Кіріспе

Тәзкия (تزكية) – араб тіліндегі ислам термині, «тазкият ән-нафс» дегенді білдіреді, яғни «өзіңді тазарту» немесе «жанды қадірмендендіру». Бұл – нәфсті (напсаны, яғни денелік құштарлықтар мен тілектерді) өзіне бейімділік күйінен рухани сатылар арқылы Алланың еркіне бағыну және тазару деңгейіне жеткізу процесін білдіреді. Оның негізі – шариғатты (Ислам діни заңын) және сахих сүннеттен (Ислам пайғамбары Мұхаммедтің (с.ғ.с.) дәстүрлері мен амалдары) белгілі болған амалдарды үйрену және оларды өзіңнің өміріңе қолдану арқылы Алланың жанында болу сезімін (Оның қадағалауын, білімін, құдіретін санау, сондай-ақ Оны үнемі еске алу – зикір жасау) сезіну. Тәзкия – исламның үш негізгі өлшемінен бірі – ихсанның (әдептілік пен жауапкершілік) ең жоғары деңгейі саналады. Өзін тазартуға ұмтылған адам – зәки (زكيّ) деп аталады. Тәзкия, сондай-ақ оған байланысты тарбия (өзін-өзі жетілдіру) және талим (білім беру және тәрбиелеу) ұғымдарымен бірге, жай ғана саналы оқу процесімен шектелмейді. Оның мақсаты – тура жолмен өмір сүрудің өзіне форма беру, әрбір сәтте Алланың алдындағы орныңды еске алу.

Этимология

Тәзкияның бастапқы мағынасы – өсімдіктің өсуіне кедергі келтіретін нәрсені жою үшін оны күтімге келтіру, кесу. Егер бұл термин адамның жеке тұлғасына қатысты қолданылса, онда оның әдеміленуі, одан Құдайды сезінуге бөгет болатын барлық жаман іздер мен рухани сырқаттарды жою мағынасын білдіреді. Ислам дінінде діннің және шариғаттың (ислам заңының) жоғары мақсаты, сондай-ақ адамзаттан пайғамбарларды жіберудің нағыз себебі – тәзкияны іске асыру және оған үйрету. Бұл термин екі мағынаны қамтиды: бірі – қоспалардан тазарту, ал екіншісі – кемелділікке қарай жетілдіру және дамыту. Техникалық тұрғыдан алғанда, бұл термин адамның өзін қате ойлар мен сенімдерге тексеруді, оларды ізгілік пен тақуалыққа (Құдайдың наразылығынан қорқуға) бұруды және кемелділікке жету үшін дамытуды білдіреді. Зәкәт (садақа салығы) сөзі де осы араб тілгісінен шыққан, себебі зәкәт адамның байлығын Құдайдың оның бір бөлігіне құқығын мойындауы арқылы тазартады. Бұл түсінік Құрандағы: «Олардың мүлкінен садақа алыңыз, сонда олар тазаланып, киеленеді» (Ат-Тауба: 103) деген әмірінде көрініс тапқан. Осы терминмен ұқсас қолданылатын сөздер: Ислах и қалб (жүректі жаңарту), Иһсан (әдемілеу), таһарат (тазару), Ихлас (шынайылық), қалб – Салим (таза/сақтаулы/бұзылмаған жүрек) және, соңында, тасаууф (суфизм), ол термин емес, идеология, көбінесе исламда қасиеттілікке жету идеясы ретінде дұрыс түсінілмейді.

Құранда

Тәзкия сөзі Құранда жиі кездеседі. Ол 11 сүренің 15 аятында 18 рет қолданылады: Аль-Бақара сүресінің 129, 151, 174-аяттарында, Аль-Имран сүресінің 77 және 164-аяттарында, Ниса сүресінің 49-аятында, Тауба сүресінің 103-аятында, Таха сүресінің 76-аятында, Аль-Жұма сүресінің екінші аятында, Абаса сүресінің 3 және 7-аяттарында, әл-Ала сүресінің 14-аятында, Шамс сүресінің 9-аятында және әл-Лейл сүресінің 18-аятында.

Хадистерде

Тәзкия сөзі бірнеше хадистерде де кездеседі, оның мағынасы да тазалау және қасиеттендіру болып табылады.

Маңыздылық

Әнәс Қарзұн «тазқия әл-нафс» туралы: «Жанды жамандықтар мен күнәлерге ұмтылудан тазарту және оның фитрасын жақсылыққа қарай дамыту, осы арқылы оның тура болуына және игілікке жетуіне жеткізеді» деді. Әл-Хатиб әл-Бағдади өзінің «Тарих» еңбегінде Жәбирден жеткен хабар бойынша, Мұхаммед (с.ғ.с.) бір жорықтан оралған соң сахабаларына: «Ең жақсы жолмен келдіңдер – кіші джиһадтан үлкен джиһадқа келдіңдер» деді. Сахабалар: «Ал үлкен джиһад деген не?» – деп сұрады. Ол: «Алланың құлдары өздерінің нәпсі билеуге бағынбаулары үшін күресу» деді.

