Найл тілапиясы: түрлері мен сипаттамасы

Кіріспе

Балық түрлері

Ніл тилапиясы (Oreochromis niloticus) – Африка мен Левант аймақтарының, әсіресе Израиль мен Ливанның түпкілікті тұрғын балығы, цихлидтер тұқымдасына жатады. Табиғи ареалынан тыс көптеген жасанды түрде таратылған популяциялары бар. Ол сонымен қатар манго балығы (манго тилапиясынан, яғни Sarotherodon galilaeus-тан шатастырмау керек), нилотика немесе боулти деген коммерциялық атаулармен де белгілі.

Сипаттама

Нил тилапиясының ұзындығы 1,5 метрге жетеді. Тилапияға тән ерекшелік ретінде, аталықтары аналықтарына қарағанда ірілеу болып, жылдам өседі. Оны көбінесе көк тилапиямен (O. aureus) шатастырады; осы түрдің жолақты құйрығы жоқ, арқа қанатының жиегі қызыл (ал Нил тилапиясында бұл жиек сұр немесе қара), және көбею кезінде еркектердің денесі көкшіл түске боялады. Екі түрді меристикалық белгілері арқылы да ажыратуға болады. Дегенмен, O. ismailiaensis жойылып кетуі мүмкін, себебі оның Солтүстік-Шығыс Египттегі жалғыз белгілі мекені жойылды, бірақ оған ұқсас жекелеген түрлер (мүмкін, бірдей) сол маңайдан белгілі. Нил тилапиясы өзендер, ағыстар, каналдар, көлдер және тоғандар сияқты тұщы сулы мекендердің көпшілігінде кездеседі, теңіз деңгейінен бастап О. н. niloticus (Linnaeus, 1758) биіктігіне дейін таралған.

О. н. baringoensis Trewavas, 1983 – Кениядағы Баринго көлі
О. н. cancellatus (Nichols, 1923) – Эфиопиядағы Аваш алабы
О. н. eduardianus (Boulenger, 1912) – Альбертин рифті аңғары көлдері
О. н. filoa Trewavas, 1983 – Эфиопиядағы Аваш алабындағы ыстық су бұлақтары
О. н. sugutae Trewavas, 1983 – Кениядағы Сугута өзеніндегі Карпеддо сода бұлақтары
О. н. tana Seyoum & Kornfield, 1992 – Эфиопиядағы Тана көлі
О. н. vulcani Trewavas, 1933 – Эфиопия және Кениядағы Туркана көлі

Түр жалпы алғанда кең таралған және көптеп кездеседі, бірақ Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) O. n. baringoensis-ті құрылыс жолында, O. n. sugutae-ді осал, ал O. n. filoa-ны деректер жеткіліксіз деп санайды.

Тамақтандыру

Нил тилапиясы көбінесе шөппен қоректенеді, бірақ бәсекелес тағамдық қажеттіліктері бар, әсіресе жас кезінде. Дегенмен, өзінің туған жерінен тыс жерлерге қоныстанғанда, ол жиі басып кіретін түрге айналып, жергілікті түрлерге қауіп тудырады.

