Кіріспе

20-ғасырдың соңында Шығыс Азияда мемлекеттік басқарудағы макроэкономикалық жоспарлау құбылысы. Дамушы мемлекет немесе «қатаң мемлекет» термині халықаралық саяси экономика ғалымдары тарапынан 20-ғасырдың соңында Шығыс Азияда мемлекеттік басқарудағы макроэкономикалық жоспарлау құбылысын сипаттау үшін қолданылады. Капитализмнің осы моделінде (кейде мемлекеттік даму капитализмі деп аталады) мемлекет тәуелсіз немесе автономиялы саяси билікке және экономиканы бақылауға ие. Дамушы мемлекет күшті мемлекеттік араласумен, кең ауқымды реттеумен және жоспарлаумен сипатталады. Бұл термин кейіннен Шығыс Азиядан тыс, дамушы мемлекеттің критерийлерін қанағаттандыратын елдерді сипаттау үшін де қолданылды. Дамушы мемлекеттер жыртқыш немесе әлсіз мемлекеттермен салыстырылады. Дамушы мемлекетті тұжырымдаған алғашқы ғалым – Чалмерс Джонсон. Джонсон дамушы мемлекетті экономикалық дамуға бағытталған және осы мақсатқа жету үшін қажетті саясатты жүзеге асыратын мемлекет деп анықтады. Ол Жапонияның экономикалық дамуының бюрократтардың, әсіресе Халықаралық сауда және өнеркәсіп министрлігінің (MITI) көрегендігімен байланысты екенін айтты. Ол «MITI және жапон кереметі» кітабында былай деп жазды: «Индустрияландыруға кешіккен мемлекеттерде мемлекет өзі индустрияландыру процесіне жетекшілік етті, яғни даму функцияларын өз мойнына алды. Жеке экономикалық қызметке қатысты осы екі түрлі бағыт – реттеуші және даму бағыттары, бизнес пен үкімет арасындағы қатынастардың екі түрін тудырды. АҚШ реттеуші бағыттың үстемдік ететін мысалы болса, Жапония даму бағытының үстемдік ететін мысалы». Реттеуші мемлекет экономиканы негізінен реттеуші агенттіктер арқылы басқарады, олар нарықтың түрлі сәтсіздіктерінен (монополиялық баға белгілеу, жыртқыштық және нарықтық биліктің басқа да теріс пайдаланулары) халықты қорғау үшін әртүрлі мінез-құлық стандарттарын қолдануға және ұлттық қорғаныс немесе мемлекеттік білім беру сияқты коллективтік тауарларды қамтамасыз етуге уәкілді. Нарық жеткіліксіз қамтамасыз ететін жағдайларда бұл қажетті. Ал дамушы мемлекет экономикаға жаңа салалардың өсуін ынталандыру және ескі салалардан жаңа салаларға инвестициялар мен пайданы ауыстырудан туындаған қиындықтарды азайту үшін әртүрлі құралдар арқылы тікелей араласады. Басқаша айтқанда, дамушы мемлекеттер өнеркәсіптік саясатты жүзеге асыра алады, ал реттеуші мемлекеттер мұны әдетте жасай алмайды. Дамушы мемлекеттердің үкіметтері капиталдың басым бөлігін қоғамға ең көп пайда әкелетін перспективалы өнеркәсіптік секторға инвестициялайды және жұмылдырады. Мемлекет пен ірі өнеркәсіптер арасындағы ынтымақтастық тұрақты макроэкономикалық жағдайды сақтау үшін маңызды. Элис Амсденнің «Бағаны дұрыс бағаламау» кітабында айтылғандай, мемлекеттің нарықтық жүйеге араласуы, мысалы, фирмалардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін субсидиялар беру, валюта бағамын бақылау, жалақы деңгейін реттеу және