Қалыпты сақтау

Профессор А. Ж. Арбери өзінің "Суфизм" кітабында былай деді: "мақам – Құдайға қарай рухани жолдағы саяхатшының жетістік деңгейі, ол мистиктің жеке күш-жігері мен тырысуының нәтижесі, ал хал – мистикке емес, Құдайға тәуелді рухани күй-жағдай". Мұсылман философы Абд әл-Карим ибн Хауазин әл-Кушайри (т. 986, Нишапур, Иран, ө. 1074) екі ұғым арасындағы айырмашылықты "Ар-Рисала фи 'Илм ат-Тасаввуф" еңбегінде түйіндеп, "күйлер – сый, ал деңгейлер – еңбекпен алынған нәтиже" деді. Тазкия – рухани денсаулықты сақтау үшін үздіксіз тазару процесі. Дене денсаулығын сақтауға ұқсас, осы процестегі кез келген үзіліс бұрынғы жетістіктерді жоғалтуға әкелуі мүмкін, сондықтан жолдан ауытқудан әрқашан сақ болу керек. Осыған байланысты Имам Мұхаммед әл-Бусайри шейх Әбуль Хасан 'Али ибн Жафар әл-Харканиден (ө. 1033) тазару жолындағы күресте саликтың аулақ болуы тиіс негізгі он жеті жағымсыз психологиялық қасиет немесе мауани' (кедергілер) туралы сұрады. Егер салик осылардан қатаң түрде бас тартпаса, оның күш-жігері зая болады. Бұл қасиеттер әл-Ахлакуд-Дамима (қырып тастайтын қасиеттер) деп аталады, сондай-ақ жаман мінез-құлық ағашы деп те айтылады.

(ішкі-өзін) кезеңдері

Құранда нақты айтылған үш негізгі "нафс" немесе адам санасы деңгейі бар. Олар – нафстың даму, тазарту және толық игеру процесіндегі кезеңдер. Nafs al ammārah: жамандыққа ұмтылатын, басыбайлы жануарлық жаны немесе рухы. Nafs al lawwāmah: күресіп, өзін кінәлайтын жаны немесе рухы. Nafs al mutma'inna: толық қанағаттанған, Алланы сезінген жаны немесе рухы.

Жануар ()

Суфилердің жолы шайтан мен нәфс әл-аммараның ықпалынан босанумен басталады. Әл-Кашани оны былай анықтайды: бұйрық беретін жан – дене табиғатына (әл-табиа әл-баданийа) еңкейтін, адамды сезімдік ләззаттар мен құштарлықтарға жетелеуші және жүректі (қалбты) төменге тартатын жан. Ол – жамандықтардың мекені және кінәлі мінез-құлықтар мен жаман амалдардың бастауы. Нәфс бастапқы сатысында адамзатты жамандыққа итермелейді: осы – төменгі жан немесе қара ниеттер. Құранның осы аттас сүресінде пайғамбар Юсуф (Йосип) былай дейді: «Мен нәфсімнің күнәсіз екенін айтпаймын, әрине, адамның нәфсі жамандыққа шақырады». Ол мұнда Фараон уәзірінің әйелі Зулейканы азғындыққа ұшыратты деген жаламен түрмеге қамалу себебін түсіндіреді.

Жала жабушы (жалған)

Егер жан осы күреске түсетін болса, онда ол нафс әл-лаууама (өзін кінәлайтын жан) болады: бұл – «адамның ар-ожданы оянатын және өзімшіл ойға құлақ салғаны үшін өзін өкіндіретін» кезең. Осы күйге алғашқы сілтеме Қияма сүресінде келген.

Араб тіліндегі «лаууама» сөзінің мағынасы – жамандыққа қарсы тұру және жамандық жасағанын сезініп, Алладан кешірім тілеу. Осы сатыда адам әлемге өзімшілдікпен қараудың зиянды салдарына көне бастайды, бірақ әлі өзгертуге қабілеті жетпейді. Адамның жасаған жамандықтары енді оған ұнамай бастайды, ол қателік жасап, өкіну, содан кейін қайта қателік жасау цикліне түседі.