Әлеуметтік ұйым

Нил тилапиясының топтары әлеуметтік иерархия құрады, онда үстем еркектер тамақ пен жұптасуға басымдық алады. Дөңгелек ұяларды еркектер ауызбен қазып, болашақ шағылысу орындарына айналдырады. Бұл ұяларда күйеу жігіттермен құдалану ритуалдары мен ата-аналық қамқорлық жиі жүзеге асады. Басқа балықтар сияқты, Нил тилапиясы да көбінесе үйірде жүреді. Еркектер өздері салған ұя аймақтарында тұрақталса, аналықтары жұптасу үшін аймақтар арасында саяхаттайды, нәтижесінде аналықтар үшін еркектер арасында бәсекелестік туады. Мозамбик тилапиясы сияқты басқа тилапиялар сияқты, еркектер арасындағы үстемдік алдымен жанасусыз көрсетулер, мысалы, бүйірлік демонстрация және құйрық соғу арқылы орнатылады. Иерархияны келiстiруге жасалған сәтсiз әрекеттер жарақаттануға алып келетін жанжалға ұшыратады. Нил тилапиясының даму кезеңінде алған тәжірибесіне байланысты, күресу мінез-құлқы өзгеріп отыратыны байқалды. Осылайша, белгілі бір агонистік мінез-құлық тәжірибесі жеке тұлғалар арасындағы агрессивтіліктің әртүрлі деңгейлеріне әкеледі. Топ ішінде әлеуметтік иерархия орнағаннан кейін, үстем еркектер тамаққа қолжетімділікті арттыру және жұптасу мүмкіндіктерін көбейту артықшылықтарын иеленеді. Алайда, аналықтардың қатысуында еркектер арасындағы әлеуметтік өзара әрекеттесулер, құдалану көрсетілімдері мен жыныстық бәсекелестік салдарынан энергия шығынының жоғарылауына әкеледі. Бәлкім, көбею бәсекесінің ықпалымен, тилапиялар туылғаннан кейін бірнеше ай ішінде көбейеді. Нил тилапиясының жыныстық жетілуінің салыстырмалы түрде ерте болуы жоғары туу және алмасу деңгейлеріне әкеледі. Нәтижесінде, жеке тұлғалардың жылдам көбеюі өсу қарқынына теріс әсер етуі мүмкін, бұл жыныстық жетілуге басымдық беру нәтижесінде тилапияның өсуінің тоқтауына алып келеді. Нил тилапиясының аналықтары басқа аналықтарды көру немесе химиялық сезу арқылы, шағылысу аралықтарының қысқаруын көрсетеді. Аналық инвестициясы шағылысу аралық кезеңді ұзартса да, ұяларын еркектің қамқорлығына қалдыратын аналық тилапиялар ұяларын аралық кезеңді ұзартудың қосымша артықшылықтарын алады. Бұл механизмнің мақсаты - балапандарды күтіп-бағу қажеттілігі жоқ аналықтардың көбею артықшылығын арттыру, оларға көбірек шағылысу мүмкіндігін беру. Еркектер үшін көбею артықшылығы үстем еркектерге тиесілі. Еркектердің сперматогенез үшін жауапты гонадотроптық гормондарының деңгейі әртүрлі, үстем еркектерде гормон деңгейі жоғары. Осылайша, табиғи іріктеу ұрық өндірісін жоғары деңгейде қамтамасыз еткен сәтті еркектерге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, үстем еркектерде ресурстар тұрғысынан ең жақсы аумақ және жұптасуға ең көп қол жетімділік бар. Бұдан өзге, Нил тилапиясы жұптастары арасындағы визуалды байланыс, құдалану, шағылысу жиілігі және ұя салу сияқты жұптар арасындағы көбею мінез-құлқын ынталандырады және реттейді. Алайда, ауызбен бағып алу ата-аналар үшін, әдетте ана үшін, дене салмағының өзгеруі және төмен физикалық жарамдылық сияқты маңызды метаболикалық өзгерістерге әкеледі. Осылайша, ауызбен бағып алудың шығындары мен пайдасы арқылы ата-аналық ұрпақтар арасындағы қақтығысты байқауға болады. Балаларды қорғау жеке тұлғаның гендерінің болашақ ұрпаққа өтуін қамтамасыз етеді, бірақ балаларға қамқорлық жасау жеке тұлғаның өзінің көбеюге қабілетін төмендетеді.

