың соңына қарай соғыс салдарынан Приедор муниципалитетіндегі босниялықтар мен хорваттардың көп бөлігі қаза тапты немесе күштеп қоныс аударды. 25 мың халқы бар аймақта шамамен 7 мың адам жоғалып кетті, ал кең аумақта 14 ірі және жүздеген жеке қабірлер табылды. Омарскада қанша адам өлтірілгені туралы әртүрлі мәліметтер бар. Көзі куәгер болғандардың айтуынша, лагерьде әдетте 30-ға жуық, кейде 150-ге дейін адам таңдалып алынып, өлтірілді. АҚШ Мемлекеттік департаменті мен басқа да үкіметтер кем дегенде жүздеген тұтқындар, олардың кейбіреулерінің кімдігі белгісіз, аман қалмады деп санайды. Көптеген басқалары Приедор аймағындағы лагерьлерді эвакуациялау кезінде қаза тапты. Лагерьге алғашқы тұтқындар келгеннен кейін, оның айналасына тұрақты күзет бекеттері мен қарсыпехоталық миналар орнатылды. Лагерьдегі жағдай қорлық болды. "Ақ үй" деп белгілі ғимараттағы бөлмелер 45 адамға толы болды. Бастапқыда тұтқындарды құлаққаптармен, мылтық тұтқаларымен, ағаш және металл таяқтармен ұрып-соқты. Күзетшілер біреуді өлтіру үшін ұрып-соғуды шешкенде, көбінесе жүрек пен бүйрекке соққы беріп отырды. "Гаражда" 150-ден 160-қа дейін адам "сардиндердей тығырыққа" тығылып, ыстыққа шыдамады. Алғашқы бірнеше күнде тұтқындарға сыртқа шығуға рұқсат берілмеді, тек су мен нан ғана берілді. Түнде адамдар тұншығып, ертеңгісін олардың денелерін алып шығатын. Ресторанның артындағы бөлме "Муджо бөлмесі" деп аталды. Бұл бөлменің көлемі шамамен 500 адамды қабылдайтын, олардың көпшілігі босниялықтар еді. Лагерьдегі әйелдер тергеу бөлмелерінде ұйықтады, оларды күн сайын тазалауға мәжбүр болды, өйткені бөлмелер қанмен, тері және шаштың бөліктерімен жабылған еді. Лагерьтен ұрып-соғылып жатқан адамдардың зар-сызы, аңырау-шуы естілді. Лагерь күзетшілері мен жиі келіп тұратын қонақтар тұтқындарды соққыға жығып, түрлі қару-жарақтар мен құралдарды қолданды. Әсіресе босниялық және босниялық хорват саяси және қоғамдық қайраткерлері, зиялылар, байлар және басқа да серб емес адамдар, олар "экстремистер" деп саналған немесе босниялық сербтерге қарсылық көрсеткендер ұрып-соғу мен жамандыққа ұшырады, бұл көбінесе өлімге әкелді. Сонымен қатар, Омарска мен Кератерм лагерлері де серб емес адамдарды адамгершіліксіз әрекеттер мен қатыгездікпен кемсіту және бағындыру мақсатымен жұмыс істеді. Бұл әрекеттер тұтқындарға қатал өмір сүру жағдайларын қамтиды. Адамдардың тығырыққа тығылуы және өмірдің негізгі қажеттіліктерінің жетіспеушілігі, соның ішінде жеткіліксіз тамақ, ластанған су, жеткіліксіз немесе медициналық көмектің болмауы және антисанитариялық жағдайлар байқалды. Тұтқындардың барлығы ауыр психологиялық және физикалық жарақаттарға ұшырады және үнемі қорқынышқа ұшырады. Тұтқындар көбінесе ату, ұрып-соғу немесе тамағын кесу арқылы өлтірілді. Бірақ бір жағдайда тұтқындар жанып жатқан шиналардан жасалған өртке тиісінше өрттелді. Содан кейін мәйіттерді басқа тұтқындар жүк машиналарына немесе бульдозерлерге тиеп алып кетті. Кейде тұтқындарды қабір қазуға алып келіп, қайтарып жібермеді. Стакич ісі бойынша ХДТ Сот алқасы сот барысында ұсынылған дәлелдемелердің негізінде 1992 жылдың шілде айының соңында лагерьде "100-ден астам" тұтқын өлтірілгенін анықтады. 1992 жылдың шілдесінде Хамбариннен лагерьге әкелінген 200-ге жуық адам "ақ үй" деп белгілі ғимаратта ұсталды. 17 шілде күні таңертең атыс естіліп, таң атқанша жалғасты. "Ақ үйдің" алдында мәйіттер көрінді, лагерь күзетшілері денелерге оқ атып тұрғаны байқалды. Бір куәгер "әркімге басына оқ атылып, өлтірілді" деп куәлік берді. Барлығы 180-ге жуық адамның денесі жүк көлігіне тиеліп, алып кетілді. Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) сарапшылар комиссиясының мүшесі Душко Тадичтің ХДТ-дегі соты кезінде олардың саны мыңдаған екенін айтты, бірақ ол нақты бола алмады, өйткені серб шенеуніктері Сербияға жіберілген тұтқындарды кең көлемде босату туралы хабарламады. Кризистік комитеттің мүшесі, Приедор полициясының бастығы болған Симо Дрляча Омарска, Кератерм және Трнопольеде 6000 "ақпараттық әңгімелесу" (сұраққа алу) болғанын және Серб емес 1503 адам сол үш лагерден Маньячаға көшірілгенін, ал 4497 адамның тағдыры әлі белгісіз екенін Human Rights Watch хабарлады.
