Кіріспе

Фольклорлық мұсылман ән жанры

Маппила әндері (немесе Маппила Паатту) – Үндістанның Керала штатындағы Малабар аймағындағы маппила халқы араб-малаялам тілінде, мелодиялық үлгіде (Ишал) орындалатын фольклорлық мұсылман ән жанры. Маппила әндері ерекше мәдени сәйкестікке ие, сонымен бірге Кераланың мәдени дәстүрлерімен тығыз байланысты. Әндерде араб және малаялам тілдерінен өзге, парсы, хиндустани және тамил тілдерінен де сөздер жиі қолданылады, бірақ грамматикалық құрылымы әрқашан малаялам тіліне негізделген. Олар дін, махаббат, сатира және батырлық сияқты тақырыптарды қамтиды және туған күн, үйлену, қайтыс болған кезде жиі орындалады. Маппила Паатту бүгінде малаялам әдебиетінің ажырамас бөлігі болып табылады және кейбір зерттеушілер оны малаялам әдебиетінің ең танымал саласы деп санайды, оны Кераладағы барлық малаяли қауымдары мен Карнатака штатындағы бери тілді қауымдар ұнатады.

Тарих

Маппила әндері жеті ғасырдан бері таралып келеді, алғашқы жазба жұмысы – 1607 жылы Қади Мұхаммедке жатқызылған Muhyidheen Mala. Одан кейін осы арнада көптеген әдеби материалдар жасалды; бір мәлімет бойынша, 1976 жылға дейін осылардың 1600-ден астам толық немесе фрагменттері белгілі болды. Ғасырлар бойы Малабар мапиллаларының діни және саяси ортасына сәйкес, мапилла патуының түрлі түрі жазылды. Алғашқы ғасырлар негізінен діни туындыларға бағышталса, отаршылдық кезеңде "Падапатту" деп аталатын соғыс әндері жанры дамыды. Ғасырлар бойы романтикалық жырлардан және үйлену әндерінен бастап философиялық ойларға, теңіз саяхаттарына және тіпті су тасқыны сияқты түрлі тақырыптарды қамтитын басқа да санаттар өркендеді.

Алғашқы еңбектері

Мапилапаттудағы ең ерте белгілі мерзімделген туындылар 17 ғасырға жатады және көбінесе Мала жанрына қатысты.

Малаппатту

Мапила әндерінің мала жанры, көбінесе араб-малаялам әрпімен жазылған, исламның ізгі тұлғаларын, жоғары рухани дәрежеге жеткендерін мадақтаудан тұрады. Әдетте, мұндай туындылардың көпшілігі суфи ақындарының (аулия) өміріне арналған. Осы әндердің көпшілігі осы әулиелердің "адам күшіне жетпейтін" істерін баяндайды. Суфизмнің Мапилалар арасында бекіген кезеңде осы әндер кең танымал болды. Әр мала көбінесе Тариқат деп аталатын суфи орденінің басшысына сәйкес келеді, оны өлеңдерде мадақтап, оның қабілеттерін адам мүмкіндігінен асырып көрсетеді. Олардың ішінде Мухиддин мала, Рифаи мала, Шадули мала, Аджмер мала және Нафисаф мала ең танымалдары. Олардың әрқайсысы тиісінше суфи ордендерімен байланысты, ал соңғысы Мысырлық суфи әйелі Саида Нафиса туралы айтады, ол көбінесе Нафисатул Мисрийя деп аталады. 17 ғасырда Малаппатту жанрында басқа да танымал туындылар жарық көрді, атап айтқанда, Ахмадул Кабирдің Рифаи маласы (1623), Манантакат Кунхикоя Тангалдың Усвац маласы (1628) және Валия Насихат маласы (1674). Бұл туындылар португалдықтардан кейінгі кезеңде, Мапилалардың өмір сүруі мен ұлттық ерекшеліктері күйреген кезде, қоғамға идеологиялық үгілдер жеткізді. "Каппаппату" 600 жолдан тұрады, бір "Ишал" құрамында жазылған, адам денесінің өмірлік саяхатын, теңізде кемемен жүзумен салыстырып, өткір тілмен және әзілмен баяндайды. Каппаппату ғасырлар бойы үлкен танымаллыққа ие болды, Мухиддин маласынан кейін екінші орында тұрды.

