Кіріспе
Американдық-канад психологы және ғалымы Мэри Динсмор Эйнсворт (1 желтоқсан 1913 жыл - 21 наурыз 1999 жыл) – бала даму психологы, ол тіркелу теориясын дамытудағы еңбектерімен танымал. Ол бала мен оның негізгі күтушісі арасындағы ерте эмоционалдық байланысты бақылау үшін «жағдайды зерттеу» әдісін жасады. 2002 жылғы «Жалпы психология шолуы» сауалында Эйнсворт 20 ғасырдың ең көп сілтемеленген 97-ші психологы деп танылды. Эйнсворттың көптеген зерттеулері қазіргі тіркелу теориясының «негізгі тастары» болып саналады.
Mary Dinsmore Ainsworth (; December 1, 1913 – March 21, 1999) was an American Canadian developmental psychologist known for her work in the development of the attachment theory. She designed the strange situation procedure to observe early emotional attachment between a child and their primary caregiver. A 2002 Review of General Psychology survey ranked Ainsworth as the 97th most cited psychologist of the 20th century. Many of Ainsworth's studies are "cornerstones" of modern day attachment theory.
Өмір
Мэри Динсмор Салтер 1913 жылғы 1 желтоқсанда Огайо штатының Глендейл қаласында дүниеге келді. Оның әкесі тарих мамандығы бойынша магистр дәрежесін алған, Цинциннатидегі өндіріс фирмасында жұмыс істеген, ал анасы медбике болған. Оның ата-анасы екеуі де Дикинсон колледжінің түлектері болды, олар "жақсы гуманитарлық білімді жоғары бағалады" және балаларының үлкен академиялық жетістіктерге қол жеткізуін күтті. 1918 жылы оның әкесінің өндіріс фирмасы оны жұмысқа жіберді және отбасы Торонтоға, Онтариоға, Канадаға көшіп барды, мұнда Салтер балалық шағының қалған бөлігін өткізді. Салтер білімге шұғыласы бар, ерекше қабілетті бала болды. Ол үш жасында оқуды бастады, ал отбасы аптасына бір рет жергілікті кітапханаға баратын, онда анасы оның жасына сәйкес кітаптарды таңдап беретін. Салтер мектепте өте жақсы оқыды және 15 жасында Уильям Макдугалдың "Характер және өмірге қатысты мінез-құлық" (1926) кітабын оқығаннан кейін психолог болуға шешім қабылдады. Бітіргеннен кейін Салтер 1942 жылы Канада әйелдер армиясына қосылғанға дейін Торонто университетінде оқытушы болып жұмыс істеді. 1950 жылы Торонто университетінің психология факультетінің аспиранты Леонард Эйнсвортқа тұрмысқа шығып, оның Лондон университетінің колледжінде докторлық диссертациясын қорғауын күту үшін онымен бірге Лондонға көшіп барды. Леонардтың мансабы үшін онымен 10 жыл бойы әртүрлі орындарға ілесіп жүру Мэриге Джон Боулби сияқты көптеген белгілі психологтармен танысып, жұмыс істеу мүмкіндігін берді, сондай-ақ олар Уганданың Кампала қаласына көшіп келгенде, оның алғашқы "ана мен бала" бақылауын жүргізуге мүмкіндік туды. 1999 жылғы 21 наурызда 85 жасында инсульттан қайтыс болды.
Алғашқы жұмыстар
Аспирантурада Мэри Уильям Э. Блатцтің жетекшілігімен оқыды. Блатц "қауіпсіздік теориясы" деп атаған саланың зерттеуіне баса назар аударды. Бұл теория Блатцтің ата-анаға тәуелділіктің әртүрлі деңгейлері ата-аналармен қарым-қатынастың сапасын, сондай-ақ болашақ серіктестермен қарым-қатынастың сипатын анықтайды деген ойын жеткізеді. Оның тәуелділік деңгейлері: қауіпсіз тәуелділік, тәуелсіз қауіпсіздік, дамымаған тәуелділік қауіпсіздігі және жетілген қауіпсіз тәуелділік деп аталады. Блатцтың теориясына сәйкес, қарым-қатынастағы өзара әрекеттесу неғұрлым сенімді және жетілген болса, қарым-қатынас денсаулыққа пайдалы және қауіпсіздікке толы болуы мүмкін. Канадалық әйелдер корпусынан кеткен соң ол Торонтоға оралып, жеке психологияны оқытуды және зерттеулер жүргізуді жалғастырды. 