Omarska is a predominantly Serbian village in northwestern Bosnia, near the town of Prijedor. The camp in the village existed from about 25 May to about 21 August 1992, when the Army of Republika Srpska and police unlawfully segregated, detained and confined some of more than 7,000 Bosniaks and Bosnian Croats captured in Prijedor. Serb authorities termed it an "investigation center" and the detainees were accused of paramilitary activities. By the end of 1992, the war had resulted in the death or forced departure of most of the Bosniak and Croat population of Prijedor municipality. About 7,000 people went missing from a population of 25,000, and there are 14 mass graves and hundreds of individual graves in the extended region. There is conflicting information about how many people were killed at Omarska. According to survivors, usually about 30 and sometimes as many as 150 men were singled out and killed in the camp. The U. S. State Department and other governments believe that, at a minimum, hundreds of detainees, some of whose identities are unknown, did not survive; many others were killed during the evacuation of the camps in the Prijedor area. With the arrival of the first detainees, permanent guard posts and anti personnel landmines were set up around the camp. The conditions in the camp were horrible. In the building known as the "white house", the rooms were crowded with 45 people in a room no larger than The faces of the detainees were distorted and bloodstained and the walls were covered with blood. From the beginning, the detainees were beaten with fists, rifle butts and wooden and metal sticks. The guards mostly hit the heart and kidneys whenever they decided to beat someone to death. In the "garage", between 150 and 160 people were "packed like sardines" and the heat was unbearable. For the first few days, the detainees were not allowed out and were given only a jerry can of water and some bread. Men would suffocate during the night and their bodies would be taken out the following morning. The room behind the restaurant was known as "Mujo’s Room". The dimensions of this room were about and the average number of people detained there was 500, most of whom were Bosniaks. The women in the camp slept in the interrogations rooms, which they would have to clean each day as the rooms were covered in blood and pieces of skin and hair. In the camp one could hear the moaning and wailing of people who were being beaten. The camp guards and frequent visitors who came to the camps used all types of weapons and instruments to beat and otherwise physically abuse the detainees. In particular, Bosniak and Bosnian Croat political and civic leaders, intellectuals, the wealthy, and other non Serbs who were considered "extremists" or to have resisted the Bosnian Serbs were especially subjected to beatings and mistreatment which often resulted in death. In addition, the Omarska and Keraterm camps also operated in a manner designed to discriminate and subjugate the non Serbs by inhumane acts and cruel treatment. These acts included the brutal living conditions imposed on the prisoners. There was a