Тазкияның мақаматы

Адамның жетілу деңгейі тәртіп пен тырысқандық арқылы анықталады. Адам екі шектің арасында тұрады, ең төменгісі жануарлардан төмен, ал ең жоғарысы періштелерден биік. Бұл екі шек арасындағы қозғалыс `ilm al akhlaq, яғни этика ғылымында талқыланады. Дәстүрлі мұсылман философтары этика мен тазарту (тазкия) болмаса, басқа ғылымдарды меңгеру құндылығынан ғана емес, сонымен қатар түсініктің жолын тосады деп сенді. Сондықтан суфи әулиесі Баязид әл-Бустами: «Білім – ең қалың перде», ол адамды шындықты (хақиқа) көруден алшақтатады, – деген. Суфи ордендері (тариқа, көпше түрі – туруқ) дәстүрлі түрде тәзкияның негізгі элементтері мен оның практикалық қолданысын үйрететін оқу-жаттығу орындары болып есептеледі. Суфилер өздерін Құдайға ұмтылушылар (murīdūn) және жолшылар (sālikūn) ретінде қарастырады. Дұрыс тәрбие алу үшін муридтер өздерін ұстаздың (муршид) басшылығына жүктеуге шақырылады. Құдайды іздеу (ирада, талаб) және жолға (тарик) саяхаттау (сулук) – түрлі кезеңдер арқылы ішкі және этикалық өзгеріске ұшырауды қамтиды. Көптеген ордендер жеті мақамды (мақам, көпше түрі – мақамат, рухани жолдағы станция) қабылдағанмен, кейбіреулерінде одан да көп болуы мүмкін. Бұл станциялар аскетизмге бейім болғанымен, олардың негізгі функциялары этикалық, психологиялық және білім беру болып табылады: олар төменгі өзін (муджахадат әл-нафс) күрестіру және оны тәрбиелеу (риядат әл-нафс) құралы ретінде жасалған. Суфизмнің ең алғашқы және беделді мәтіндерінің бірі – «Китай әл-лума» кітабында Әбу Наср әл-Саррадж әл-Туси (988 ж. қайтыс болды) кейінгі қозғалыстарда танымал болған жеті мақамды атап көрсетеді. Олар:

Өкініш (тауба): Жүректе Құдайды танудың (нур е ма'рифат) жарығымен басталады, ол күнәнің рухани у екенін түсінеді. Бұл өкінішті, өткен кемшіліктерді өтеуге деген құштарлықты және болашақта олардан аулақ болуға деген қатысты тудырады. Тауба – әрбір рухани ластанудан кейін адамның тазалығын қалпына келтіру. Осы психологиялық күйді сақтау үшін белгілі бір маңызды элементтер қажет. Біріншісі – өзін-өзі тексеру (мухасаба), екіншісі – ішке шолу немесе медитация (мурақаба).

Сақтық (вара): Ықылас пен өзін-өзі ұстау. Вараның ең жоғары деңгейі – Алланы еске алудан бір сәтте де алаңдататын нәрселерден аулақ болу. Кейбір суфилер вараны ислам нанымдарының рас екендігіне сену, сенім мен іс-әрекеттерде тура болу, ислам міндеттемелерін орындауда тұрақтылық таныту және Құдаймен қарым-қатынаста сақтық сақтау деп анықтайды.

Зұһд (аскетизм): Қажеті жоқ нәрседен бас тарту және аз нәрсемен қанағат ету. Бұл – тек Құдайға қатысты міндеттемелерді білмейтін жүректің бос болуы, немесе әлемге деген жанның суықтығы мен жек көруі. Суфян әл-Таури сияқты танымал суфи басшылары зұһдты Алланың ризалығы мен қуанышына бағышталған жүрек әрекеті деп қарастырды және дүниелік амбициялардан алыс болды.

Фақырлық (кедейлік): Материалдық және рухани кедейлік. Бұл – ләззат пен билікке деген нәпстің талаптарын жоққа шығару және өзін-өзі көтермелеудің орнына, басқаларға қызмет етуге бағыну. Дервишті факир деп те атайды, яғни сөзбе-сөз кедей адам. Фақырлық – мүлікке деген сүйіспеншіліктің жоқтығы және тек Аллаға деген құштарлықтан басқа ештеңе жоқ жүрек.

Сабыр: Мистик үшін қажетті қасиет. Сабыр сөзбе-сөз төзу, көтеру және ауырсыну мен қиындыққа қарсы тұру дегенді білдіреді. Үш түрі бар: сабыр әл-амал (игі амалдар жасауда тұрақтылық); сабыр фил-амал (игі амал жасауда шыдамдылық); сабыр анил-амал (харамнан аулақ болуға шыдамдылық). Көптеген Құран аяттарында Алла сабырлыларды мақтайды, оларға деген махаббатын білдіреді немесе оларға берген дәрежелерін еске салады: «Шын мәнінде Алла сабырлылармен бірге». (2:153)

Тауәккүл (сенім): Бұл кезеңде бізде бардың бәрі Алладан екенін түсінеміз. Біз осы дүниеден гөрі Аллаға сенедіміз. Тауәккүлдің үш негізгі қағидасы бар: марифат, халат және а'мал. Тауәккүлге жетудің шарты – тәухидті шын жүректен мойындау.