өндірістің өзін-өзі құнға төмендету үшін инфляцияны басқару экономикалық өсуге әкеледі. Мұндай жағдай көбінесе соңғы индустрияланған елдерде кездеседі, бірақ ерте дамыған елдерге тән емес. Жапония, Оңтүстік Корея, Қытай, Гонконг, Сингапур, Үндістан, Тайланд, Тайвань, Вьетнам, Малайзия, Филиппин және Индонезия жоғарыдан орташа деңгейге дейін дамуда. Мысалы, Тайланд 1980 жылдардың басынан бері жыл сайын қос таңбалы өсімді көрсетуде. Қытай 2001 жылдан 2015 жылға дейін экономикалық өсім бойынша әлемдік көшбасшы болды. Индустриялық революция басталған кезде Англияның экономикасын екі еселеуіне шамамен 60 жыл уақыт кеткен. Америка Құрама Штаттарының экономикасын екі еселеуіне 19 ғасырдың соңындағы американдық экономикалық өрлеу кезінде шамамен 50 жыл уақыт кетті. Бүгінде Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияның бірнеше елі экономикасын әр 10 жылда екі есеге арттыруда. Азия елдерінің көпшілігінде байлар ғана емес, кедейлер де кедейліктен шығып жатқанын атап өту маңызды. Мысалы, Тайландта кедейлік күрт төмендеді. 1960 жылдары жүргізілген зерттеулер Тайландтағы халықтың 60 пайызының негізгі қажеттіліктерінің құнымен есептелген кедейлік деңгейінен төмен өмір сүргенін көрсетті. Алайда 2004 жылы ұқсас есептерде кедейлік деңгейі 13-15 пайызды құрағаны көрсетілді. Дүниежүзілік банк деректері бойынша Тайланд ЖІӨ-нің өсуіне байланысты кедейлікті азайту бойынша әлемдегі ең жақсы көрсеткішке ие. Тәуелділік теориясы тұрғысынан қарағанда, дамушылдық – Тайланд, Тайвань, Малайзия, Жапония, Оңтүстік Корея және одан әрі Вьетнам сияқты елдерде үкіметтердің өз халқын шетелдік корпоративтік пайдаланудың теріс салдарынан қорғауға қабілетті және дайын болуы туралы мәселе. Олар күшті үкіметке ие, сонымен қатар «дамушы мемлекет» немесе «қатаң мемлекет» деп аталады, және көпұлтты компаниялармен сөйлесіп, олардың өз халқының мүддесін қорғау үшін жұмыс істеуін талап ете алатын көшбасшылары бар. Бұл «дамушы мемлекеттердің» барлық азаматтарына, тек байларға ғана емес, ұзақ мерзімді дамуға әкелетін саясатты жасау және сақтау ниеті мен билігі бар. Көпұлтты корпорациялар еңбекақы мен еңбек жағдайларына қатысты ел ішінде бекітілген стандарттарды сақтау үшін реттеледі, олардың салықтарын төлеуі және осылайша пайданың бір бөлігін елде қалдыруы талап етіледі. Нақтырақ айтқанда, дамушы мемлекет – бұл даму мақсаттарына жету үшін жеткілікті ұйымдасқандыққа және билікке ие үкімет. Мемлекеттің экономикалық басшылықты тұрақты түрде қамтамасыз етуге және ұзақ мерзімді экономикалық саясатын қолдауға қабілетті, рационалды және тиімді ұйымдастырылуы керек. Мұның бәрі маңызды, өйткені мемлекет сыртқы көпұлтты корпорациялардан олардың қысқа мерзімді пайдасы үшін іс-әрекеттер жасауды талап етуға, қысқа мерзімді мүдделерін қорғауға тырысатын күшті топтардан қарсылықты жеңуге және даму жобаларынан кім көп пайда көредіне қатысты ұлт ішіндегі жанжалды бақылауға қабілетті болуы керек.