deliberate policy of overcrowding and lack of basic necessities of life, including inadequate food, polluted water, insufficient or non existent medical care and unhygienic and cramped conditions. The prisoners all suffered serious psychological and physical deterioration and were in a state of constant fear. Inmates were usually killed by shooting, beating or by the cutting of throats; however, in one incident, prisoners were incinerated on a pyre of burning tires. The corpses were then transferred onto trucks by other inmates or using bulldozers. There were instances where prisoners were brought to dig the graves and did not return. The ICTY Trial Chamber in the Stakić case found on the basis of the evidence presented at trial, that "over 100" prisoners were killed at the camp in late July 1992. About 200 people from Hambarine brought to the camp in July 1992 were held in the building known as the "white House". In the early hours of 17 July, gunshots were heard that continued until dawn. Corpses were seen in front of the "white house" and camp guards were seen shooting rounds of ammunition into the bodies. A witness testified that "everyone was given an extra bullet that was shot in their heads". About 180 bodies in total were loaded onto a truck and taken away. A member of the United Nations (UN) Commission of Experts testified during the trial of Duško Tadić at the ICTY that their number was in the thousands, but she could not be precise, despite the fact that Serbian officials confirmed there were no large scale releases of prisoners sent there. A member of the Crisis Committee, Simo Drljača, who served as chief of police for Prijedor, has stated that there were 6,000 "informative conversations" (meaning interrogations) in Omarska, Keraterm and Trnopolje, and that 1,503 non Serbs were transferred from those three camps to Manjača, leaving 4,497 unaccounted for according to Human Rights Watch.
Халықаралық реакция
1992 жылдың тамыз айының басында Вуллиами, Independent Television News (ITN) тілшісі Пенни Маршалл және Channel 4 News тілшісі Ян Уильямс Омарска лагеріне өтті. Олардың хабарлары БҰҰ-ның қақтығыста жасалған соғыс қылмыстарын тергеу жұмысын бастауының ықпалды себебі болды. Лагерь оның жайлы ақпарат тарағаннан кейін бір ай ішінде халықаралық ашу-ыза тудырып, жабылды.
In early August 1992, Vulliamy, Independent Television News (ITN) reporter Penny Marshall, and Channel 4 News reporter Ian Williams gained access to the Omarska camp. Their reporting served as one of the catalysts of a UN effort to investigate war crimes committed in the conflict. The camp was closed less than a month after its exposure caused international uproar.
1997-2000 жылдардағы дау
1997 және 2000 жылдар аралығында 1992 жылы Омарска мен Трнопольде болған оқиғаларға байланысты академиялық және бұқаралық ақпарат құралдары арасында дау болды, себебі оқиғалар туралы жалған хабарлау және "өтірік" айту туралы талаптар пайда болды. Сербияның мемлекеттік бақылаудағы Радио Телевидениесі (РТС) және британдық "Тірі марксизм" (LM) газеті тарапынан қолдау көрсетілген бұл айыптаулар, ITN телеарнасын LM-ді қорлауға шақырды; ITN 2000 жылы сот ісін жеңіп, газеттің жабылуына себеп болды.
Between 1997 and 2000, there was academic and media controversy regarding the events that took place in Omarska and Trnopolje in 1992, due to claims of false reporting and "lies". These allegations, promoted by the state controlled Radio Television of Serbia (RTS) and the British Living Marxism (LM) paper, prompted the ITN network to accuse the LM of libel; ITN won the case in 2000, effectively forcing the paper to close down.