Мойынқұлты Вайдьяр

Мойынкутти Вайдьяр (1857-1891), көбінесе Махакави (үлкен ақын) деп аталады, тарихи тұрғыдан алғанда ең танымал және нағыз Маппила ақындарының бірі саналады. 1857 жылы Малапурам ауданындағы Кондоттиде аюрведиялық отбасында дүниеге келген ол санскрит және араб тілдерін жақсы білген. Он жеті жасында "Бадарл-мұнир Хуснул Жамал" (1872) романтикалық эпосын жазды. Онда Мұхаммед пайғамбар мен оның серіктерінің Бадр шайқасы туралы айтылады. "Малапурам Падаппатту" (1883), сондай-ақ "Мадхинидхи Мала" деп белгілі, 18-ші және 19-шы ғасырлардағы Малапурамдағы шаруалар өмірінің және күресінің жасырын ағымдарын бейнелейді. Мойынкутти Вайдьярдың әндері ойдың тереңдігімен, қолданылған метафоралардың көркемдігімен, шығармашылық салыстыруларымен және әртүрлі ырғақтарымен (сазды әуездерімен/режимдерімен) ерекшеленеді. Махакави Мойынкутти Вайдьярды еске алу комитеті құрған "Пуликкотил Хайдер Смарака Пураскарам" сыйлығы Маппилаппату өнеріне үлес қосқан тұлғаларға табыс етіледі. 1979 жылы сәуір айында Кераланың бұрынғы бас министрі С.Х. Мохаммед Коя ақынның туған қаласы Вандурда оның ескерткішінің іргетасын салды, бірақ ол жұмыс осы күнге дейін аяқталған жоқ. 1979 жылы "Маппила Кала Сахитья Веди" оның шығармаларының жинағын "Пуликкотил Критикал" деген атпен жариялады.

1920-жылдар және одан кейінгі жылдар

ХХ ғасырдың басында Малаялам тілінің Мапилапатту жанрындағы ықпалы арта түсті. Бұл кезең Малабар аймағында діни реформалар мен ұлттық бірігу қозғалысының күшеюімен еректелді. Сол заманғы әндерде бүкіл үнді ұлтшылдығы және британдық үстемдікке қарсы тәуелсіздік күресі тақырыптары да көтерілді. 1921 жылғы Малабар көтерілісі осы жанрдағы әндердің көптеген түрлерінің пайда болуына себеп болды. С.А. Джамиль – Мапила әндерінің «кату патту» (хат әндері) жанрымен тығыз байланысты ақын. Оның ең танымал туындылары – 1976 жылы жазылған «Ethrayum bahumanappetta ente priya bharthavu vayikkuvan» (О, құрметті жарым, сенің сыйлықтарың көп) және «Abu Dhabeelullorezhuthupetti» (Абу-Дабидегі хат сандығы) атты хат-жауап дуэті. Біріншісі – әйелінің Абу-Дабиде жұмыс істеп жүрген күйеуіне отанына қайтуын сұрап жазған хаты, ал екіншісі – күйеуінің жауабы. Перс шығанағында күйеулерінен айырылған Малабар әйелдерімен психологиялық кеңес жүргізген ақын, бірінші әнде әйелдердің ажырасу кезіндегі қайғысын суреттеген. Әннің мәтіні әйелдің сексуалдық және эмоционалдық қажеттіліктеріне тоқталып, қоғамда мақтау мен пікір қақтығысын тудырды. Күйеуінің жауабы ретінде жазылған екінші ән де 1970 жылдардың соңында Таяу Шығысқа жасаған сапарларында Мапила диаспорасымен болған әңгімелеріне негізделген. Онда отбасыларынан алыс қалған қонақ жұмыскерлердің қиындықтары мен эмоционалдық тартысы бейнеленген. Бұл әндер сол кездегі түрлі діндердегі диаспора қауымына зор әсер етіп, көптеген адамдар жұмыстарын тастап, өз отандарына қайта оралуға мәжбүр болды. «Кату патту» (хат түріндегі әндер) жанры С.А. Джамильдің туындыларынан бұрын да болғанмен, оның еңбектері осы жанрды Малабар халқының арасында кеңінен танымал етті.