Тайланд

1990 жылдардың соңында зерттеушілер Жапония және Америка корпорацияларына тиесілі Таиландтағы 24 ірі зауыттың қызметкерлерімен сұхбат жүргізді. Олар осы корпорациялардың көптеген қызметкерлері Таиландтағы орташа жалақыдан жоғары табысқа ие екенін және сол кездегі ең төменгі жалақының – 4,40 доллардан әлдеқайда көп екенін анықтады. Зерттеушілер 1000-нан астам толыққанды сауалнаманы талдағаннан кейін, қызметкерлердің өз табыстарын және әлеуметтік жәрдемақыларын тайлық меншіктегі зауыттармен салыстырғанда орташа деңгейден жоғары бағалайтынын көрсетті. Олар барлық 24 компаниядағы жұмыс жағдайларының Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Nike зауыттары туралы хабарланған жағдайлардан мүлдем өзгеше екенін анықтады. Тайландтағы көпұлтты корпорациялар мен Nike жұмыскерлерінің жағдайлары арасындағы қарама-қайшылықтардың себебі – Wal Mart, The Gap немесе Nike сияқты компаниялардың жұмысты шағын жергілікті зауыттарға тапсыруы болуы мүмкін. Осындай қосалқы мердігерлер көлеңкеде қалып, жергілікті шенеуніктерге пара беру арқылы нашар жұмыс жағдайларын сақтауды жеңілдетеді. Көпұлтты корпорациялар Малайзия, Тайвань немесе Таиланд сияқты елдерде бизнес құрғанда, олардың көзге түсуі қызметкерлердің жалақысы мен жағдайлары елдің өмір сүру деңгейінен төмен болу ықтималдығын азайтады. Таиланд экономикалық саясатта үкіметтің араласуы аз АҚШ моделі мен 100 жылдан астам уақыт бойы өте қатаң басқаруды жүзеге асырған Жапония арасындағы жағдайды бейнелейді. Таиландтың даму саясатының бірі – импортты алмастыру. Мұнда дамушы мемлекет көпұлтты корпорацияларға тауарлар импортталатындығын, егер импортталса, тарифтердің 80-150% дейін жететінін айтуы керек, бұл тауарлардың кедей елдегі (әсіресе бастапқыда) тиімсіз зауыттармен бәсекелесуіне жол бермеу үшін жасалады. Мұндай саясатты бай көпұлтты корпорацияларға (және олардың үкіметтеріне) жүзеге асыруға және өздерінің бай азаматтарының импортталған тауарларды арзан бағамен алуға деген талаптарына қарсы тұруға тек дамушы мемлекет ғана қабілетті. Таиланд маңызды автомобильдерге 150% тарифтерді енгізді, бірақ сонымен бірге шетелдік автоиндустрияға, егер олар Таиландқа келіп, тай компаниясымен бірлескен кәсіпорын құрып, автокөліктер құрастырып, тай қызметкерлерін жұмысқа алып, тай салықтарын төлеп, пайданың бір бөлігін Таиландта қалдырса, үкіметтен көптеген көмек алатынын мәлімдеді. 1965 жылдан бері билікте тұрған Халықтық әрекет партиясы (ХАП) Сингапурдың ерекше әлеуметтік, саяси, географиялық және экономикалық жағдайларына байланысты дамушы мемлекеттік стратегияны қабылдау Сингапурдың мүддесіне сай екенін мәлімдеді. ХАП-тың бастапқы экономикалық стратегиясы – арзан және тәртіпті жұмыс күшін қамтамасыз ету және тұрақты саяси жүйе құру болды; Сингапурда ХАП үкіметі басқаратын бір ғана кәсіподақ бар. Нәтижесінде көптеген көпұлтты корпорациялар (КҰК) Сингапурға инвестиция салды және Сингапур тез арада берік өндірістік базаға айналды. Алайда, ХАП Сингапур индустрияландыру жолына түскенде ұлттық білім беруді жақсарту қажеттігін түсінді. 1960 жылдары Сингапурдың білім беру жүйесі нәсіл, тіл және тұру ортасы бойынша фрагменттелген. Сондықтан Сингапурдың индустрияландыруына көмектесу үшін бірқатар білім беру жобалары іске қосылды. Мысалы, 1970 жылы кәсіптік және өндірістік оқыту кеңесі (VITB) орта мектепті тастаған жұмысшыларға техникалық білім беру үшін құрылды.