Сынақтар
Република Сербскаяның лагерьді басқаруға жауапты лауазымды тұлғалары адамзатқа қарсы қылмыстар мен соғыс қылмыстары үшін айыпталып, кінәлі деп танылды. Лагерь командирлері Мирослав Квочка, Драголюб Прчач, Милоица Кос және Младьо Радич, сондай-ақ жергілікті такси жүргізушісі Зоран Жигич адамзатқа қарсы қылмыстар жасады деп танылды. Квочка, Прчач, Кос және Радич сәйкесінше бес, алты, жеті және жиырма жылға сотталды; Жигичке ең ұзақ мерзім – жиырма бес жыл берілді. Желько Меякич адамзатқа қарсы қылмыстар (кісі өлтіру, тұтқындау, азаптау, сексуалдық зорлық-зомбылық, қуғын-сүргін және басқа да адамдыққа жатпайтын әрекеттер) үшін кінәлі деп танылды. Ол Омарска лагерінің де-факто командирі болды және бір рет зәбір көрсетуге қатысты. Ол лагерьдегі тұтқындарды зәбірлеу мен қуғындауды мақсат ететін бірлескен қылмыстық топтың құрамында болды. Ол жиырма бір жылға бас бостандығынан айырылды. Момчило Грубан адамзатқа қарсы қылмыстар (кісі өлтіру, қамауға алу, азаптау, сексуалдық зорлық-зомбылық, қуғын-сүргін және басқа да адамдыққа жатпайтын әрекеттер) үшін кінәлі деп танылды. Ол лагерьде жасалған қылмыстарға жауапты болды және бірлескен қылмыстық топтың бір бөлігі ретінде әрекет етті. Ол он бір жылға бас бостандығынан айырылды.
The Republika Srpska officials responsible for running the camp have since been indicted and found guilty of crimes against humanity and war crimes. Commanders of the camp, Miroslav Kvočka, Dragoljub Prcač, Milojica Kos, and Mlađo Radić, and a local taxi driver, Zoran Žigić were all found guilty of crimes against humanity. Kvočka, Prcač, Kos and Radić were sentenced to five, six, seven and 20 years respectively; Žigić was given the longest term of 25 years. Željko Mejakić was found guilty of crimes against humanity (murder, imprisonment, torture, sexual violence, persecution, and other inhumane acts). He was the de facto commander of Omarska and perpetrated one instance of mistreatment. It was found that he was part of a joint criminal enterprise with the intent of promoting mistreatment and persecution of detainees in the camp. He was sentenced to 21 years of imprisonment. Momčilo Gruban was found guilty of crimes against humanity (murder, imprisonment, torture, sexual violence, persecution, and other inhumane acts). He had command responsibility for crimes committed at the camp and acted as part of a joint criminal enterprise. He was sentenced to 11 years imprisonment.</blockquote>
Эксгумациялар
2004 жылы Омарскадан бірнеше жүз метр қашықтықта жаппай қабір табылды, онда лагерьтен 456 адамның қалдықтары болды. "Омарска шахтасының ішінде және оның төңірегінде әлі табылмай қалған жүздеген дене бар екеніне ешқандай күмән жоқ" деді Босния үкіметінің жоғалған адамдарды іздеу комиссиясының төрағасы Амор Машович. Халықаралық жоғалған адамдар жөніндегі комиссия (ICMP) аймақ төңірегіндегі жаппай қабірлерден олардың денелерін эксгумациялау және анықтауды қолдауға белсенді түрде араласып келеді; олардың көмегімен ДНҚ-тестілеу арқылы көптеген құрбандар анықталды.
In 2004, a mass grave located a few hundred meters from the Omarska site was unearthed containing the remains of 456 persons from the camp. "There is no doubt whatsoever that there are hundreds of bodies as yet unfound within the mine of Omarska and its vicinity" said Amor Mašović, president of the Bosnian government's Commission for Tracing Missing Persons. The International Commission on Missing Persons (ICMP) has been active in advocating the exhumation and identification of their bodies from mass graves around the area; with their help, a number of victims have been identified through DNA testing.