Рида (қанағат): Қадаға (тағдырға) мойынсұну, бақытсыздыққа қарсы ашуланып немесе қарсылық көрсетпеу және тағдырдың барлық көріністерін шағымсыз қабылдау. Зұл Нун әл Мисридің айтуынша, рида дегеніміз – Алланың қалауын өз қалауыңнан бұрын артық көру, Алланың қалауын шағымсыз қабылдау және Алланың қалауы мен істегенінің бәрі жақсы екеніне сену. Ауырсынуды сезінбейтін жағдай рида е таби (табиғи) деп аталады: ал ауырсынумен бірге рида болғанда ол рида е ақли (ақылды) деп аталады. Бірінші жағдай – физикалық жағдай және міндетті емес. Екіншісі – ақылды жағдай, ол қажет: махаббаттан (Аллаға деген махаббат) туындайды. Суфи шейхтары, мысалы, 'Ала' әд-Даула Симнани мақамдарды ішкі жанның «жеті пайғамбары» тұрғысынан сипаттаған, әрбір пайғамбар адамның ішкі күйлерінің және қасиеттерінің біріне сәйкес келеді. Басқалары, мысалы, Хожа Абдалла Ансари тәзкияның кезеңдерін жүз станцияға бөлуге едәуір кеңейтіп қараған. Дегенмен, барлық сипаттамалардың арасында Аллаға қарайғы жолдағы станциялардың негізгі ерекшеліктері бірдей болып қалады. Суфизмдегі мақамдардың ең көрнекті еңбектерінің бірі – он бірінші ғасырдың муршиді Әбу Саид Әбул-Хайр жазған «Қырқ станция» (Мақамәт и Арба'ин).

Тазкияның Мамулат

Төменгі өзін жеңу және оны жетілдіру үшін суфилер ораза ұстайды (саум), тамақтан және судан бас тартады (jūʿ'), түнде Құран аяттарын оқу үшін ояқ жүреді (qiyām al layl), уақытша оқшаулану (khalawāt) кезеңдерін өткізеді, кедейлік пен мұқтаждық жағдайында адамдар тұрмайтын жерлерді шарлайды және ұзақ медитация жасайды (murāqaba, jam' al hamm). Өзін-өзі шектеу және бірте-бірте мақамдар арқылы өзгерудің қиын жолы, күш-жігерсіз мистикалық тәжірибелермен (ахвал) өріледі. Парсы мұршиді Әбу әл Нажиб әл Сухраварди осы процесті былай сипаттады: мистик тек Құдай үшін іс-әрекет жасау ('амл ли Аллаh), Алланы еске алу (дхикр Аллаh), Құран оқу, дұға және медитация (муракаба) арқылы ғана өзінің мақсатына жете алады, ол – ubudiyyah, Аллаға толық бағыну. Суфизммен байланысты жиі кездесетін тағы бір амал – рухани концерт, немесе «тыңдау» (сама'), онда қатысушылар поэзия оқу, музыка мен би орындайды, кейде шаттық пен екстаз сезіміне бөленеді. Көптеген суфи ṭuruq-тары біртіндеп даму бағдарламасын құрған, онда әрбір жаңа ізденуші (murīdūn) бастапқыда тілмен жасайтын зикр (zikr al lisani) деп аталатын амалға үйретіледі, ал соңында жүрекпен жасайтын зикр (zikr al qalbi) үйретіледі, ол бастапқыдан-ақ қолданылады.

Салафилердің көзқарасы

Мұхаммед ибн Абд әл-Ваххаб көптеген суфилік амалдарды қатты сынға алса да, былай дейді: "Біз суфилердің жолын және ішкі жанды (яғни, тазкияны) жүрек пен мүшелерге байланысты күнәлардың жамандықтарынан тазартуды жоққа шығармаймыз, егер адам шариғат ережелерін және тура, сақталған жолды берік ұстанса. Бірақ біз оның сөзін және амалдарын теңеу арқылы (тауиль) түсіндіруді өз үстімізге алмаймыз. Біз тек қана Алла Тағалаға ғана сенеміз, Одан ғана көмек тілейміз, жалбарынамыз және барлық ісімізде Оған ғана тәуелденеміз. Ол бізге жеткілікті, ең жақсы сенімді сақтаушы, ең жақсы қамқор және ең жақсы көмекші."