Кіріспе

Григорь Виеру (14 ақпан 1935 – 18 қаңтар 2009) – молдаван ақыны, жазушы және біртүрілдік идеясын қолдаушы, балаларға арналған өлеңдері мен кітаптарымен белгілі. Оның поэзиясы – жанды табиғат суреттері, патриотизм және қасиетті ана бейнесіне құрметпен сипатталады. Виеру румын тілінде жазған. 1993 жылы Румын академиясының корреспондент мүшесі болып сайланды.

Ерте өмір

Ол сол кезде Румынияның бір бөлігі болған Хотин округінің Перерита ауылында (қазіргі Молдованың Бричени ауданының бөлігі) дүниеге келген. Оның ата-анасы Павел мен Евдокия Виеру (құрметті Дидич) шаруалар болған. 1950 жылы ол туған ауылының 7-сынып мектебін бітірді, содан кейін Липчанидегі орта мектепке оқыды және оны 1953 жылы аяқтады.

Жеке өмір

Виеру 1959 жылдан бері Раиса Виерумен үйленген; олардың Теодор мен Калин Виеру деген екі ұлы болған.

Шығармашылық жұмыс

Оның алғашқы баспа дебюті 1957 жылы болды, балаларға арналған өлеңдер жинағы «Alarma» («Alarm»), оны әдеби сыншылар жоғары бағалады. Келесі жылы Виеру Кишиневтегі Ион Крянгэ атындағы педагогикалық мемлекеттік университетін тарих және филология мамандығы бойынша бітірді. Ол балаларға арналған «Scînteia Leninistă» («Лениншік») журналында редактор болып жұмыс істеді, қазір ол «Noi» («Біз») деп аталады, сондай-ақ «Tînărul leninist» («Жас ленинші») газетінде редактор болып жұмыс істеді, қазір ол «Florile Dalbe» («Жарқын гүлдер») деп аталады. 1959 жылы ол Молдавия Жазушылар одағының «Nistru» («Днестр») журналының редакторы болды, қазір ол «Basarabia» деп аталады. 1960 жылдан 1963 жылға дейін «Cartea Moldovenească» («Молдова кітабы») баспасының бас редакторы қызметін атқарды. 1967 жылы Виерудің 1965 жылы жарық көрген «Барлық жастағы оқырмандарға арналған поэзия» кітабы Молдавияның жастар әдебиеті сыйлығымен марапатталды. Келесі жылы оның «Your Name» («Сенің есімің») кітабы Молдавия университеттеріндегі қазіргі заманғы әдебиет курсының бір бөлігіне енді. Ол тағы бір балалар әңгімесі/сурет кітабы «Bread and Dew» («Нан мен шық») жазды, онда Кишиневте ата-анасымен бірге тұратын 4 немесе 5 жасар Дору есімді ұл бейнеленген. Григоре Виерудің поэзиясы (әндер жинағы «Poftim de intrați», «Cine crede» т.б.) Молдавияның көптеген композиторларына шабыт берді, ал ақынның өзі көптеген әндердің авторы («Să crești mare» т.б.). 1964 жылдан бастап ол композитор Юлия Цибулскаямен бірлесіп жұмыс істеді («Soare, soare», «Clopoțeii», «Stea stea, logostea», «Ramule neamule», «Cîntînd cu iubire» т.б.). Ол Кантемир ауданындағы Кочулия ауылындағы «Поэзия үйінің» тұрақты қонағы болды. Мектепке дейінгі балаларға арналған танымал «Albinuța» («Ара») кітабы да осы жерде жазылған. 1968 жыл ақынның өмірінде шешуші кезең болды; бұл жыл Иоан Друцаның кіріспесімен жарық көрген «Numele Tău» («Сенің есімің») лирикалық жинағымен ерекшеленді. Кітап әдеби сыншылар тарапынан ең өзгеше поэзиялық туынды ретінде бағаланды. Ол жарық көрген жылы қазіргі ұлттық әдебиет курсы аясында университеттерде оқылды. Жинақтағы үш өлең Тюдор Аргези, Люциан Блага және Бранкузиге арналған, ал тағы екеуі Николае Лабиш пен Марин Сорескуға арналған. Соғыстан кейінгі кезеңде Бессарабия поэзиясында мұндай арнаулар алғаш рет пайда болды.