Groups of Nile tilapia establish social hierarchies in which the dominant males have priority for both food and mating. Circular nests are built predominantly by males through mouth digging to become future spawning sites. These nests often become sites of intense courtship rituals and parental care. Like other fish, Nile tilapia travel almost exclusively in schools. Although males settle down in their crafted nesting zones, females travel between zones to find mates, resulting in competition between the males for females. Like other tilapias, such as Mozambique tilapia, dominance between the males is established first through noncontact displays such as lateral display and tail beats. Unsuccessful attempts to reconcile the hierarchy results in contact fighting to inflict injuries. Nile tilapia have been observed to modify their fighting behavior based upon experiences during development. Thus, experience in a certain form of agonistic behavior results in differential aggressiveness among individuals. Once the social hierarchy is established within a group, the dominant males enjoy the benefits of both increased access to food and an increased number of mates. However, social interactions between males in the presence of females results in higher energy expenditures as a consequence of courtship displays and sexual competition. Perhaps driven by reproductive competition, tilapias reproduce within a few months after birth. The relatively young age of sexual maturation within Nile tilapia leads to high birth and turnover rates. Consequently, the rapid reproductive rate of individuals can actually have a negative impact on growth rate, leading to the appearance of stunted tilapia as a result of a reduction in somatic growth in favor of sexual maturation. Female Nile tilapia, in the presence of other females either visually or chemically, exhibit shortened interspawning intervals. Although parental investment by a female extends the interspawning period, female tilapia that abandon their young to the care of a male gain this advantage of increased interspawning periods. One of the possible purposes behind this mechanism is to increase the reproductive advantage of females that do not have to care for young, allowing them more opportunities to spawn. For males, reproductive advantage goes to the more dominant males. Males have differential levels of gonadotropic hormones responsible for spermatogenesis, with dominant males having higher levels of the hormone. Thus, selection has favored larger sperm production with more successful males. Similarly, dominant males have both the best territory in terms of resources and the greatest access to mates. Furthermore, visual communication between Nile tilapia mates both stimulates and modulates reproductive behavior between partners such as courtship, spawning frequency, and nest building. However, mouthbrooding leads to significant metabolic modifications for the parents, usually the mother, as reflected by fluctuations in body weight and low fitness. Thus, parental offspring conflict can be observed through the costs and benefits of mouthbrooding. Protection of the young ensures passage of an individual's genes into the future generations, but caring for the young also reduces an individual's own reproductive fitness.

Аквакультура

Тилапия, әсіресе Найл тилапиясы, ежелгі Египетте тағамдық балық ретінде жақсы белгілі болды және олардың өнерінде (суреттер мен мүсіндерде) жиі кездеседі. Бұған 4000 жылдық қабір суреті кіреді, онда олар адам жасаған тоғандарда бейнеленген, бұл аквакультураның ерте түрі болуы мүмкін. Қазіргі заманғы аквакультурада Найл тилапиясының жабайы түрі жиі өсірілмейді, себебі оның қара түсті еті көптеген тұтынушылар үшін ұнамайды, сондай-ақ бұл балықтың «қоқыс балық» репутациясы бар. Дегенмен, олар тез өседі және сапалы филе береді; тұтынушылардың қара етке деген қарсылығын жеңілдету үшін ақшыл еті бар лейцистикалық («қызыл») түрлері шығарылды. Гибридтік қоры да аквакультурада қолданылады; Найл × көк тилапия гибридтері көбінесе қараңғы болады, бірақ «Rocky Mountain White» тилапиясы деп аталатын ашық түсті гибридтік түрі, оның ақшыл еті мен төмен температураға төзімділігі үшін жиі өсіріледі. Тилапияның бұл түрі тай тағамдарында кең таралған, оны әртүрлі тәсілдермен дайындайды. Қара және ақ жолақты тилапия пла нин (ปลานิล) қара түсті еті бар және көбінесе тұздалып, грильде пісіріледі немесе қатты қуырылады, сондай-ақ оны лайммен (pla nin nueng manao) буға пісіруге болады. Найл тилапиясы, араб тілінде بلطي bulṭī деп аталады, (Египеттің тумасы болғандықтан) египеттік тағамдардағы ең көп таралған балықтың бірі және жағалаудан алыс аймақтарда ең көп кездеседі. Ол әдетте ұсақталған және табада тұтас қуырылады (بلطي مقلي bulṭī maqlī [bʊltˤiː maʔliː]) немесе грильде тұтас пісіріледі (بلطي مشوي bulṭī mashwī [bʊltˤiː maʃwiː]). Египеттегі басқа балықтар сияқты, әдетте пияз және басқа дәмдеуіштермен пісірілген күрішпен бірге беріледі. Израильде Найл тилапиясы көбінесе қуырылады, грильде пісіріледі немесе көкөністер, шөптер және дәмдеуіштермен пісіріліп, күріш немесе булгур пилафымен жеді. Сондай-ақ, оны пеште тахини соусымен, картоппен, пиязбен, аспаржамен, тәтті бұрыштармен немесе помидормен бірге пісіріп, сумақ пен құрғақ нәркеспен дәмдейді. Тилапия, көбінесе шаруашылықта өсіріледі, АҚШ-тағы супермаркеттерде кең таралған және танымал балық. Үндістанда Найл тилапиясы Оңтүстік Үндістанның кейбір су қоймаларында басым балық болып табылады және жыл бойы қол жетімді. O. niloticus тез өседі және белгілі бір уақыт ішінде үлкен мөлшерге жетеді. Келавараппалли су қоймасының жағалауы Найл тилапиясының ұяларына толы және олар оңтүстік-батыс желді мезгілде (шілде-қыркүйек) көбейеді. Балық негізінен шөгінділермен қоректенеді. Нил тилапиясының ішегінен зоопланктон, фитопланктон және макрофиттер де кездеседі. Сұраныс жоғары, әсіресе жергілікті кедейлер арасында, өйткені бұл балық осы аймақтағы ең төмен табысты топтарға қол жетімді.