1950 жылы Леонард Эйнсвортқа үйленді және онымен бірге Лондонға көшті, оның Университет колледжінде аспирантураны аяқтауына мүмкіндік беру үшін. Англияда Эйнсворт Тависток клиникасында Джон Боулбидің зерттеу тобына қосылып, анасынан айырылудың бала дамуына тигізетін әсерін зерттеді. Ана мен бала арасындағы байланыстың бұзылуының қалыпты ана-бала қарым-қатынастарымен салыстыру нәтижесінде анасы жоқ баланың "жағымсыз даму салдарына" ұшырауы анықталды. Эйнсворттың осы зерттеуден туған кітабы "Угандадағы балалық шақ" – тілдік, мәдени және географиялық шекараларды кесіп өтетін жалпыға ортақ ерекшеліктерді көрсететін, бекініс дамуы туралы ерекше және классикалық этологиялық зерттеу болып табылады. Мэри Эйнсворт күйеуі сот-медициналық психолог ретінде Балтиморға тағайындалғанда онымен бірге келді. Бірінші эпизодта нәресте мен оның күтушісі көптеген ойыншықтармен жабдықталған жағымды зертханалық ортаға кіреді. Бір минуттан кейін нәрестеге бейтаныс адам кіреді және баяу танысуға тырысады. Күтуші үш минутқа баланы бейтаныс адаммен қалдырады, содан кейін қайта оралады. Күтуші екінші рет кетеді, баланы үш минутқа жалғыз қалдырады; содан кейін бейтаныс адам кіріп, нәрестені жұбатуға ұсыныс жасайды. Соңында күтуші оралып, баланы қолына алуға нұсқау алады. Эпизодтар нәрестенің стрессін бірте-бірте арттыра бастағанда, бақылаушы нәрестенің мінез-құлық жүйелері арасындағы қозғалысын: зерттеу және бекініс мінез-құлқының өзара әрекеттесуін, ата-ананың қатысуымен және қатысусыз байқай алады. Олардың мінез-құлқына сүйене отырып, Эйнсворттың Балтимордағы алғашқы зерттеуіндегі 26 бала үш классификацияның біріне жатқызылды. Бұл топтардың әрқайсысы күтушімен байланыстың әртүрлі түрін көрсетеді және қарым-қатынастың әртүрлі формаларын, эмоциялық реттеуді және қабылданған қауіп-қатерлерге жауап берудің әртүрлі жолдарын білдіреді. Оның "Адамгершілік жағдай" экспериментінен көптеген нәтижелер алынса да, сын-пікірлер де болды. Онда анаға тым көп көңіл бөлінген және жалпы бекініс стилін өлшемегені айтылды. Сыншылар Айнсворттың жұмысы тек орта таптық американдық отбасылармен жүргізілгендіктен, оның жұмысы бұрмаланған деп мәлімдеді. Сондай-ақ, эксперимент жасанды және экологиялық жарамсыз деп есептеді.
Қауіпсіз бекіту
Анасына қауіпсіз байланысы бар бала, күтушісі қасында болғанда, оны зерттеу үшін "қауіпсіз база" ретінде пайдаланып, еркін зерттейді. Бала күтушісі қасында болғанда бейтаныс адаммен қарым-қатынас жасайды, ал күтуші кеткенде қатты ренжіп, күтушісі қайтып келгенде қуанышпен қарсы алады. АҚШ-та орта тапқа жататын нәрестелердің шамамен 70 пайызы осы зерттеуде қауіпсіз байланыс көрсетті.
Қауіптілікке төзімді, қауіпсіз емес жалғау
Қауіпті-амбивалентті/қарсыласатын (С) санатындағы балалар ажырасу алдында да мазасыздық танытты, күтушісі оралғанда жабысып, тыныштандыру қиын болды. Олар күйреу кезінде наразылық белгілерін (C1 түрі) немесе көмексіздікке бой алдырып, пассивтілік белгілерін (C2 түрі) көрсетті. Айнсворттың бастапқы үлгісіндегі барлық алты С баласы "Бөгде ортадағы жағдай" тәжірибесінің эпизодтары барысында соншалықты мазасыздық танытқандықтан, бақылау тоқтатылуға мәжбүр болды. Сәбилердің бір пайызы көмексіз жағдайда жоғары деңгейде пассивтілік және бейқызметтік көрсетті.
Ұйымдаспаған/бағдарсыздық
Төртінші санатты Эйнсворттың әріптесі Мэри Мэн қосты. 1990 жылы Эйнсворт жаңа "D" жіктелуіне қолдауын білдірді, бірақ бұл қосымшаны "қосалқы санаттарды ажыратуға болатындығы тұрғысынан ашық деп қарастыруды ұсынды", себебі D жіктелуі тым кең болып, әртүрлі мінез-құлық түрлерін қамтуы мүмкін деп алаңдады. Мэри Эйнсворт жіктеген басқа санаттардағы нәрестелер бөліну және қайта қосылу стресімен күрескенде белгілі бір реакция жолын көрсетеді, ал D типіндегі нәрестелерде ешқандай бейімделу механизмі байқалмайды. Шындығында, бұл нәрестелерде "күшті жақындық іздеуден кейін күшті қашу немесе күтушілерімен (немесе екеуі де) қайта кездескенде мазасыздық пен бағдарының жоғалтылуы" сияқты аралас белгілер кездеседі. STEEP жобасы бойынша, дезорганизацияланған/дезориентацияланған (D типі) нәрестелердің сілекейіндегі кортизол концентрациясы дәстүрлі (ABC) жіктелімдердегі нәрестелерге қарағанда жоғары екені анықталды. Бұл зерттеудің нәтижелері дәстүрлі (ABC) мінез-құлықтарының әртүрлі жіктелуі физиологиялық стресс реакциясына әсер ететін факторға айналатын стресс реактивтілігінің моделін көрсетеді.
Негізгі жұмыстар
Эйнсворт, М. және Боулби, Дж. (1965 ж.). Бала күтімі және махаббаттың дамуы. Лондон: Пингвин кітаптары. Эйнсворт, М. (1967). Угандадағы нәрестелік шақ. Балтимор: Джонс Хопкинс. Эйнсворт, М., Блехар, М., Уотерс, Е., және Уолл, С. (1978). Еркелеу үлгілері. Хиллсдейл, Нью-Джерси: Эрлбаум.