Саяси қызмет

1971 жылдан бастап Григорь Виеру Коммунистік партиясының жастар ұйымының мүшесі болды. 1973 жылы Григорь Виеру совет жазушылары делегациясымен бірге Прут өзенін кешіп өтті. Ол «20 ғасыр» журналының редакторларымен – Дан Хаулича, Штефан Августин Дойнаш, Иоаничи Олтеану, Гео Шербан, Татьяна Николеску – кездесті. Өтініші бойынша Путна, Воронец, Сучевица, Драгомирна, Вăратек монастырьларын аралады. Ол Кишиневке кітапқа толы қаппен оралды. Кейін ақын былай деп мойындады: 1974 және 1977 жылдары Румын жазушылар одағының президенті шақырған Виеру Бухарест, Констанца, Яссы және Трансильвания қалаларына сапарлады. 1978 жылы «Юнимеа» баспасы Виерудің Румынияда жарық көрген тұңғыш туындысы – «Жұма жұлдызы» кітабын басып шығарды. 1989 жылы ол Молдова Парламентінің депутаты болып сайланды және Молдова мен Румынияның бірігуі үшін үгіт жүргізді. Келесі жылы Румын академиясының құрметті мүшесі болып сайланды. 1992 жылы Румын академиясы Виеруді Нобель бейбіт сыйлығына ұсынды. 1995 жылы ол Румын радио хабар тарату компаниясының директорлар кеңесіне мүше болып кірді, ал 1996 жылы бірнеше румын әдеби сыйлығын жеңіп алды. 2000 жылы Виеру Румын үкіметінен «Еминеску» медалімен марапатталды.

Бессарабияның ұлт-азаттық қозғалысына қатысуы

80-жылдардың соңында Григорь Виеру Бессарабиядағы ұлттық азаттық қозғалысының алдыңғы қатарында болды, оның өлеңдері (оның сөздеріне жазылған әндері қоса) Бессарабиядағы румындардың ұлттық санасын оятуда маңызды рөл атқарды. Виеру Молдова Халық фронтының негіс қалаушыларының бірі және 1989 жылғы 27 тамыздағы Ұлы Ұлттық құрылтайдың ұйымдастырушылары мен көшбасшыларының бірі. Ол КСР Жоғарғы Кеңесінің 13-сессиясындағы пікірсайыстарға белсенді қатысты, онда румын тілі мемлекеттік тіл деп жарияланды және латын әрпіне көшуге келісім берілді.

Өлім

2009 жылдың 16 қаңтарында Виеру ауыр жол апатына ұшырап, Кишиневтегі жедел жәрдем ауруханасына түсті. Григорь Виеру политравма, жабық бас-ми жарақаты, мидың соққысы, жабық кеуде жарақаты, жүрек пен өкпе соққысы және ішкі органдардың соққысымен өте ауыр жағдайда болды, аман қалу мүмкіндігі шектеулі еді. Жол апаты 15 қаңтардан 16 қаңтарға қараған түні сағат 1:30-да R3 тас жолында, Кишинев – Ханчешти – Чимишлия – Басарабеаска бағытында болды. Көлікті Георге Мунтеану басқарды, ол Молдова Республикасының еңбек сіңірген артисі және Кишиневтің "Joc" халық би тобының директорының орынбасары еді, оның жағдайы салыстырмалы түрде жеңіл болды. Григорь Виеру 2009 жылдың 20 қаңтарында Кишиневтегі Армеана көшесіндегі Орталық зиратта жерленді. Құрмет көрсетуге ондаған мың адам келді, профессор Дан Дунгачю оларды Григорь Виерудің жақтастары деп атады. Чишиневте Доина мен Ион Алдеа Теодоровичтердің жерленгенінен кейін мұндай көпшілік жиналған жерлеу рәсімі болған емес. 2009 жылдың 20 қаңтары Молдова Республикасында аза күні деп жарияланды, сағат 10:00-де бүкіл елде бір минуттық үнсіздік сақталды. Виерудің жерлеу рәсімі "Телерадио Молдова" арнасында тікелей эфирде көрсетілді.