Мемориал туралы дау
Mittal Steel компаниясы Омарска кен кешенін сатып алып, сол жерде темір кенін қайта өндіруді жоспарлады. 2005 жылдың 1 желтоқсанында Баня-Лукада Mittal Steel компаниясы «Ақ үй» деп аталатын жерде мемориал құрылып, қаржыландырылатынын мәлімдеді, бірақ бұл жоба кейіннен тоқтатылды. Босниялық сербтердің көпшілігі ескерткіш керек емес деп санайды, ал босниялықтардың көпшілігі құрбандардың барлығы табылғанға дейін және егер шахтаның барлығы мемориалдық алапқа бөлінген жағдайда ғана құрылыс жұмыстарын бастау керек деп есептейді. Лагерь жабылып 20 жыл өткен соң да, лагерь болғандығын еске түсіретін ескерткіш құру жөніндегі ұсыныстар ілгерілемеді. ArcelorMittal бұрынғы тұтқындардың талаптарын орындауға дайын екенін айтты, бірақ рұқсат беру құқығы жергілікті билікке тиесілі еді. Серб Республикасының билігі лагерьтен аман қалғандарға еркін кіруге рұқсат беру және ArcelorMittal алдымен келіскендей мемориал құрылысын жүргізу, татуласуға кедерілтің тудыратынын мәлімдеді. «Prijedor 92» президенті Мирсад Дуратович ескерткіш үшін күрес жалғасатынын хабарлады. 2012 жылдың шілдесінде, 2012 жылғы Лондон Олимпиадасының басталуына дейін, лагерьтен аман қалғандар Олимпиадалық стадионның жанындағы Олимпиадалық саябақта орналасқан, Ұлыбританиядағы ең биік құрылыс – ArcelorMittal Orbit мұнарасын «Омарсканың жер аударылған ескерткіші» деп жариялады. Аман қалғандар Orbit мұнарасының «Босниядағы соғыс қылмыстарының тарихымен қайғылы түрде байланысты екенін, себебі құрбандардың сүйектері темір кенінде араласып жатыр» деп мәлімдеді. ArcelorMittal Orbit мұнарасының құрылысында Омарскадан алынған материалдар қолданылмағанын жоққа шығарды. Компанияның айтуынша, кен орнына қатысты сезімтал мәселелерді ArcelorMittal жеке өзі шеше алмайды. Белсенділер ArcelorMittal компаниясын, әлемдегі ең ірі болат өндіруші ретінде, жергілікті жағдайды жоққа шығару саясатына қарсы тұру үшін өзінің зор ықпалын пайдалануға және компанияның табысына мүмкіндік берген, жарылған қоғамды жазылуына белсенді қатысуға шақырды. Лондондағы Голдсмит колледжінің Зерттеу архитектурасы орталығының қызметкері Сьюзан Шуппли, ArcelorMittal компаниясының қуғын-сүргін мен әділетсіздік жалғасып жатқан аймақта «тарап таңдамауға» талап етуі бейтараптық емес, керісінше, саяси ұстанымды қабылдау екенін атап өтті.
The Mittal Steel company purchased the Omarska mining complex and planned to resume extraction of iron ore from the site. Mittal Steel announced in Banja Luka on 1 December 2005 that the company would build and finance a memorial in the "White House" but the project was later abandoned. Many Bosnian Serbs believe there should not be a memorial, while many Bosniaks believe that construction should be postponed until all the victims are found and only if the entire mine—which is in use—be allocated for the memorial site. By the time of the 20th anniversary of the camp's closure proposals for a physical memorial to the camp's existence had made no progress. ArcelorMittal said that it was prepared to meet the former inmates' demands but the local authorities were ultimately responsible for granting permission. The Republika Srpska authorities considered that allowing camp survivors free access to the site and the construction of a memorial as originally agreed by ArcelorMittal would undermine reconciliation. "Prijedor 92" president Mirsad Duratović, stated that the campaign for a memorial would continue. In July 2012, ahead of the start of the 2012 London Olympic Games, survivors of the camp laid claim to the ArcelorMittal Orbit tower, the tallest structure in Britain, located in the Olympic Park beside the Olympic stadium, as the 'Omarska Memorial in Exile'. The survivors allege that the Orbit is "tragically intertwined with the history of war crimes in Bosnia, as the bones of victims are mixed in with the iron ore". ArcelorMittal denied that material from Omarska had been used in the Orbit's construction. The company said that sensitive issues relating to the mine could not be addressed by ArcelorMittal on its own. Campaigners urged ArcelorMittal as the world's largest steel producer to use its considerable influence to oppose the local politics of denial and play an active role in healing fractured communities that have made the company's success possible. Susan Schuppli of the Centre for Research Architecture at Goldsmiths' College in London, observed that ArcelorMittal insistence on "not taking sides" in an area where persecution and injustice continued was not neutrality but taking a political position by default.