Кіріспе

Америка тумасы жазушы, лекция оқушы, аудармашы және суретші Сюзетт Ла Флеше, кейін Сюзетт ЛаФлеше Тибблс, сондай-ақ Иншата Теумба деп те аталды, мағынасы "Жарқын көздер" (шамамен 1854–1903), Небраска штатындағы Омаха тайпасының белгілі Америка тумасы жазушысы, лекция оқушы, аудармашы және суретшісі болды. Ла Флеше – Америка тумасының құқықтары үшін сөз сөйлеген, прогрессивті ойлы адам. Оның тегі Понка, Айова, француз және ағылшын-американдық. 1983 жылы ол Небраска Даңқ залына енгізілді. 1994 жылы Ұлттық Әйелдер Даңқ залына енгізілді.

Ерте өмір және білім

Сюзетт, сондай-ақ Иншата Теумба (Жарқын көздер) деп аталады, шамамен 1854 жылы Небраска штатының Беллвью қаласында дүниеге келді. Ол Джозеф ЛаФлеш пен оның әйелі Мэри Гейлдің бес баласының үлкені болды. Джозеф, Франциядан келген бай иммигрант, француз тері саудагері Жозеф Ла Флеше мен оның Понка әйелі Ваовинччаның ұлы еді, Ваовинчча Омаха басшысы Үлкен Елікпен туысқан болған деген аңыз бар. Питер Сарпимен бірге Омаха тайпасымен сауда жасаған жылдардан кейін, жас Ла Флеше басшы Үлкен Елік тарапынан ұлы ретінде қабылданып, оның орнын басушы етіп тағайындалды. "Темір көз" атымен танылған Ла Флеше Омаха тайпасының соңғы дәстүрлі басшысы болды және "ассимиляцияны қолдады". Резервациядағы пресвитериандық миссионерлік мектеп жабылғаннан кейін, Сюзет Ла Флеш Нью-Джерси штатының Элизабет қаласындағы Элизабет институтында, жекеменшік қыздар мектебінде оқыды, одан кейін оның кіші қарындастары Маргорит және Сьюзан да оқыды. Оның жазу қабілеті мектеп жылдарында мойындалып, ынталандырылды. Оның соңғы курста жазған эссесі "Нью-Йорк Трибьюн" газетінде жарияланды. Сюзеттің бауырлары да өздерінің кәсіби жолын таңдады: Сьюзан ЛаФлеш Пикотт – алғашқы американдық дәрігер және үнді резервациясындағы жеке қаржыландырылатын алғашқы аурухананың негізін қалаушы; Розали ЛаФлеш Фарли – Омаха тайпасының қаржылық менеджері, үй шаруашылығының қажеттіліктерінен артық жайылым жерлерін жалға берді. Маргорит ЛаФлеш Пикотт Чарльз Пикоттке үйленгеннен кейін Янктон Сиу резервациясында мұғалім болды. Олардың жартылай ағасы Фрэнсис ЛаФлеш Смитсонов институтының этнологы болды, Омаха және Осадж тайпалары туралы жазып, олардың дәстүрлі әндерін түпнұсқалық жазбаға түсірді.

Мансап

Жас кезінде Сюзет Ла Флеше саясатқа көбірек қызығушылық танытты, көп ұзамай бітіріп, ағылшын тілін үйренді. Ол алғаш рет Омаха резервациясында мұғалім болып жұмыс істеді. Ол әрқашан мұғалім болғысы келді және Нью-Джерсидегі жас қыздарға арналған Элизабет институтын бітіргеннен кейін осы мақсатына жетті. Үйге оралғаннан кейін ол мұғалімдікке кірісті, алдымен миссионерлік мектепте, кейін Омаха резервациясындағы мемлекеттік мектепте сабақ берді. Уильям мен Джулия Гамильтонның қолдауымен ол сонымен қатар жексенбілік мектеп ашты, олар 1855 жылдан бері сол жердегі пресвитериан миссионерлері болған. Оның әкесінің әжесі мен інісі Понка тайпасынан болғандықтан, ол әкесімен бірге Оклахомаға барды. Олар Небраскадан Индей аумағына тайпаның күштеп көшірілуінен кейін жағдайды зерттеу үшін сапар жасады. (АҚШ үкіметі Понка тайпасының Небраскадағы жерін Ұлы Сиу резервациясына берді.) Ла Флеше Омаха Уорлд-Геральд газетінің редакторы Томас Тибблзбен бірлесіп, оңтүстік резервациядағы жағдайдың нашарлығын жариялады: Понка тайпасы егін егуге кеш келді, үкімет уәде берген көмек пен инфрақұрылымды кешіктірді, ал аймақта безгек ауруы кең таралған. Сапар мен жағдайдың салдарынан тайпаның үштен бірі алғашқы екі жылда қайтыс болды, соның ішінде Басшы Тұрақты Аюдың үлкен ұлы да көз жұмды. Басшы ұлын Небрасканың дәстүрлі отанына жерлеу үшін бірнеше ізбасарларымен бірге Индей аумағынан кетіп қалды. Олар федералды үкіметтің бұйрығымен тұтқындалып, Омаха бекінісіне қамалды. Тибблздің басшының түрмеде отыруы туралы жазған мақалалары екі белгілі адвокаттың, оның ішінде Юнион Пасифик Темір жолының адвокатының тегін заңдық көмегін алуға көмектесті. Небраскада ол Омаха резервациясындағы тайпа мүшесі ретінде жер телімінде шаруашылықпен айналысып, жазумен шұғылданды. Оның күйеуі әкесінің мүлкін басқарды. Олар көбінесе сол жерде тұрды. Ол 1903 жылдың 26 мамырында Небраскадағы үйінде 49 жасында қайтыс болды.

Әдеби шығармалары

"Недави: Нағыз өмірден алынған үнді әңгімесі" 1881 жылы "Сент-Николас" балалар журналында жарияланды. "Недави" – американдық үндінің аңызға негізделмеген тұңғыш әңгімесі саналады. "Омаха аңыздары мен шатыр әңгімелері", "Wide Awake" (1883), Карен Л. Килкуптың ред. "Солтүстік Америкалық әйелдердің жазулары, 1800–1924: Антология". Фанни Рид Гриффинмен бірлесіп, Bright Eyes "Оо ма ха та ва та" (1898) кітабын жазып, суреттемелерін жасады. Уильям Джастин Харшаның "Жыртылған жер: Үнді басшысының өзі айтқан оқиғасы" (1881) романына кіріспе жазды, сонымен қатар кітапты өңдеді. Томас Тибблстің "Понка басшылары" кітабына да кіріспе жазды. Ла Флеше "Омаха World Herald" және күйеуінің популисттік газеті "The Independent" үшін мақалалар жазды.

Мұра мен құрмет

1903 жылы қайтыс болғаннан кейін ЛаФлеш Тибблз АҚШ Сенатында жоғары бағаланды. Ол Американың жергілікті халықтарының құқықтары үшін бірінші болып сөз сөйлеген әйел ретінде танылып, еске алынды. 1983 жылы өз халқының мүддесін қорғаған сөйлеуші және жазушы ретіндегі рөлі үшін ЛаФлеш Тибблз Небраска штатының Даңқ залына енгізілді. 1994 жылы Ұлттық Әйелдер Даңқ залына енгізілді.