Мапилаппаттуда әйелдер

Мапила әйелдері Мапилапатту мәдениеті мен әдебиетінде әртүрлі жолдармен маңызды орын алады. Мапилапатту әдебиетінде әйел ақындардың болуы малаялам әдебиетіндегі алғашқы әйелдердің пайда болуына дейін бұрыннан бар еді. Көптеген Мапила әндерінің негізгі тақырыбы әйелдер болды. Пуликкотил Хайдердің "Марияккуттиюде Кат" және С. А. Джамильдің "Дубай кату пату" сияқты әндері Мапила қауымындағы әйелдер өмірінің эмоционалдық жақтарына назар аударды. 20-шы ғасырдың басында Мапила қауымында реформалық қозғалыстар күшейді. Олар Мала әндерінің Исламның негізгі қағидаларына қайшы келетінін айтып, оларды жиі "Хурафат" деп атады. Бірақ кейде олар өздерінің идеяларын тарату үшін сол құралдарды қолданды. Мысалдарға Паришкара Мала және Дурачара Мала жатады. Ваялар Рамаварма көптеген танымал Мапила әндерін жазған. Мапила әндері 1954 жылғы "Каяларкаатху вала эринджапполь" фильмінен бастап малаялам киносында кең таралды (К. Рагаван, "Нилакуйил"). Басқа да танымал әндерге Куттикуппаям фильмінен "Ору котта поннундалло" және М. С. Бабурадждың "Умма" фильмінен "Палану тенану" жатады. Бұл жанрдағы әндерді көрнекті түрде пайдаланған фильмдер: Майланчи, Патиналамраву, Ульпати, Самманам, Мания Маха Жаннагале, Саммаленам, 1921 және Марк Антоний. "Джай Хинд" телеарнасы "Мапилапаттукал" атты реалити-шоуды көрсетті.

Ваидяр Смаракам

1999 жылы Кераланың сол кездегі бас министрі Э. К. Наянар ақынның туған жері Кондоттиде Махакави Мойинкутти Вайдьяр Смаракамды мәдени орталық ретінде ашты, мақсаты – Мапиллаппату туралы зерттеулерге қызығушылық тарту және оны малаялам тілінде зерттеу мен түсіндіру. 1994 жылғы 24 желтоқсанда негізгі тас сол кездегі бас министр К. Карунакаран салған. Орталықта «Mappilappattu» және «Mappila kali» мамандықтары бойынша сертификаттық курстар өтеді. Сондай-ақ, оған фольклорлық зерттеу орталығы, тарихи мұражай және арабша малаяламдағы және басқа да қолжазбалардағы сирек қолжазбалар жинақталған анықтамалық кітапхана қосылған. Жыл сайын «Ваидьяр Махоцвамы» фестивалі өткізіледі, ол екі-үш күндік шара болып, Маппила өнерінің барлық түрлеріне қатысты мәдени және әдеби бағдарламаларды қамтиды. Фестиваль барысында Вайдьяр еске алу лекциясы оқылады. 2005 жылы оның шығармаларының екі томдық жинағы «Махакави Мойынкутти Вайдьяр, Сампурна Критикаль» кітабы ретінде Махакави Мойынкутти Вайдьяр Смарака Комитеті Керала Үкіметінің Мәдениет министрлігінің қолдауымен жарық көрді. Сондай-ақ, Мойынқұтти Вайдьяр туралы «Махакави Мойынкутти Вайдьяр Паданангал» атты эсселер жинағы жарияланды. 2008 жылғы 12 маусымда Кераланың білім және мәдениет министрі М. А. Бейби Ваидьяр Смаракам кешенінде халықтық және мапила өнерін зерттеу және зерттеу жөніндегі Махакави Мойынкутти Вайдьяр еске алу орталығын (SCARF) ашты. 2009 жылы Касаргад ауданындағы Мограл қаласында Маппила халық өнерін зерттеу жөніндегі аймақтық орталық құрылды.

Басқа мекемелер

2001 жылы құрылған «Керала Маппила Кала Академиясы» Кераладағы осы музыка жанрына арналған. Академия жыл сайын Мапиляппату саласындағы еңбегі сіңген тұлғаларды марапаттайды және осы саладағы зерттеушілерге стипендиялар тағайындайды. Сыйлықтар Мапиляппату саласындағы Гүл Мохаммед, К. К. Мохаммед Абдул Карим және Кади Мохаммед сияқты белгілі тұлғалардың есімдерімен аталады. 1992 жылы құрылған «Бүкіл Керала Маппила Сангита Академиясы» Махакави Мойынкутти Вайдьяр атындағы және М. С. Бабураж атындағы сыйлықтарды орнатып, Маппила өнеріне баса назар аударатын жылдық өнер фестивальдарын өткізеді.