Кіріспе

Джудит Рич Харристің 1998 жылғы кітабы "Тәрбиенің болжамы: Балалар неліктен сондай болып өседі" – психолог Джудит Рич Харристің 1998 жылғы кітабы. Алғаш рет 1998 жылы Free Press баспасынан шыққан, 2009 жылы қайта жаңартылған басылымы жарық көрді. Кітап 1999 жылы Пулитцер сыйлығына (ғылыми-танымдық әдебиет) ие болды. "Тәрбие" сөзінің "орта" сөзімен мағыны бірдей қолданылуы, балалардың дамуына гендерінен өзге, ата-аналарының тәрбиесі әсер етеді деген болжамға негізделген. Мен бұны тәрбиелік болжам деп атаймын. Өзім екі бала өсіріп, бала дамуы бойынша колледж оқулығының үш басылымын бірге жазғаннан кейін ғана осы болжамға күдікпен қарадым. Соңғы кезде ғана оның бұрыс екеніне көз жеткіздім. |quote=Тәрбиелік болжам|width=40%|source=1-тарау, 2-бет. Көптеген егіздерді зерттеулер үй ортасы мен жеке тұлға арасындағы мықты байланысты анықтамады. Бір жұп егіздер бірге өссе де, бөлек өссе де бір-бірінен көп жағдайда ерекшеленеді. Асырап алынған туыстар да, қаны жок балалар сияқты, мінез-құлқы жағынан ұқсамайды. Тәрбие стилі сияқты жүйелі факторлардың орнына, кездейсоқ даму шуы болуы мүмкін. Атап айтқанда, Харрис туылған ретінің әсеріне де қарсы пікір білдіреді. Ол былай дейді: "Туылған ретінің әсері көздің бұрышынан көрінетін, бірақ жақыннан қарағанда жоғалып кететін нәрселерге ұқсайды. Олар қайта-қайта пайда болады, себебі адамдар оларды іздеп, деректерін қайта-қайта талдап, оларды табуға тырысады". Харристің ең инновациялық идеясы – отбасы шеңберінен тысқары қарап, баланың психикасын қалыптастырудағы маңызды фактор ретінде құрбылар тобына назар аудару болды. Мысалы, иммигранттардың балалары ана тілін оңай үйреніп, ата-аналарының емес, құрбыларының акцентімен сөйлейді. Балалар ата-аналарына емес, сыныптастарымен және ойын достарымен өзін-өзі теңестіреді, мінез-құлқын құрбылар тобына бейімдейді, бұл жеке тұлғаның сипаттарын қалыптастыруға көмектеседі.

Қабылдау

"Тәрбиелік болжам" әртүрлі пікірлерге бөлінді. Нейробиолог Роберт Сапольски оның кітабы "нақты ғылымға негізделген" дейді. Гарвард университетінің психологы Стивен Пинкер бұл кітаптың "психология тарихындағы шешімді момент ретінде қарастырылатынын" болжайды. Ортаның IQ-ға қалай әсер ететінін зерттейтін Венди Уильямс: "Ата-аналардың балалардың когнитивтік қабілеттері мен мінез-құлқына әсер ететінін көрсететін көптеген жақсы зерттеулер бар" деп мәлімдейді. Дегенмен, Харрис өзі "Тәрбиелік болжам" ата-аналарды балаларына немқұрайлылықпен немесе жамандықпен қарауға итермелейді деген ойды ең қатаң түрде жоққа шығарды. Ол ата-аналар балаларына жақсылық жасай беруге жалғасады дейді, себебі "сіз достарыңыз бен серігіңізге жақсылық жасайсыз, тіпті олардың мінезін қалыптастыруға үміт етпесеңіз де. Сіздің ұлы ата-бабаларыңыз да балаларына жақсылық жасаған, тіпті олар тәрбиенің маңызды екеніне сенбесе де".

Пікірлер

"Ата-ана маңызды ма?", Малкольм Гладуэлл, "Нью-Йоркер", 17 тамыз, 1998 жыл. Психопарақша шолуы, Ричард Ниолон. "Тәртіптің күші", Кэрол Таврис, "Нью-Йорк Таймс", 13 қыркүйек, 1998 жыл.