Мұра

Молдова Республикасындағы бірнеше мектеп, Кишиневтегі бульвар және Яссыдағы көше Григоре Виерудің құрметіне аталған. 2010 жылдың 11 ақпанында, туған күніне үш күн бұрын, ақынның бюсті Классикалар аллеясына орнатылды. Бузаудағы бір көше Григоре Виерудің құрметіне аталған: Григоре Виеру көшесі.

Марапаттар

1996 жылы ол бірнеше румын әдеби сыйлығын жеңіп алды, және сол жылдың 23 тамызында ол Республика орденімен марапатталды (Молдова). Румыния президенті Траян Бэсеску Григоре Виеруге Румыния жұлдызы орденінің Үлкен крестін өскесімен берді.

Виеру өміріндегі сәттер

1970 жылы жарық көрген "Trei iezi" (Үш қозыша) атты балаларға арналған өлеңдер жинағында "Curcubeul" (Көкайық) деп аталатын өлең де болды, онда Виеру үш түсті көкайық метафорасын қолданып, барлық румындардың туын жырлады. Кітап жарық көргеннен кейін көп ұзамай Кеңес цензурасы кітапты дүкендерден алып қойды, ал авторды диверсия жасауда айыптады. Сондай-ақ 1970 жылы Виеру, жазушы Спиридон Вангелимен бірлесіп жазған "Abecedarul" кітабы жарық көрді. Бүгінгі күнге дейін бірнеше рет қайта басылған бұл оқулық әлі де бассарабтың бірінші сынып оқулығы болып табылады. 1989 жылы Виеру мен Вангели "Abecedarul" кітабының латын әліпбиіндегі нұсқасын жасады. Виеру көптеген өлеңдердің ішінде "Maria, Mirabela" мультфильмінің саундтрегіне ән сөздерін жазды, ал Виерудің "Dragă Otee" (Қымбатты Оти) өлеңін Юрий Садовник орындады. Кейіннен бұл әнді Zdob și Zdub тобы қайта орындады. 1988 жылы Кишиневтегі "Literatura şi Arta" (Әдебиет және өнер) газетінде соғыстан кейінгі Бессарабиядан шыққан алғашқы латын әрпімен жазылған мәтін жарияланды. Авторы – Григоре Виеру. 1989 жылдың маусым айында Виеру, латын әрпімен апталық "Literatura si Arta" газетін шығаруға Кеңес билігінен рұқсат алды. Газет редакциясы бүкіл Кеңестік Молдавияда МССР Ғылым академиясы мен Бэлц қаласынан келген профессор Юлиус Попаның жазу машиналарынан басқа латын әрпіне арналған теру машинасы жоқ екенін атап өтті. Осы жағдайда Григоре Виеру мен "Literatura și Arta" газетінің бас редакторы Николае Дабия газетке теру машинасы алу үшін Бухарестке сапарлады. Румын билігі жауап беруді кешіктірді, ал олар теру машинасы сатып ала алатын антиквариат дүкені техникалық мәселелерге байланысты сол күндері жабылды. Алайда Виеру мен Дабияға дін қызметкері Василе Țепордей көмектесті, ол станцияға өзінің теру машинасынан кесіп алған латын әліпбиінің 31 металл әрпін салынған қап алып келді. Кишиневте латын әрпі кириллица әрпінің орнына теру машинасына дәнекерленді, осылайша "Literatura și Arta" газеті латын орфографиясымен жүйелі түрде шыға бастаған Бессарабиядағы алғашқы газет болды. 1994 жылы Молдовада билікке келген Демократиялық аграрлық партияның неокоммунистері мемлекеттік гимн "Deșteaptă te, române!" (Оян, румын!) гимнінен бас тартып, ақын Григоре Виеру мен композитор Юген Догаға жаңа гимнге сөз жазып, музыка жазуды ұсынды. Екеуі де бас тартты. Григоре Виеру "Literatura și Arta" газетінде былай деп жазды: