Даниядағы еврейлер тарихы

Кіріспе

+ Халық санағының нәтижесі жыл Еврейлер Халық саны %17871,830841,80618403,8391,289,0751901 3,4762,449,5401911 5,1642,757,076 Даниядағы еврейлердің тарихы 1600 жылдарға дейін жетеді. Қазіргі таңда Дания еврей қауымы Дания қоғамында шамамен 6000 адамнан тұратын шағын азшылық құрайды. Қауымның халқы Холокостқа дейін ең жоғары деңгейге жеткен, сол кезде Дания қарсылық қозғалысы (көптеген қарапайым даниялық азаматтардың көмегімен) Даниядан теңіз арқылы жақын орналасқан бейтарап Швецияға шамамен 8000 еврей мен олардың отбасыларын эвакуациялау үшін бірлескен күш-жігер жұмсады, бұл әрекет Дания еврейлерінің көпшілігінің қауіпсіздігін қамтамасыз етті.

Шығу тегі

Ортағасырлық Дания өнерінде еврейлер бейнеленген, олардың бәрі үшкір бас киімдерін киген, бірақ сол кезде Данияда еврейлер тұрғандығын көрсететін ешқандай дәлел жоқ. 1536 жылы Дания реформациясы аяқталғаннан кейін, католиктермен бірге еврейлерге де Данияға кіруге тыйым салынды. Дания аумағындағы алғашқы қоныс патшалық рұқсатқа негізделген. Еңбекқор Кристиан IV 1616 жылы қазіргі Германияның Шлезвиг-Гольштейн штатындағы Эльба өзенінің жағасында Глюкштадт қаласын құрды. Қаланың құлау қаупі туғанда, ол 1619 жылы еврей саудагері Альберт Диониске қалада қоныстануға рұқсат берді, осылайша оның сәттілігіне қол жеткізуді үміттенеді. Бұл рұқсат тағы бірнеше еврейге берілді, ал 1628 жылы олардың мәртебесі ресми түрде бекітілді: оларға қорғау, жеке діни қызметтер өткізу және өздерінің зиратын ұстау құқығы берілді. Альберт Дионис Дания патша сарайында ерекше мәртебеге ие болды, көрінетін себебі, ол амбициялық жобаларға қаржы көзі болды. Габриэль Гомес та мәртебеге ие болып, Фредерик III-ті Сефард еврейлеріне Данияда тұруға және сауда-саттық жасауға рұқсат беруге көндірді. Алғашқы колониялық әкімдердің бірі Габриэль Милан – Сефард еврейі болды.

Данияның тұрмыс-тіршілігіне кірігу

XVIII ғасырдың соңында еврей ағартушылығы Данияға жеткенде, король еврей азаматтарының Дания қоғамына интеграциялануын жеңілдету үшін бірқатар реформалар жүргізді. Яһудилерге гильдияларға қосылуға, университетке оқуға, жылжымайтын мүлікті сатып алуға және мектептер ашуға рұқсат берілді. Наполеон соғыстары мен апатты канонерлік соғыс Дания яһудилерінің толық азаттығына қол жеткізуіне себеп болды (ал, керісінше, Норвегиядағы жағдайлар яһудилердің Норвегияға кіруіне конституциялық тыйым салуға әкелді). Дегенмен, 1819 жылы Данияда бірнеше айға созылған, бірақ ешқандай қаза болмаған, антисемиттік көтерілістер болды. Екінші жағынан, XIX ғасырдың басында Дания яһуди мәдени өмірі гүлденді. Копенгагендегі Ұлы синагог – сәулетші Г. Ф. Хетш жобалаған ескерткіш ғимарат. Еврей мәдениетінің көптеген өкілдері (немесе өзінің еврей екенін мойындамаған еврей тегіндегі адамдар), олардың ішінде өнерге демеушілік көрсеткен және редактор болған Мендель Левин Натансон, жазушы Мейр Арон Голдшмидт, «Politiken» газетінің негізін қалаушы Эдвард Брандес, оның ағасы, әдеби сыншы Георг Брандес (норуэж драматургі Хенрик Ибсенге зор әсер еткен), Генри Натансен және тағы басқалар белгілі болды.

Өсім және ХХ ғасырдағы дағдарыстар

Көптеген басқа қоғамдардағыдай, интеграцияның күшеюі еврейлердің Дания қоғамына сіңісуін жеделдетті, оның ішінде аралас некелердің саны артты. ХХ ғасырдың басында 1903 жылғы Кишинев қырқыны, 1904 жылғы орыс-жапон соғысы және Ресей революцияларының тізбегі Данияға шамамен 3000 еврей босқынының келуіне себеп болды. Жаңа келгендер Дания еврей қауымының мінезін едәуір өзгертті. Олар дінге қарағанда социалистік Бунд мүшелері болуы мүмкін, олар идиш театрын және бірнеше идиш газетін құрды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1918 жылы, Дүниежүзілік Сионисттік Ұйым еврей халқының талаптарын Париж бейбіт келісімдерінде жариялау үшін Копенгагенде орталық кеңсе ашты. Бірақ бұл кеңсе ұзаққа созылмады, ал Дания 1920 жылдардың басында иммиграцияға жол жапты. Осы кезеңдегі танымал Дания еврейі – Копенгагеннің бас раввиндерінің бірі, раввин доктор Мордехай Шорнштейн болды. Ол Эрец Исраилге көшіп келгеннен кейін Тель-Авив зообагын құрды.

Нацистік дәуір

1933 жылдың сәуірінде Христиан X Копенгагендегі орталық синагогаға жүз жылдық мерейтойын тойлауға жоспарланған. 1933 жылдың қаңтар айында Германияда Адольф Гитлер билікке келген кезде, қауым басшылары патшаға сапарын кейінге шегергенін ұсынды. Бірақ патша талап етті және солтүстік елдердегі алғашқы синагогаға келген монарх болды. Христиан X сондай-ақ, нацистік оккупация кезінде даниялық яһудилермен ынтымақтастық таныту үшін Дәуіт жұлдызын таққанын айтатын кең таралған қалалық аңыздың нысаны болды. Бұл рас емес, себебі даниялық яһудилерді Дәуіт жұлдызын тағуға мәжбүрлемеген. Алайда, аңыз 1942 жылғы британдық есептен туындаған, онда ол даниялық яһудилерге мәжбүрлеп таққан жағдайда Дәуіт жұлдызын тағуға дайын екенін мәлімдеген. Бірақ ол кейіннен даниялық яһудилерді нацистердің қудалауынан қауіпсіз болатын Швецияға тасымалдауды қаржыландырды. Бұл жағдай жалпы даниялықтар үшін, әсіресе еврей азаматтары үшін шиеленіс тудырды. Дания саясаты көршілес нацистік режимді жібіткен арқылы тәуелсіздігі мен бейтараптығын сақтауға тырысты. 1940 жылдың 9 сәуірінде «Везерүбунг» операциясынан кейін Дания Германия тарапынан басылып алынғаннан кейін жағдай нашарлай түсті. 1943 жылы жағдай шиеленістің шыңына жетті, ол кезде Германияның Даниядағы толық өкілі Вернер Бест барлық даниялық яһудилерді тұтқындауға және депортациялауға бұйрық берді, ол Рош Хашанамен бірге 1 қазанда басталуға тиіс болды. Даниялық яһудилер ескертілді және бастапқыда 202 адам ғана тұтқындалды. 7550 адам Швецияға қашып, Өресун жоғалауы арқылы өтті; 500 яһуди Терезиенштадт концлагеріне депортацияланды. Дания билігі олардың атынан жиі араласты (неміс тұтқындарындағы басқа даниялықтар үшін жасағандай), тағам жіберді. Тұтқындалған 500 яһудидің шамамен 50-сі депортация кезінде қайтыс болды. Даниялықтар қалғандарын құтқарып, нацистік оккупацияға қарсы патриоттық міндет деп есептеліп, Данияға қайтарды. Көптеген яһуди емес даниялықтар яһуди көршілерінің мүлігі мен үйлерін олар кеткен кезде қорғады. Даниялық профессор Питер Наннестадтың зерттеулері Даниядағы антисемитизм басқа азшылық топтарымен шектеліп, жалпы даниялық қоғамда мәселе емес екенін көрсетті. Керісінше, Данияның соңғы жылдары секулярлануы яһудилер мен күшті діни мұрасы бар басқа да топтардың Даниядағы өмірге бейімделуде қиындықтарға тап болуының жақсы түсіндірмесі болуы мүмкін. Шындығында, православиеге жатпайтын яһудилердің Данияда өздерін үйінде сезінуде ешқандай қиындықтары жоқ екені айтылды. Көптеген яһудилер Данияның басты ағымындағы қоғамға толық интеграцияланған. Дания қоғамы әдетте еврей азшылығы үшін қауіпсіз және достық ортаны сақтап келді. Бүгінде Данияда үш синагога жұмыс істейді, барлығы Копенгагенде. Кристалгадедегі үлкен синагога – қазіргі заманғы православиелік консервативті қауымдастық және мүшелерін қабылдайды, бірақ дәстүрлі литургияны сақтайды. Махсике Хадас синагогасы православиелік синагога, ал Хабадтың да Копенгагенде өкілдігі бар. Шир Хацафон – Даниядағы реформалық яһуди синагогасы және қауымдастығы. Сонымен қатар, дания тілінде екі еврей мерзімді басылымдары жарық көреді: Rambam, Dansk Jødisk Historie Selskabet баспасы; және Alef, еврей мәдениеті журналы.

In April 1933, Christian X was scheduled to appear at the central synagogue in Copenhagen to celebrate its centennial anniversary. When Adolf Hitler came to power in Germany in January 1933, the community leaders suggested that the king postpone his visit. The king insisted, however, and became the first Nordic monarch to visit a synagogue. Christian X also became the subject of a persistent urban legend according to which, during Nazi occupation, he donned the Star of David in solidarity with the Danish Jews. This is not true, as Danish Jews were not forced to wear the star of David. However, the legend likely stems from a 1942 British report that claimed he threatened to don the star if this was forced upon Danish Jews. He did, however, later on, finance the transport of Danish Jews to unoccupied Sweden, where they would be safe from Nazi persecution. A period of tension ensued, for the Danish population in general and its Jewish citizens in particular. Danish policy sought to ensure its independence and neutrality by placating the neighboring Nazi regime. After Denmark was occupied by Germany following Operation Weserübung on April 9, 1940, the situation became increasingly precarious. In 1943, the situation came to a head when Werner Best, the German plenipotentiary in Denmark, ordered the arrest and deportation of all Danish Jews, scheduled to commence on October 1, which coincided with Rosh Hashanah. The Jewish Danes were warned and only 202 were arrested initially. 7,550 fled to Sweden, ferried across the Øresund strait; 500 Jews were deported to the Theresienstadt concentration camp. Danish authorities often interceded on their behalf (as they did for other Danes in German custody), sending food. Of the 500 Jews who were captured, approximately 50 died during deportation. Danes rescued the rest and they returned to Denmark in what was regarded as a patriotic duty against the Nazi occupation. Many non Jewish Danes protected their Jewish neighbours' property and homes while they were gone. Research from Danish professor Peter Nannestad has shown that antisemitism in Denmark is confined to other minority groups and is not an issue in Danish society at large. Rather, the fact that Denmark has become increasingly secular in recent years might be a better explanation for why Jews and other groups with a strong religious heritage face difficulties in adapting to life in Denmark. Indeed, it has been suggested that non orthodox Jews have little or no problems feeling at home in Denmark. Almost all Jews are very integrated into mainstream Danish society. Danish society has generally maintained a safe and friendly environment for its Jewish minority. There are three active synagogues in Denmark today, all in Copenhagen. The larger synagogue in Krystalgade is a Modern Orthodox Conservative community and is inclusive of its members, though follows a traditional liturgy. The Machsike Hadas Synagogue is an Orthodox synagogue, and Chabad also has a presence in Copenhagen. Shir Hatzafon is a Reform Jewish synagogue and community in Denmark. In addition, there are two Jewish periodicals published in Danish: Rambam, published by Selskabet for Dansk Jødisk Historie; and Alef, a journal of Jewish culture.

Қазіргі антисемитизм

2012 жылдан бері Даниядағы еврей халқына деген төзімділік нашарлап, күмәнді болып барады. Бұл антиизраильдік көңіл күйдің күшеюімен және 250 мыңнан астам мұсылман иммигранттарының өсуімен байланысты. 2014 жылдың ақпан айында АКВАХ (антисемиттік оқиғаларды картаға түсіру және талдау бөлімі) Даниядағы 2013 жылғы антисемиттік оқиғалар туралы есеп жариялады. Есепте өткен жылы Данияда болған 43 антисемит оқиға сипатталған, оның ішінде шабуылдар мен физикалық зорлық-зомбылық, қаулы-қорқытулар, антисемиттік сөздер және вандализм болды. Есепке сәйкес, елдегі антисемитизм деңгейі бұрынғы жылдармен салыстырғанда ешқандай өзгеріс көрсетпеген. Даниядағы еврей қауымы 2014 жылғы Израиль-Газа қақтығысынан кейін қорқыту хаттары мен антисемиттік шабуылдардың көбеюін хабарлады. 2014 жылдың тамызында Копенгагендегі "Каролинскөлен" еврей мектебі, балабақшасы және күтім орталығына вандализм жасалды, терезелер сындырылды және мектеп қабырғаларына антисемит граффитилері жазылды. Граффити саяси сипатта болды және Газадағы Израиль мен ХАМАС арасындағы ағымдағы қақтығысқа сілтеме жасады. Бұл оқиғадан бұрын мектеп басшылары ата-аналарға балаларына еврей діни белгілерін жұрт алдында киюге тыйым салуға кеңес берді, себебі Данияда антисемиттік мазақтаулардың саны артып келеді. Даниядағы еврей қауымы Газадағы қақтығысқа байланысты 29 оқиға туралы хабарлады. 2014 жылдың қыркүйегінде Даниядағы Ислам қоғамы басқаратын мешіттегі имам Мохамед Әл-Халед Самха еврейлерді "маймылдар мен шошқалардың ұрпағы" деп атады. 2014 жылдың шілдесінде Әл-Халед: «Уа, Алла, сионист еврейлерді жоқ қыл. Олар сен үшін ешқандай қиындық тудырмайды. Оларды санап, соңғысы қалғанша өлтір. Олардың ешқайсысын аяма!» деді.

2015 жылдың 15 ақпанында Копенгагендегі басты синагоганың сыртында атыс болып, бэт-мицва кезінде күзетшілік етіп тұрған еврей ер адам қаза тауып, екі полицей жарақат алды. Премьер-министр Хель Торнинг Шмидт синагогаға гүлдер қойып, «Біздің ойларымыз бүгін бүкіл еврей қауымымен бірге. Олар Данияға жатады, біздің қоғамның берік бөлігі. Біз елдегі еврей қауымын қорғау үшін бар күшімізді саламыз» деді. Синагога раввині Яир Мелхиор: «Террор Израильге көшуге себеп емес. Полиция өз жұмысын істеуі керек, бірақ біздің өміріміз қалыпты жалғасуы керек. Террордің мақсаты – өмірімізді өзгерту, біз оған жол бермейміз. Біз қауымның қымбат мүшесін жоғалттық және енді біз оның істегенін жалғастыруымыз керек, ол Даниядағы еврей өмірін жалғастыруға көмектесетін еді. Осы зұлымдыққа, қатыгездікке және қорқынышқа осылай жауап беру керек». Екі айдан кейін жергілікті кошерлік дүкеннің терезесі сындырылып, қабырғаға антисемит граффити жазылды. 2015 жылы Жаһандық антисемитизмді зерттеу және саясат институты жариялаған зерттеуде Данияда жүргізілген сауалнамада түрік, пакистандық, сомали және палестиналық иммигранттар арасында антисемит стереотиптері этникалық даниялықтарға қарағанда (20 пайызға дейін) едәуір көп (75 пайызға дейін) екендігі анықталды. Орхус университетінің Саяси ғылымдар институты жүргізген сауалнамаға 1503 иммигрант пен 300 этникалық даниялық қатысты. Кундби ісінде даниялық жасөспірім ИГИЛ, исламизм және джихадқа құмар болып, ислам дініне кірді және Копенгагендегі еврей мектебін жарылту жоспары үшін бомба жасау материалдарын сатып алғаны үшін сотталды. 2017 жылдың қыркүйегінде Дания Корольдік армиясының сарбаздары Копенгагендегі синагогаларды күзету үшін жіберілді, бұл Дания полициясының қаладағы бандиттік атыс-шабуылдармен күресуге мүмкіндік берді.

On 15 February 2015, a shooting occurred outside the main synagogue in Copenhagen, and killed a Jewish man (who had been providing security during a bat mitzvah) and injured two police officers. Prime Minister Helle Thorning Schmidt laid flowers at the synagogue, and stated "Our thoughts go to the whole of the Jewish community today. They belong in Denmark, they are a strong part of our community. And we will do everything we can to protect the Jewish community in our country." The synagogue's Rabbi, Jair Melchior, stated, "Terror is not a reason to move to Israel Hopefully the [police] should do what they do, but our lives have to continue naturally. Terror’s goal is to change our lives and we won’t let it We lost a dear member of the community and now we have to continue doing what he did, which was helping to continue regular Jewish lives in Denmark. This is the real answer to [this] vicious, cruel and cowardly act of terror." Two months later, a window at a local Kosher food store was smashed and an anti Semitic graffiti was scrawled on a wall. A review study published in 2015 by the Institute for the Study of Global Antisemitism and Policy revealed that in a survey conducted in Denmark the number of antisemitic stereotypes among immigrants of Turkish, Pakistani, Somali and Palestinian origin were significantly more common (up to 75 percent) than among ethnic Danes (up to 20 percent). The survey, managed by the Institute for Political Science at Aarhus University, consisted of interviews with 1,503 immigrants, as well as 300 ethnic Danes. In the Kundby case a Danish teenager became an enthusiast admirer of ISIS, Islamism, and Jihad, converted to Islam, and was convicted of acquiring bomb making materials for her plan to blow up a Jewish school in Copenhagen. In September 2017, soldiers from the Royal Danish Army were deployed to guard synagogues in Copenhagen to relieve the Police of Denmark, which was increasingly occupied with gang related shootings in the city.