Tilapia, likely the Nile tilapia, was well known as food fish in Ancient Egypt and commonly featured in their art (paintings and sculptures). This includes a 4000 year old tomb illustration that shows them in man made ponds, likely an early form of aquaculture. In modern aquaculture, wild type Nile tilapia are not farmed very often because the dark color of their flesh is undesirable for many customers, and because of the reputation the fish has as being a trash fish. However, they are fast growing and produce good fillets; leucistic ("red") breeds which have lighter meat have been developed to counter the consumer distaste for darker meat. Hybrid stock is also used in aquaculture; Nile × blue tilapia hybrids are usually rather dark, but a light colored hybrid breed known as "Rocky Mountain White" tilapia is often grown due to its very light flesh and tolerance of low temperatures. This type of tilapia is very popular in Thai cuisine, where it is prepared in a variety of ways. The black and white striped tilapia pla nin (ปลานิล), has darker flesh and is commonly either salted and grilled or deep fried, and it can also be steamed with lime (pla nin nueng manao). Nile tilapia, called بلطي bulṭī in Arabic, is (being native to Egypt) among the most common fish in Egyptian cuisine, and probably the most common in regions far from the coast. It is generally either battered and pan fried whole (بلطي مقلي bulṭī maqlī [bʊltˤiː maʔliː]) or grilled whole (بلطي مشوي bulṭī mashwī [bʊltˤiː maʃwiː]). Like other fish in Egypt, is generally served with rice cooked with onions and other seasonings to turn it red. In Israel, Nile tilapia is commonly fried, grilled or baked with vegetables herbs and spices and eaten with rice or bulgur pilafs. It is also baked in the oven with tahini sauce drizzled over it with potatoes, onions, asparagus, sweet peppers or tomatoes and flavored with sumac and dried mint. Tilapia, often farmed, is a popular and common supermarket fish in the United States. In India, Nile tilapia is the most dominant fish in some of the South Indian reservoirs and available throughout the year. O. niloticus grows faster and reaches bigger sizes in a given time. The littoral areas of Kelavarappalli Reservoir are full of nests of Nile tilapia and they breed during south west monsoon (July–September). The fish mainly feed on detritus. Zooplankton, phytoplankton, and macrophytes also were recorded occasionally from the gut of Nile tilapia. The demand is heavy, especially from local poor people, as this fish is affordable to the lowest income group in this area.