Оңтүстік Корея

Оңтүстік Корея 1961 жылы Пак Чун Хи билікке келген әскери төңкерістен кейін қарқынды экономикалық дамуды бастан өткізді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Маньчжуко армиясының офицері ретінде Жапонияның Императорлық армия академиясында оқыған, Жапонияға құштар Пак, Жапонияның даму моделін, әсіресе Халықаралық сауда және өнеркәсіп министрлігін (MITI) және кейретсуды Корея үшін үлгі деп қарастырды. Пак MITI-ге еліктеп, Сауда және өнеркәсіп министрлігін (MTI) және нарық жүйесін бақылайтын және басқаратын Экономикалық жоспарлау кеңесін (EPB) құрды, сондай-ақ жеке кәсіпорындарды экспортқа бағытталған ірі конгломераттарға біріктірді, олар кейін Чейболдар деп аталды. Корея үкіметі экспортқа бағытталған өсуді ілгерілету үшін түрлі экономикалық шаралар қолданды. 1960-жылдардың басында Кореяда капитал мен технологиялық база жетіспеді, сондықтан елдің жалғыз бәсекелестік артықшылығы – төмен жалақы болды. Осы даму кезеңдерінде үкімет өнеркәсіптерге түрлі субсидиялар берді. Әлемдік нарықта бәсекеге қабілеттілікті арттыру үшін ұзақ мерзімді несиелер мен кредиттер берілді, осылайша экспорт көлемі ұлғайды. Сыртқы валюта бағамы экспортты ынталандыру немесе шикізатты арзан бағамен импорттау үшін жиі манипуляцияланды. Экспортқа берілген субсидиялар мен үкіметтің манипуляциялары салдарынан Корея өнеркәсібіндегі салыстырмалы бағалар еркін нарықтағы тепе-теңдіктерден ауытқыды. Мұндай мемлекеттік араласу "салыстырмалы бағаларды қасақана бұрмалау" (Amsden, 1989) деп аталады, яғни бағалар қасақана нарықтық тепе-теңдіктен, "дұрыс" бағалардан ауытқытылады. Үкімет таңдалған салалардағы ірі бизнес топтарын қолдады және инвестициялады, осылайша тығыз экономикалық және саяси байланыстар құрылды. Осы топтар Жалпы ұлттық өнімнің (ЖҰӨ) үлкен бөлігін құрайтын Чейболдарға айналды. Оңтүстік Корея ақырында тікелей үкіметтік қатысу арқылы экспортқа бағытталған салаларға баса назар аударды. Оңтүстік Корея мемлекеті экономиканы реттеуде үлкен тәуелсіздікке ие болды, мемлекет экономикалық өсуге қолайлы жағдай жасады, мысалы, әлемдік нарықта бәсекеге қабілетті салаларға ұзақ мерзімді несиелер берді, нәтижесінде экспорт секторы өсті (Chibber, 2014). Пак Чун Хидің басшылығымен Оңтүстік Корея 1960 жылдары бұрын бөлінген салаларды біріктірген және орталықтандырылған шешім қабылдау жүйесін құрған Экономикалық жоспарлау кеңесін (EPB) құрды. Корея өзінің айқын экономикалық өсуімен "Азияның төрт кішкентай драконының" немесе "Азияның төрт жолбарысының" бірі деп аталды (қалған үшеуі – Тайвань, Гонконг және Сингапур). 1980 жылы Кореяның жан басына шаққандағы ЖІӨ 1778,5 доллар құрады, бұл Жапонияның жан басына шаққандағы көрсеткішінің ($9307,8) аз бөлігі ғана болды. 2014 жылы Кореяның ЖІӨ 25 977,0 долларды құрады, соңғы он жылда күрт өсімді көрсетті.

Жергілікті даму жағдайы

Дамушы мемлекет Шығыс Азиямен байланысты болса да, Вашингтон консенсусымен 30 жылдық көптеген жағымсыз тәжірибеден кейін Латын Америкасында ұқсас құрылымдар пайда бола бастады деген пікір бар. Алайда, "Латын Америкасы" тәсілі ерекшеленеді, себебі ол көбінесе мемлекеттік деңгейде емес, қалалық/муниципалдық деңгейде жүзеге асырылады және әлеуметтік мүшекеулікпен күреске ерекше мән береді. Осы тәжірибеде алғашқы қадам жасағандардың бірі Медельин қаласы болды, және оның жергілікті даму мемлекетінің тәжірибесі Шетелдік даму институтының зерттеушілері тарапынан жоғары бағаланды.